Massa

Massa (borınğı yunança qamır kisäge) - skalär fizik zurlıq, fizikanıñ iñ möhim zurlıqlarınıñ berse. Başta fizik obyektta matdä miqdarın taswirlağan, quyılğan köçkä qarşılıq kürsätü säläte - inertlıq, häm gravitatsiä üzlege - awırlıq massağa bäyle bula.
300px|мини|уңда|Massa üzlekläre
Zamança fizikada "matdä miqdarı" energiä häm impuls töşençäläre belän bäyle, häm massa - tınıçlıq energiäsenä tigez.

Tabiğättä massa berniçä yullar belän kürsätelä:

 Passiv gravitatsion massa - tışqı gravitatsion qır belän cisemneñ tä'sir iteşüe köçe zurlığın kürsätä.
 Aktiv  gravitatsion massa - cisem buldırğan gravitatsion qır zurlığın kürsätä
 İnertlıq massa - cisem inertlığı däräcäsen kürsätä, Nyutonnıñ ikençe qanunında qullanıla

Küp täcribälärdä gravitatsion häm inertlıq massalar tigezlege 10−13 tögällege belän isbatlanğan.

Klassik mexanikada tulı massa - sistema öleşläre massaları summasına tigez.

 Tiñdäşlek mäsläge 
Gravitatsiä qırındağı küreneşlär - turı kilüçe inertlıq köçlär qırındağı küreneşlärgä tiñ bula.
Gravitatsion massa - cisemnär üzara gravitatsiä tä'sir iteşüe däräcäse bulıp tora.

İnertlıq massa - cisemnär dinamik üzleklären taswirlıy.

 Taswir 
Klassik mexanikada massa - additiv, invariant zurlığı.

Maxsus çağıştırmalılıq teoriäsendä - additivsız, invariant zurlığı häm tübändägeçä bilgelänä:


E - tulı energiä, p - impuls, c - yaqtılıq tizlege

Telägän qaysı metrikada:


 — metrik tenzor,  — 4-impuls

 Tınıçlıq massası 

Tınıçlıq massası: 

Qayber ülçäw sistemasında yaqtılıq tizlege 1 - gä tigez, şuña kürä:

Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse: .
Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse :  

Foton (häm uydırma graviton) tınıçlıq massası nul'gä tigez, alar här xisap sistemasında yaqtılıq tizlege belän xäräkät itä.

 Törlär 

 Uñay massa - tardionnar - Standart modeldä barlıq kisäkçelär: leptonnar, neytrino, kvarklar, W-, Z- bozonnar, Higgs bozonı. Yaqtılıq tizlegennän azraq tizlege belän xäräkät itä ala.
 Nul' massa - lükson - fotonnar, glüonnar.  Yaqtılıq tizlege belän xäräkät itä ala (glüon kvant xromodinamikası säbäple irekle xäldä bulmıy).
 Tiskäre massa - uydırma kisäkçelär - telägän nindi tizlege belän xäräkät itä alır ide.
 Uylanma massa - taxion - Yaqtılıq tizlegennän yuğarıraq tizlege belän xäräkät itä ala.

Ülçäw berämlege: Sİ - kg, SGS - gramm.

 Ädäbiät 
    Джеммер, Макс Понятие массы в классической и современной физике. — М.: Прогресс, 1967.
        Переиздание: Едиториал УРСС, 2003, ISBN 5-354-00363-6.
    Окунь Л. Б. Понятие массы (Масса, энергия, относительность) Успехи физических наук, № 158 (1989)
    Окунь Л. Б. О письме Р. И. Храпко «Что есть масса?». Успехи физических наук, № 170, с.1366 (2000)
    L. B. Okun On the concepts of vacuum and mass and the search for higgs (англ.) // Modern Physics Letters A. — 2012. — Vol. 27. — P. 1230041. — DOI:10.1142/S0217732312300418 — arΧiv: 1212.1031
    Спасский Б. И.. История физики. М., «Высшая школа», 1977. Том 1, часть 1-я.
    Gordon Kane. The Mysteries of Mass. // Scientific American. June 27, 2005.

[

Төркем:Фундаменталь тәэсир итешүләр
Төркем:Физика төшенчәләре