Zur terror

Zur terror - 1937-1938 yıllarda SSRBda Stalin oyıştırğan iñ kisken mass-küläm repressiälärneñ çorı. Tarixi fändä repressiälärneñ töp säbäbe turında berdäm fiker älegä yuq.

Mass-küläm repressiälär Politbüro ÜK qararları nigezendä ütkärelgän, älege qararları kapitalistik qatlamnar qaldıqlarına qarşı köräş itü öçen proletariat diktaturasın köçäytü turında Stalin teoriäse buyınça qabul itelgän.

Bar bastıru çaraları "xalıq doşmannarı"n açıqlaw häm cäza birü buyınça "cirle xakimiät qabul itkän plan biremnäre" nigezendä ütkärelgän.

 Qorbannar

150px|мини|уңда|Lev Gumilöv, 1934
150px|мини|уңда|Nikolay Vavilov
Älege çorda säyäsi säbäplär buyınça 681 692 keşe atu ülem cäzasına xökem itelgän.

Berençe tapqır "Zur terror" terminın britan tarixçısı Robert Konkvest üz kitabında qullanğan.

Stalinnan soñ waqıtta älege çor "Yejov däwere" (yejovşçina) eçke eşlär komissarı Yejov iseme buyınça atalğan.

Zur terror SSRB iqtisadı, ğäskär, xucalıq, sänğat, fängä zur zıyan kitergän.

Zur terrornıñ iñ mass-küläm waqiğaları:
 Kirovnı ütereştän soñ terror
Mäskäw xökemnäre
Ğäskärdä repressiälär
NKVD eçendä repressiälär
 Fändä repressiälär

Bik küp mäşhür ğälimnär Zur terror repressiäläre astına eläkkän:

genetik Nikolay Vavilov 
 konstruktor Sergey Korolöv
aviakonstruktor Andrey Tupolev
tarixçı Lev Gumilöv

küp sänğät eşlekläre üterelgän: Osip Mandelştam, Nikolay Zabolotskiy, Vsevolod Meyerxold h.b.

Zur terror waqıtında kürenekle ğäskär başlıqları üterelgän: Mixail Tuxaçevskiy, İona Yakir, İeronim Uboreviç, Vasiliy Blüxer, Pavel Dıbenko h.b.

 Repressiälängän tatarlar 

1930-yıllarda TASSR häm SSCSneñ OGPU-NKVD oyışmaları distälägän yalğn ğäyepläw «eşläre»n başqaralar: «Atlasof» eşe, «İdel-Uralçilar oyışması» eşe, «Trotskiçelärneñ kontrrevolütsion törkeme» eşe, «Kontrrevolütsion fetnäçelär oyışması» eşe, «Millätçelärneñ kontrrevolütsion-fetnäçel oyışması» eşe, «Burjuaz millätçelärneñ Sovet xakimiätenä qarşı oyışması» eşe, «Millätçelärneñ Sovet xakimiätenä qarşı oyışması» eşe,  «Soltanğäliefçelärneñ Mäskäw üzäge» eşe, «Trotskiçe millätçelärneñ kontrrevolütsion-terroristik oyışması» eşe, «Trotskiçelärneñ kontrrevolütsion-terroristik oyışması» eşe, «Uñ trotskiçe millätçelärneñ Sovet xakimiätenä qarşı oyışması» eşe, h.b.

SSCB, TASSR xökümätläre häm Yuğarı mäxkämä oyışmaları qaraları belän repressiä qorbannarınıñ küpçelege 1954-1958 häm 1989-1990 yıllarda räsmi aqlana.

 Repressiälängän tatar yazuçıları 

150px|мини|уңда|Şamil Usmanov , 1937 yılnıñ 3 dekaberendä Qazanda cäzalap üterelgän
Şärif Kamal 
Kärim Tinçurin 
Fatix Kärim 
Şamil Usmanov 
Mäxmüt Ğäläw

 Repressiälängän tatar däwlät eşlekleläre 
 Ğilemdar Bayımbätov
 Xösäyen Tarpisçev
 Mirsäyet Soltanğäliev
 Kärim Xäkimov
 Säxibgäräy Säyetğäliev
 Xaci Ğabidullin
 Käşşäf Moxtarov
 Şäyğärdän Şäymärdänov
 Qıyam Abramov
 Äxmätsafa Däwlätyarov

 Monı da qarağız 

 Stalin repressiäläre
 Katin cinäyäte
 Sandarmox
 GULAG
 Qırım tatarları sörgene
 SSRBdağı kümäkläşterü
 Sıltamalar
Рейфилд Д. Сталин и его подручные = англ. Stalin and his hangmen. — М.: Новое литературное обозрение, 2008. — 500 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-86793-651-8.
Роговин В. З. Была ли альтернатива? Том 4. «1937». — М.: Терра, 1996. — 480 с. — ISBN 5-85272-022-4.
Harris J. The Great Fear: Stalin's Terror of the 1930s. — Oxford University Press, 2016. — 240 p. — ISBN 978-0-19-969576-8.
 Виртуальный музей Гулага 
 Мозохин О. Б. «СТАТИСТИКА РЕПРЕССИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ОРГАНОВ БЕЗОПАСНОСТИ СССР НА ПЕРИОД С 1941 ПО 1953 ГГ.» 
 Мозохин О. Б., «Правовое регулирование внесудебных полномочий ВЧК»
 Законодательная база советской репрессивной политики 
 Программа «Память о бесправии»  
СТАЛИНСКИЙ ПЛАН ПО УНИЧТОЖЕНИЮ НАРОДА: Подготовка и реализация приказа НКВД № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов»
 Записка Комиссии Политбюро ЦК КПСС по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х — начала 50-х годов от 25 декабря 1988 года
 Доклад «комиссии Шверника» (1963 г.) и другие документы о репрессиях

Төркем:Террор
Төркем:Оештырылган җинаятьчелек
Төркем:Сәясәт
Төркем:Совет дәүләтендә репрессияләр