Ğälämi fäza

Ğälämi fäza - kük cisemnäre atmosferasınnan tış urnaşqan çağıştırmaça buş Ğäläm öleşläre.

Ğäläm bötenläy buş bulmıy, anıñ eçendä qayber kisäkçelär (kübesençä vodorod) tübän tığızlığı, elektromagnit nurlanışı häm yoldızara matdä bar.

Qayçaqta Cirdän tış fäza Ğäläm, Kosmos, kosmik kiñlek dip yörtelä.

 Çiklär 

Tögäl çiklär yuq: Cirneñ öslegenän yıraqlaşa barıp, atmosfera sirägäyä bara.

Xalıqara aviatsiä federatsiäse kosmos häm atmosfera arasındağı çikne 100 km bieklegendäge Karman sızığında bilgeli.

Atmosfera cilläre häm ğälämi kisäkçeläre yoğıntısı nigezendä isäplägän çik - 118 km bieklegendä, ä NASA çikne 122 km bieklegendä bilgeli.

 Qoyaş sisteması 

Qoyaş sistemasında fäza planetaara fäza dip yörtelä. Planetaara fäza heliopauza noqtalarında yoldızara fäzağa küçä.

Ğäläm vakuumı hiç buş tügel, anda qayber atomnar, relikt nurlanış, ğälämi nurlar bar. Şulay uq gaz, plazma, tuzan, meteorlar, ğälämi çüp bar.

 Keşe açıq ğälämdä 

NASA buyınça keşe açıq ğälämdä tuñmas, şartlamas,  bik tiz añın yuğaltmas, qanı qaynamas, läkin kislorod citmägängä kürä wafat bula.

 Atmosfera 
150px|мини|уңда|0-1 km
150px|мини|уңда|18 km
150px|мини|уңда|20-26 km
150px|мини|уңда|55 km
150px|мини|уңда|300 km
150px|мини|уңда|1370 km
150px|мини|уңда|27 000 km
150px|мини|уңда|90 000 km
150px|мини|уңда|400 000 km
 Diñgez däräcäse - 101,3 kPa (1 atm, 760 tk.b.mm)
 2-3 km - taw çire başlana
 4,7 km - passajirlar öçen östämä kislorod tä'min itü kiräk
 6 km - keşelär daimi yäşäw urını çige
 6,6 km - iñ biek tözelgän taş bina (Liulyailyako, Könyaq Amerika)
 8,2 km - kislorod bitlege bulmağanda, keşe ülä
 10-18 km troposfera häm stratosfera arasındağı çik
 18,9-19,35 km - keşelär öçen ğäläm başı: tän temperaturasında qan qaynıy.
 20-22 km - biosferanıñ yuğarı çige
 25-26 km - zamança reaktiv oçqıçlar iñ yuğarı bieklege
 15-30 km - ozon qatı
 35 km - Su öçen ğäläm başı - su 0 °C temperaturasında qaynıy, yuğarıraq sıyıqça xäldä bula almıy.
 37,8 km - oçqıç citkän iñ yuğarı bieklek (MiG-25M)
 48 km - atmosfera Qoyaş ultraşämäxä nurların kimetmi
 50 km - mezosfera başlana
 55 km - atmosfera kosmik nurlanışqa tä'min itmi
 80 km - termosfera başlana (kömeş bolıtlar bieklege)
 80,45 km (50 mil) - AQŞ räsmi ğäläm çige
 100 km - Xalıqara räsmi atmosfera häm ğäläm arasındağı çik - Karman sızığı.
 302 km - Yuriy Gagarin Vostok-1 ğälämi qorabında iñ yuğarı citkän bieklek (1961)
 400 km - Xalıqara ğälämi stantsiäneñ orbitası
 690 km - ekzosfera başlana
 2000 km - atmosfera iärçengä tä'min itmi
 17000 - tışqı elektronnar nurlanışı qayışı
 35 786 km - geostatsionar orbita bieklege - iärçen ekvator ber noqtası östennän haman elenep oça
 100 000 km - ekzosfera çige - geotac, atmosfera betä

 Planetaara fäza 

 363 104 - 405 696 km - Ay iärçene Cir östendäge bieklek
 401 056 km - keşe buluı rekord bieklege (Apollon-13, 1970)
 930 000 km - Cirneñ gravitatsiäse ölkäse, yuğarıraq Qoyaş üzenä tarta.
 40 000 000 km - iñ yaqın planeta - Çulpan
 56 000 000 km - Marsqa iñ yaqın aralıq
 149 597 870,7 km - Cirdän Qoyaşqa aralıq
 590 000 000 km - Yupiterga qädär aralıq

Qoyaştan aralıq

 4 500 000 000  km - iñ yıraq urnaşqan planeta Neptun (planeta)
 8 230 000 000 km - Koyper bilbawı
 19 300 000 000 km iñ yıraq yoldızara ğälämi apparat Voyacer-1
 35 000 000 000 km - yoldızara fäza başlana

 Yoldızara fäza 
150px|мини|уңда|300 000 000 000 000 000 km - galaktikabız Kiek Qaz Yulı çige
 300 000 000 000 km - Oort bolıtı - boz kisäkläre öyere, kometalar çığanağı
 9 460 730 472 580,8 km - yaqtılıq yılı
 30 856 776 000 000 km - 1 parsek
 40 000 000 000 000 km - iñ yaqın yoldız Proksima Tsentavra
 300 000 000 000 000 000 km - galaktikabız Kiek Qaz Yulı çige

 870 000 000 000 000 000 000 000 km - küzätelä torğan Ğäläm çige

 Kiräkle tizleklär 

Cirdän Ğälämgä oçsın öçen kiräkle tizleklär:
 Berençe ğälämi tizlek -  7,910 km/s - Cir orbitasına çığu
 İkençe ğälämi tizlek -  11,168 km/s - Cir tartılışınnan kitep, Qoyaş orbitasına çığu
 Öçençe ğälämi tizlek -  16,67 km/s - Qoyaş tartılışınnan kitep, yoldızara fäzağa çığu 
 Dürtençe ğälämi tizlek -  550 km/s - Kiek Qaz Yulı galaktikası tartılışınnan kitep, galaktikaara fäzağa çığu

 Sıltamalar 

 Гущин В. Н. Основы устройства космических аппаратов: Учебник для вузов. — М.: Машиностроение, 2003. — 272 с. — 1000 экз. — ISBN 5-217-01301-X.
 Описание космических аппаратов в ежегодниках БСЭ (1957—1990) 
 Описание орбит космических аппаратов и их использование
 Оптико-электронные приборы космических аппаратов (1972)
 Космические двигатели третьего тысячелетия
 Зарубежные космические аппараты 

Törkem:Галәми корабларTörkem:КосмосTörkem:Вакуум