Бәлүҗ теле

Бәлүҗ теле (үзатамасы  بلوچ [baloːt͡ʃ]  بلوچی  балуч, балочи) — бәлүҗләрнең теле. Пакистан Ислам Җөмһүриятендә,  Иранда, Әфганстанда, Төрекмәнстанда, Таҗикстанда, Оманда, Берләшкән Гарәп Әмирлекләрендә,  Һиндстанда таралган. Бәлүҗ телендә сөйләшүчеләрнең гомуми саны – 7,5 - 10 млн кеше (бәя).

300px|thumb|right|Бәлүҗ теле таралышы куе кызыл төстә бирелгән

Бәлүҗ теле иран телләренә керә (төньяк-көнбатыш төркемчәсе). Ике диалектка бүленә: көнбатыш һәм көнчыгыш диалектлар. Дж.Х. Элфенбейн (J.H. Elfenbein) «The Baluchi Language» (1966) фәнни хезмәтендә бәлүҗ телен ваграк сөйләшләргә дә аерган: рахшани (әфган, келат, чагай-харан, пәнҗгур, чик буе, мары яки төрекмән), сараван, лотуни, кечи, диңгез яр буе, Көнчыгыш таулар сөйләшләре.

 Тел үзенчәлекләре 
 Фонетикада 
Бәлүҗ теле фонетикасына архаизм билгеләре, аерым алганда, сузык авазларны әйтелеш озынлыгы буенча фонологик капма-каршы кую хас. Мәсәлән, áí abár rást-ant («аның сүзләре хак») һәм  áí abár rást-ant («аның сүзен ишеттеләр») җөмләләренең мәгънәсе арттан икенче сузыкны озынрак яки кыскарак әйтү белән үзгәрәСказки, басни и легенды белуджей. М., 1989.

 Морфологиядә 
Исемнәр һәм алмашлыклар 4 килештә төрләнә. Фигыль сүз төркеменең 2 залогы, 4 юнәлеше бар. Үткән заман фигыльнең күчемле-күчемсез төрләрен куллануда аерымлык бар. Күчемле фигыль булганда җөмлә эргатив төр буенча төзелә (төрекмән сөйләшеннән башка диалектларда). Күчемсез фигыль белән җөмләнең номинатив төре төзелә. Хәзерге заман фигыль белән бары тик номинатив җөмлә генә төзеп була.

 Лексика 
Татар телеБәлүҗ теле  Татар телеБәлүҗ телеХодай Xudá  дөя  hoşter йолдыз istál   кичә  şap ата pit/piss ана más/ mát авыз dap  баш  saragир кардәш  bras/brat   кыз кардәш gwar/guarөй lúg/ges  туганbrás учакçokk/zág канhon

 Саннар 
1 - yakk
2 - do
3 - sey
4 - čár
5 - panč
6 - šaš
7 - hapt
8 - hašt
9 - noh
10 – dah

 Әлифба 
Пакистан Ислам Җөмһүриятендә һәм Әфганстанда яшәүче бәлүҗләр гарәп графикасы нигезендә ясалган язу кулланалар. Иң борынгы язма истәлекләре XVIII гасырга карый.

Бәлүҗ телен латин графикасына нигезләнгән язуга күчерү омтылышы 1930 елларда ССРБда, XX гасыр ахырында Пакистанда һәм Европа илләрендә яшәүче бәлүҗләр өчен ясала.

1990 еллар башында Төрекмәнстанда бәлүҗләр өчен кирил әлифбасына нигезләнгән язу кертергә уйлыйлар.

 Гарәп графикасы  

ا آ ب پ ت ٹ ج چ د ڈ ر ڑ ز ژ س ش ک گ ل م ن و ھ ء ی ے

 Латин  

a á b c d ď e f g ĝ h i í j k l m n o p q r ř s š t ť u ú v w x y z ž ay aw

 Латин  (ССРБ, 1930 елларда) 

a ә в c ç d ᶁ e f g h i j k ʟ m n o p q r s ş t ƫ u v x z ƶ '

 Кирилл (Төрекмәнстан, 1990)  

a ā б в г ғ д д̨ е ē ё ж җ з и ӣ й к л м н о ō п р р с т т у ӯ ф х ц ч ш щ ъ ь э ю я

 Чыганаклар 
 Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 3 (Ба-Бо). М.: НИ БРЭ, 2005. ISBN 978-5-85270-331-1

 Әдәбият 
 М.Г. Пикулин. Белуджи. М., 1959.
 В.А. Фролова. Белуджский язык. М., 1960.
 В.С. Расторгуева. Белуджский язык. Китапта: Языки народов СССР. I том. М., 1966.
 Е.Г. Гафферберг. Белуджи Туркменской ССР. М., 1969.
 В.В. Мошкало. Белуджский язык. Китапта: Основы иранского языкознания. Новоиранские языки: северо-западная группа. М., 1991.

 Сылтамалар 
   Encyclopædia Iranica: Baluchi Language and Literature

 Искәрмәләр 

Төркем:Иран телләре
Төркем:Пакьстан телләре
Төркем:Ирандагы телләр
Төркем:Әфганстан телләре
Төркем:Төрекмәнстан телләре
Төркем:Бәлүҗистан