Äfğänstan suğışı (1979-1989)

Äfğänstan suğışı (1979-1989) — ber yaqtan SSRB ğäskärläre çiklängän kontingentı häm Äfğänstan xökümäte ğäskärläre, ikençe yaqtan küp sanlı äfğän qorallı möcähitläre ("doşmannar" quşamatı astında bilgele) arasındağı suğış. Äfğänstan möcähitläre NATO, konservativ möselman illäre tarafınnan aqça belän tä'min itelgän.
300px|мини|уңда|SSRB ğäskärlären Äfğänstanğa kertü xaritası
Äfğänstandağı nizağ 1979 yılğa qädär başlanğan inde häm Äfğänstan watandaşlar suğışına äylänä, läkin 1979 yılnıñ 25 dekäberendä SSRB bu nizağqa tığıla.

1980 yılda AQŞ niäte buyınça BMO İminlek Şurası SSRBğa qarşı qararnı qabul itmäkçe, läkin SSRB aña veto quya.
300px|мини|уңда|AQŞ prezidentı Ronald Reygan äfğän möcähitläre belän oçraşa, 1983
300px|мини|уңда|Äfğän qorallı möcähitläre
SSRB üz eş itülären Äfğänstan räsmi xökümäte üteneçe belän añlattı. 1980 yılda BMO Ğomumi Assambleyäse "çit il ğäskärlären çığaru" taläbe xaqında qarar itä(108 riza, 14 qarşı tawış birde), läkin ul mäcbüri köçkä iä bulmıy.

1979 yılnıñ 25 dikäbrennän 1989 yılnıñ 15 fevralenä qädär Äfğänstan territoriäsendäge ğäskärlärdä 620 meñ keşe xärbi xezmät ütkän, şul isäptän Şäwit Ğäskäre çäslärendä — 525 meñ, SSRB DİK çik buyı ğäskärlärendä häm başqa çäslärdä — 90 meñ, SSRB Eçke eşlär ministrlığınıñ eçke ğäskärlärendä — 5 meñ. Monnan tış, SSRB ğäskärlärendä eşçe-xezmätkär wazifalarında 21 meñ keşe isäplängän. Säwit ğäskärläreneñ urtaça yıllıq isemlektäge sanı 80-104 meñ xärbi xezmätkärne häm 5-7 yallanğan xezmätkärne täşkil itkän. Başqa çığanaqlar Äfğänstanda milyunğa yaqın keşe xezmät itep çıqqan dip belderä.«Красная звезда», 14.09.2011  «НВО»

 Altarix 
Äfğänstannıñ Awraziäneñ iñ urtasındağı geosäyäsi urını ğasırlar däwamında dönyanıñ barlıq aldınğı mämläkätlärneñ milli mänfäğätläre kiseşkän böten Üzäk Aziä töbägendäge xärbi-säyäsi xälneñ totrıqlılığın tä'min itüçe möhim töbäklär rätenä quya.

XIX ğasırdan başlap Räsäy häm Britaniä impiriäläre arasında Äfğänstannı käntrüldä totu öcen «Zur uyın» (The Great Game) ataması alğan köräş barğan.

1893 yılnıñ ğinwarında britannar kürşe Hindstannan üz ğäskären cibärep, köç qullanıp Äfğänstan östennän xakimlek itärgä tırışa. Berençe iñgliz-äfğän suğışı şulay başlanğan. Başta iñglilzärgä uñış yuldaş bula, alar Dusmöxämmät ämirne täxettän töşerep, täxetkä Şucağ xannı utırta. Ämmä Şucağ xannıñ xakimlege ozaqqa suzılmıy, 1842 yılda ul täxettän töşerelä. Äfğänstan Britaniä belän solıx kileşüe tözep, bäysezlegen saqlap qalğan.

1878 yılda Räsäy ğäskärläreneñ Äfğänstan çigenä tiz templar belän yaqınlaşuınnan xäweflängän britanar ikençe iñgliz-äfğän suğışın baslıy. Kisken köräş ike yıl däwan itä, häm 1880 yılda britannar ilne taşlap kitärgä mäcbür bula, ämmä täxettä britannarğa yaxşı teläktä bulğan Ğabderaxman ämirne qaldıra häm şulay itep il östennän idärä itä.

1880-1890 yıllarda Räsäy häm Britaniä arasındağı kileşülär näticäsendä Äfğänstannıñ xäzergäcä üzgäreşsez qalğan çikläre bilgelängän.

1919 yılda Ämanulla xan Äfğänstannıñ Böyekbritaniädän bäysezlegen iğlan itä. Şulay itep öçençe ingliz-Äfğän sugışı başlanğan. Bäysezlekne tanığan berençe il Säwit Räsäye bula, ul Äfğänstanğa iqtisadi häm xärbi yärdäm kürsätä.

1929 yılda SSRB täxettän töşerelgän Ämanulla xanğa yärdäm yözennän xärbi aksiä oyıştırğan. 1930 yılda basmaçılarğa qarşı äpiräsä ütkärelgän.

XX gasır başında Äfganstan bötenläy sänäğätsez, xalqınıñ yartısınnan kübrägen nadannar häm yarlılar täşkil itkän artta qalğan yarlı il bulğan.

Tarix

Dawıt däwlät tüntäreleşe
300px|мини|уңда|Möcähit zenit kompleksı belän
300px|мини|уңда|Möcähitlär tupnı basıp ala
300px|мини|уңда|SSRB xärbiläre Äfğänstannan çığa
1973 yılda Äfğänstan patşası Möxämmät Zahir Şah İtaliägä säfär yasağan waqıtında, ildä däwlät tüntäreleşe bula. Möxämmät Zahir Şah ber tuğanı Möxämmäd Dawıt xkimiätne ala häm Äfğänstanda berençe cömhüriätne iğlan itä.

Möxämmäd Dawıt avtoritar diktaturanı urnaştıra häm qayber islaxlarnı ütkärergä tırışa.

İslamistlar Dawıt xökümätenä qarşı berniçä baş kütärüne oyıştıra, tik alar bastırıla.

Saur inqıylabı

1978 yılnıñ 27 aprelendä Äfğänstanda Aprel yäki Saur inqıylabı näticäsendä Äfğänstan Xalıq-demokratik Cömhüriäte iğlan itelä.

Yaña xakimiät reformalarnı ütkärü tırışuına islamistlar baş kütärüne oyıştıra häm soñraq ul watandaşlar suğışına äylänä.

Watandaşlar suğışı

1979 yılnıñ martında Härät (Herat) şähärendä fetnä itü tırışuınnan soñ Äfğänstan xökümäte SSRBdän yärdäm sorıy (20 tapqır).

1979 yılnıñ 3 iyülendä AQŞ prezidentı Cimmi Karter Äfğänstan xökümätenä qarşı köçlärne finanslaw turında yäşeren ämergä qul quya.

SSRB maxsus xezmätläre 1960 yıllarda Xäfizulla Ämin Üzäk Küzläw İdäräse belän xezmättäşlek itkänen açıqlıy.

Kerü

1979 yılnıñ 27 dekäberendä SSRB maxsus ğäskäre şturm näticäsendä Ämin sarayın basıp ala, Xäfizulla Ämin üterelä. Xökümät başında Bäbräk Kärmäl quyılğan.

Suğış

1979-1980, fevral - SSRB ğäskärlären Äfğänstanğa kertü 
 1980-1985, aprel - aktiv suğış xäräkätläre
 1985-1987 - aktiv suğıştan äfğän ğäskären tup, hawa köçläre belän yaqlawğa küçü
1987-1989 - SSRB ğäskäre milli tınıçlandıru säyäsätendä qatnaşa, äfğän ğäskären tup, hawa köçläre belän yaqlaw, ildän çığuına äzerläw

1989 yılnıñ 15 fevralendä Boris Gromov citäkçelegendäge 40-nçe armiäneñ soñğı bülgese Äfğänstannan kitä.

Qorbannar

Räsmi çığanaqlar buyınça 15 052 SSRB xärbie häläk, 417 xäbärsez yuğalğan, 55 753 yaralanğan, Äfğänstan xökümäte ğäskäre 18 000-243 900 xärbie häläk, 77 000 yaralanğan buğan.

Möcähitlär tarafınnan 75 000-90 000 häläk bula, häm il cimerelgän diärlek.

 Başqa däwlätlärneñ yuğaltuları 
Pakstan xärbi-hawa köçläre hawa suğışında ber oçqıçın yuğalta. Şulay uq Pakstan xäkimiäte mäğlümäte buyınça, 1987 yılnıñ berençe dürt ayında äfğän aviatsiäseneñ Pakstan territoriäsenä höcüme näticäsendä 300 dän artıq ğadi xalıq häläk bula.Steven Weisman. AFGHANS DOWN A PAKISTANI F-16, SAYING FIGHTER JET CROSSED BORDER // «The New York Times» Iran xärbi-hawa köçläre hawa suğışında ike xärbi boralağın yuğalta.

 Xärbi cinäyätlär 
Säwit xärbi tribunalları säwit xärbi xezmätkärlären cirle xalıqnı ütergän, xatın-qızlarnı köçlägän öçen törle cäzağa, şul isäptä ülem cäzasına da xökem itü oçraqları bula.История одного ЧПВоенный следователь. У войны вообще нет лица

1989 yılnıñ noyäbrendä SSRB Yuğarı şurası säwit xärbi xezmätkärlare Äfğänstanda barlıq qılğan cinayätlär buyınça da yarlıqıy.

Xärbi prokuratura mäğlumäte buyınça, 1979 yılnıñ dekäbrennän 1989 yılnıñ fevralenä Äfğän Demokratik Cömhüriätendä 40 nçı ğaskär tärkibennän 4307 keşe cinäyäti cawaplılıqqa tarttırıla. SSRB Yuğarı şurasınıñ qararı köçenä kergändä 420 elekke soldat irektän mäxrüm itü urınnarında bula.

AQŞ xakimiätläre 1982 yılnıñ martında säwit gaskärläre Äfğänstanda ximik qoral qullanğan dip beldersä dä,Mauroni A. America’s Struggle with Chemical-biological Warfare. Р. 82. bu dokumentlar belän raslanmağan.См. по теме дискуссию: Гай Д., Снегирев В. Вторжение. Неизвестные страницы необъявленной войны. С. 185—187.

 «Äfğän sindromı» 
Äfğänstanda säwit çastlärendäge tärtip däräcäse yış qına tübän bulğan; «babaylıq» çäçäk atqan. Saldatlarnıñ häm äfisirlärneñ kübese narkotik häm alkoholne qullanğan.Афганская тема Ayırım rotalarda häm bätäräylärdä rättäge tärkipneñ 90%ı çarasnı, yäğni xäşişneñ ber tören tartkan, dip xäbär itä elekke maxsus maqsatlı ğäskär äfisire Aleksei Çikişev.Чикишев А. В. Спецназ в Афганистане. — М.: Олма-Пресс, 2004. — С. 304.

Törle säyäsi köçlär xaılqnıñ sotsial aktiv öleşe bulğan yäş veterannarnı üz mänfäğätendä faydalanırğa tırışa. Doşmanlawçı yaqlar barlıq millätara nizağlarında alarnı üz saflarına verblarğa tırışa. Äfğänçılarnıñ küp öleşe oyıştırılğan cınäyätçel törkemnärgä kergän.

1989 yılnıñ noyäbrendä inde 3700 äfğän suğışı veteranı irektän mäxrüm itü urınnarında bulğan, «äfğänçelärneñ» ğailälärendä kisken ğailä nizağları häm ayırılışular 75 protsentqa citkän; veterannarnıñ 2/3 öleşe eşe belän qänäğätsezlek belderä häm kilep tuğan nizağlar arqasında eş urının yış almaştıra torğan bulğan; Äfğänstanda xezmät itep çıqqan studentlarnıñ 90 protsentı akademık burıçlı yäki naçar ölgergänlekle bulğan, 60 protsentı alkoholism yäki narkomaniädän intekkän.

1990 yıllar başında uzdırılğan test tikşerüe äfğän suğışında qatnaşuçılarnıñ kim digändä 35-40 protsentı professional psixologlar yärdämenä moxtac buluın kürsätkän.

 Xäter 
Elekke Säwitlär Berlege şähärlärendä - Qazanda, Wilnüstä, Кievta, Ädistä, Semberdä, Nijında, Zaporijjädä, Xabarovskidä, Krasnoturyinskidä, Piremdä, Orölda, Yekaterinburgta, Norilskidä, h.b.larda äfğäncılarğa häykällär bar.
 Monı da qara 
 Hindukuş — Äfğänstan suğışına bağışlanğan muzey.
 Sovet Ğäskäreneñ Äfğänstandağı çiklängän törkeme
 Äfğän möcähitläre
 İskärmälär 

 Sıltamalar 

    Андронов И. И. «Под огнем от Афгана до Москвы. Мемуары» («Моя война») (1999), ООО «Деловой мир 2000», 416 с. — ISBN 5-93681-001-1
    Громов Б. В. «Ограниченный контингент». — М.: Прогресс, Культура, 1994. — 352 с. В книге последнего командующего 40-й армии приведены многие документы, раскрывающие причины ввода войск, описаны многие события войны.
    Ляховский А. А. Трагедия и доблесть Афгана — М.: Искона, 1995. — 720 с. — ISBN 5-85844-047-9 Большие фрагменты текста совпадают с книгой Громова Б. В.
    Лебедь А. И. За державу обидно. — М.: Редакция газеты «Московская правда», 1995. — 464 с. Доп. тираж 15 000 экз. — ISBN 5-7482-0006-6 Часть книги посвящена воспоминаниям о службе в Афганистане в 1981—1982 гг. в составе 345-го отдельного парашютно-десантного полка.
    Майоров А. М. Правда об Афганской войне. Свидетельства главного военного советника. — М.: Права Человека, 1996. — ISBN 5-7712-0032-8
    Гордиенко А. Н. Войны второй половины XX века. — Минск: Литература, 1999. — ISBN 985-437-507-2 Большой раздел книги посвящён предпосылкам и ходу боевых действий в Афганистане
    Подушков Д. Л. Исповедь самому себе (об участии в боевых действиях в Афганистане). — Вышний Волочёк, 2002. — 48 с.
    Дэвид С. Инсби. Афганистан. Советская победа // Пламя «холодной войны»: Победы, которых не было = Cold War Hot:Alternative Decisuicions of the Cold War / под ред. Питера Цуроса, пер. Ю. Яблокова. — М.: АСТ, Люкс, 2004. — С. 353-398. — 480 с. — (Великие противостояния). — 5000 экз. — ISBN 5-17-024051-1. (альтернативная история войны)
    Бондаренко И. Н. Как мы строили в Афганистане. — М., 2009.
    Марченко В. Г. Афган: разведка ВДВ в действии. — Минск: Минское кн. изд., 2009.
   Как ЦРУ планировала вооруженные нападения на территорию СССР
 А. Остальский. Афганский симптом
 Стодеревский И. Ю. Автобиография (Записки офицера спецназа ГРУ) 
 Части и соединения, входившие в состав 40-й армии (Ограниченного контингента советских войск в Республике Афганистан) в период с 1979 по 1989 гг.
 Оригиналы секретных документов Политбюро и ЦК КПСС, связанные с вводом советских войск и военными действиями в Афганистане 
 Особенности разведывательно-боевой деятельности частей и подразделений специальной разведки в условиях Афганистана

Төркем:Әфган сугышы (1979-1989)