Fäza-waqıt

Fäza-waqıthttp://www.tatknigafund.ru/books/1832/read#page191  Татарча физик терминологиядә фәза һәм киңлек арасында принципиаль аермасы бар, киңлек - фәзаның тик бер генә координатасы була yäki fäza-waqıt kontinuumı -  fäza tiñ xoquqlı waqıt ülçäneşe belän östälgän fizik model.

Fäza-waqıt - özleksez häm matematika qaraşı buyınça Lorents metrikasına buysınğan topologik törlelek (isäpläw fäzası).
300px|мини|уңда|Cir tiräsendäge Fäza-waqıtnıñ käkrelege
Lorents metrikası - Minkovskiy fäzasınıñ psevdoevklidik metrikası, Maxsus çağıştırmalılıq teoriäsendä barlıqqa kilä.

Maxsus çağıştırmalılıq teoriäsendä qullanıla torğan  Minkovskiy yassı fäzası buyınça:

Anıñ metrik tenzorı:


İnterval:


Klassik fizikada waqıtqa bäysez Evklid fäzası qullanıla, çönki anda waqıt küzätüçe xäräkätennän bäysez bula.

Kosmologiädä fäza-waqıt täğlimatı berdäm abstrakt Ğälämenä berläşterelä.

Fäza-waqıtta koordinatalar çeltäre 3+1 ülçäneştä cäyelä, barlıq waqiğalar bilgelängän 4 ülçäneş belän taswirlana.

Fäza-waqıtta yaqtılıq konusı töşençäse barlıqqa kilä, ul mömkim bulğan koordinatlar zurlıqların çikli.

 Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse 

Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsendä fäza-waqıt berdäm dinamik tabiğätkä xas, fäza-waqıtnıñ barlıq fizik obyektlar belän tä'sir iteşüe näticäsendä gravitatsiä kilep çığa.

Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsendä fäza-waqıt yassı bulmıy inde, ä üz käkrelegen üzgärtä ala.

Köçle gravitatsion qırda fäza-waqıt Eynşteyn tigezlämäläre belän taswirlana, tigezlämädä sul yaqta - geometriä, uñ yaqta - matdä (energiä-impuls tenzorı). Şulay itep  — metrik tenzorı   - energiä-impuls tenzorına bäyle:



 — Riççi tenzorı (fäza-waqıtnıñ käkrelege tenzorınnan kilep çıqqan)   
 )



 — kosmologik daimie,  - energiä-impuls tenzorı,  — vakuumda yaqtılıq tizlege,  — Nyuton gravitatsion daimie.

 - Eynşteyn tenzorı

 — Eynşteyn gravitatsion daimie.

 İskärmälär 

 Ädäbiät 
 Пространство и время — Физическая энциклопедия


Төркем:Вакыт-фәза
Төркем:Топология