Yäşäw mäğnäse

Yäşäw mäğnäse (şulay uq Tormış mäğnäse) - tereklek häm anıñ yäşäweneñ (tormış) ähämiyätlelege turında fälsäfi soraw. 
Anı şulay uq "Bez ni öçen bar?", "Yäşäwneñ maqsatı närsädä?" häm "Yäşäyeşneñ kiräge närsädä?" kebek taswirlap bula. Dönyanıñ tarixı däwamında bu mäsälä turında küp fälsäfi, fänni häm teologik qaraşlar belderelgän. Küp mädäni häm ideologik moxitlär bu sorawlarğa törle cawaplarnı täqdim itälär.

Yäşäwneñ mäğnäse yäşäw, ictimaği mönäsäbätlär (en), añ, bäxet kebek fälsäfi häm dini mäsläkläre arqılı bilgelänä, häm simvolik mäğnä (en), ontologiä (en), fälsäfi mäğnä (en), maqsat, etika, yaxşı häm naçar (en), irekle ixtıyar (en), ber yäki küp xodaylarnıñ barlığı (en), Xoday kontsepsiäläre (en), ruh (en), häm ülemnän soñğı yäşäw (en) kebek küp başqa mäsälälär belän bäyle. Fänneñ kerteme kübesençä yäşäwneñ matdi üzençäleklärenä bäyle kontekst häm parametrlarnı açıqlaw, ğaläm turındağı empirik faktlarnı (en) taswirlaw. Fän şulay uq iminlekkä ireşü (en) häm bäyle äxlaqlılıq kontseptsiäse (en) turında täqdimnär yasıy ala.
Sorawlar
Yäşäwneñ mäğnäse turındağı sorawlar törleçä quyıla, mäsälän: 
 Yäşäwneñ mäğnäse närsädä? Ni öçen kiräk bu? Bez kem? thumb|Philosopher in Meditation, Rembrandt
 Nigä bez monda? Ni öçen bez monda?
 Tormışnıñ çığanağı närsädä?
 Tereklekneñ tabiğäte nindi? Çınbarlıqnıñ tabiğate nindi?
 Tormış ni öçen kiräk? Ayırım ber individnıñ tormışınıñ mäğnäse närsädä?
 Yäşäwneñ ähämiyäte närsädä? – see also Psychological significance and value in life
 Tormışnıñ qay yaqları qimmätle häm mäğnäle?
 Yäşäw qimmäte närsädä?

Könbatış fälsäfi qaraşları 

Borınğı grek fälsäfäse 

Platonizm

Tanılğan fälsäfäçelar arasında metafizik universaliälärneñ (en) barlığın alğa sörüçelär arasında iñ berençelär arasında Äflätün bula.

Platonizmda, yäşäwneñ mäğnäse - bar yaxşı häm ğädel äyberlärneñ faydası häm qimmäte barlıqqa kilgän iñ yuğarı ğıylemgä (en) ireşü.

Aristotelianizm

Äflätün'neñ uquçısı Aristotel metafizika (en) häm gnoseologiä kebek etik ğıylem konkret tügel, ğomumi ikänen alğa sorä. Keşe "fäzilät (en) iäse"  bulırğa teläsä, bu sıyfat teoretik distsiplina bulmaw säbäple, anarğa närsä ikänen öyränü belän tügel, üz ğämälläre arqılı üzläşterüe arqılı ireşä alğanın belderä.

Tsıniklar
Ellenistik periodında (en), Tsinik (en) fälsäfäçelär yäşäwneñ maqsatın tabiğät belän garmoniädä Fäzilätle (en) tormışnı yäşäwdä kürdelär. Bäxet beräwneñ üz-üze belän qänäğät, üzeneñ mental möğämäläläreneñ xucası buluı belän, ğazaplanu isä qimmätlelek turında yalğış qaraşlar näticäse bulğan negativ emotsiälär belän bäylänelä.

Tsinik tormış baylıq, täsir, sälämätlek häm tanılu kebek kiñ taralğan teläklärne kire qağa.Kidd, I., "Cynicism," in The Concise Encyclopedia of Western Philosophy. (ed. J.O. Urmson and Jonathan Rée), Routledge. (2005)Long, A.A., "The Socratic Tradition: Diogenes, Crates, and Hellenistic Ethics," in The Cynics: The Cynic Movement in Antiquity and Its Legacy. (ed. Branham and Goulet-Cazé), University of California Press, (1996).. Aqıl iäläre bulğan keşelär bäxetkä totrıqlı künegülär, keşelar öçen tabiği bulğan yäşäw räweşe arqılı ireşä alalar. Bar can iäläre Dönya mömkinlekläre belan tigez däräcädä faydalana aluları säbäple, ğazaplanu (en) cämğiätneñ kileşüläre häm ğadätläre buyınça närsä qimmätle/qimmätsez bulu turında yalğış qararlar çığaru näticäse.

Kirenaitsızm

Aristipp (en) nigezlägän Kirenaitsızm, mental läzzätlergä qarağnda tänneñ qänäğatlänüe kübräk zäwıq birä ala digän gedonistik qaraşta bula. İñ yuğarı qimmät läzzättä, bäxet isä äxlaqi ğämäl näticälärennän berse genä digän Uqıtuçısı Sokratnıñ qayber fikerlären alğa sörä. Läzzätne mömkin qadär tizräk alu ozın möddätle tik soñraq tiyäçäk faydağa qarağanda östen."Cyrenaics." Internet Encyclopedia of Philosophy. The University of Tennessee At Martin. 4 Nov. 2007"The Cyrenaics and the Origin of Hedonism." Hedonism.org. BLTC. 4 Nov. 2007

Epikureançılıq


Stoitsızm

Mäğrifätçelek fälsäfäse 

Klassik liberalizm 

Kantçılıq

İmmanuil Kantnıñ etika, gnoseologiä häm metafizika (en) buyınça xezmätlärenä nigezlängän fälsäfä mäktäbe Kantçılıq dip atala.

19 nçe ğasır fälsäfäse

Utilitarianizm 

Nihilizm 

20 nçe ğasır fälsäfäse 

Pragmatizm 

Pragmatik fälsäfäçelär yäşäw turında praktik qimmätkä iä bulmağan xaqiqätlärne ezläwgä qarağanda, tormışnın praktik, konkret fayda alu yağınnan añlaw ähämiätleräk digän qaraşta. William Ceyms (en) xaqıyqatne tabıp bulmıy, ämmä yasap bula fikeren alğa sörä. Pragmatiklar öçen yäşäw mäğnäsen täcribä arqılı ğına açıqlap bula.

Teizm 

Ekzistentsializm 

Ekzistentsializm buyınça, yäşäw berär ğayre tabiği xoday yäki dönyawi xökümät tarafınnan bilgelänmi, yağni här aqıl iäse üz yäşäweneñ mäğnäsen üze buldırırğa irekle zat.

Artur Şopenhauer beräwneñ yäşäwe anıñ ixtıyarına bäyle, ixtıyar isä - maxsus maqsatı häm ratsionallege bulmağan teläklär tudıru köçe.

Fridrix Nitsşe yäşäw beräwne yäşärgä ruxlandırğan maqsatlar bulğanda ğına mäğnäle dip belderä, häm nigilizmnı maqsatsızlıq dip bilgeli. Asketizm beräwneñ dönyada yäşäw mömkinleklären çikläw dip bäyäli, qimmätlärne ratsional, kiräk häm bar närsädän östen bulğan obyektiv fakt bulmawın assızıqlıy: bäyälämä obyektiv tügel, bäyäläwçeneñ interpretatsiäse genä, dimäk bar mantıyq qabul itelgän qaraşlarğa nigezlänä (en).

Absurdizm 

Dönyawi gumanizm 

Logik pozitivizm 

Postmodernizm

Naturalistik panteizm 

Naturalistik panteizm yäşäw mäğnäsen tabiğat häm äylänä-tirä moxit turında qayğıruda kürä.

Könçığış Aziä fälsäfäse 

Mohizm 

Mohist fälsäfäçeläre buyınça yäşäwneñ maqsatı - bar närsägä qarata tigez bulğan ğämäli söyü. Mohizm buyınça, keşe mönäsäbätlärneñ üzençäleklärenä qaramastan bar başqa individlar turında ber tigez qayğırırğa tiyeş.One hundred Philosophers. A guide to the world's greatest thinkers Peter J. King, Polish edition: Elipsa 2006

Konfutsianlıq 

Legalizm 

Dini qaraşlar 

Könbatış dinnär 

Xristianlıq 

İslam 
İslamda keşe yäşäweneñ axır mäğnäse - Qor'ändä häm Päyğämbärneñ Sönnätendä bilgelängän tärtiplär buyınça yäşaw yulı belän yaratuçı Allahnı olılaw. Dönyadağı tormış, ülemnän soñ Cännät yäki Cähännämgä elägü mäsäläse testı.

Bähaiçılıq
Bähai dine keşelekneñ berdämlegen assızıqlıy.

Bähailär öçen, Yäşäwneñ maqsatı - ruxi üseşkä häm keşelekkä xezmät itügä bäyle. Keşelärneñ bu matdi dönyada tormışı üsüläre, yuğarı sıyfatlarnı häm fäzilätlärne buldıru öçen östämä mömkinlek dip qabul itelä.For a more detailed Bahá'í perspective, see 

Yähüdiçelek 

Zärdeştlek

Zärdöştlek - päyğämbäre Zärdüşt (en) iseme buyınça atalğan din häm fälsäfä, Yähüd dinenä häm anardan çıqqannarğa täsir itkän dip sanala.Zoroastrianism – Relation to other religions and cultures Bar tabınu - ğalämne barlıqqa kitergän transtsendental Xoday Axura Mazdağa (en) yünälgänlegenä ışanalar. Axura Mazda'nıñ barlıqqa kitergän aşa (en), xäqiqät häm tärtipneñ antitezası, druj, yalğan häm xaos.

Keşelek irekle ixtıyar (en) köçenä iä buluı arqasında, keşelär üz äxläqi saylawları öçen cawaplı. Bu irekle ixtıyarnı qullanıp, keşelär bu ğalämi nizağta üz yaxşı fikerläre, süzläre häm gamälläre belän şatlıqqa nigez buldıru häm xaosqa yul açmaw öçen aktiv qatnaşırğa tiyeş bulalar.

Könyaq Aziä dinnäre 
Hindu fälsäfäläre 

Advayta häm Dvayta Hinduçılıq 

Vayşnavizm 

Cäynçelek 

Buddizm 

 İrtänge Buddizm  

Maxayana Buddhizmı

Sikhçılıq 

Könçıqış Aziä dinnäre 
Daosizm 
Şinto 

Yaña dinnär

Fänni tikşerenülär häm qaraşlar 

Fänni cämäğätçelek (en) häm fän fälsäfäse (en) cämğiyätläre wäkilläre fän yäşäw mäğnäse belän bäyle temalar belän eş itüdä urınlı kontekst häm kiräkle parametrlarnı bilgeläwgä üz öleşen kertä ala digän qaraşta. Alar fikerläwençä, fänni metod şatlıq fänennän (en) başlap ülem qurquına (en) qadär kiñ mäsälälärdä faydalı bula ala. Fän bu näticägä Zur Şartlaw, Abiogenez (en) häm Evolütsiä kebek Tereklek häm Çınbarlıq'nıñ törle aspektların obyektiv räweştä taswirlap ireşä ala.
Psixologik ähämiyätlelek häm yäşäwneñ qimmätlelege 
Biologik tormışnıñ çığanağı häm tabiğäte
Ğalimnär Cirdäge tormışnı tirän öyrängännärenä qaramastan, tereklekneñ tögäl, bäxässez bilgelämäse älegä dä tabılmadı.Astrobiology Magazine: Defining Life

Viruslar häm qayber parazitlar kebek küzänäkçel bulmağan replikativ agentlar, bäysez ürçü yäki metabolizmğa sälätle bulmawları öçen, ğadättä organizm dip klassifikatsiälänmi.

Galämneñ çığışı häm yazmışı
Berençe täqdim itelgändä Zur Şartlaw teoriäse kiñ taralğan skeptitsizm belän qarşulanğan bulsa, şunnan birle ul berniçä bäysez küzätü belän nığıtıldı. Tik bügenge fizika ğalämneñ irtänge çorın Zur Şartlaw'dan 10−43 sekunda ütkäçtän soñ añlata ala (waqıtnıñ "0" mizgele temperaturanıñ çiksez bulğan noqtası dip alına); bu mizgelgäçä urın alğan waqiğalarnı añlar öçen kvant gravitatsiäse (en) teoriäse taläp iteläçäk. Moña qaramastan, bu çikkä qadär närsä bulğanlığı häm ğalämneñ niçek barlıqqa kilgänlege turında üz şäxsi qaraşların beldergän fizika ğalimnäre bixisap.

Ğalämneñ häm näticädä keşelekneñ axır yazmışı - Zur Qatu (en), Zur Yırtılu (en) yäki Zur Qısılu (en) kebek mömkin stsenariylar näticäsendä - biologik tormış öçen şartlar qalmawı dip farazlana.

Añ turında fänni sorawlar
Añ häm uy tabiğäte häm çığanağı şulay uq däwam itkän fänni bäxäs ölkäse bulıp tora.

Reduktsionist (en) häm eliminativistik materializm (en) qaraşlar añ häm anıñ belän bäyle wäzğiätlärne keşe'neñ baş mie häm anıñ neyronnarı eşçänlege belän añlatıp bula yaqlı (biologik naturalizm en).

İkençe yaqtan, qayber ğalimnär añ, waqıt-fäza kebek ük, üzenä genä xas irkenlek däräcälärenä iä bula ala digän fikerle, yäğni zihen fenomennarı matdi obyektlar kebek ük çın (bälki alarğa qarağanda çınraq ta) bula ala. Añ häm waqıt-fäza gipotezaları añnı "añlı elementlar fäzası" arqılı añlata, yış berniçä östäme ülçäneşne  qullana. Ğamäldäge küp modellär kvant mexanikası mäsläklärenä nigezlänä.

Fizik sälämätlek
Yaña päydä bulğan fänni tikşerenülär keşeneñ fizik sälämatlelege mäsäläsendä pozitiv näticälär turıdan-turı yäşäw mäğnäse belän bäyle buluın kürsätä. Mäğnäleräk bulğan çaqta, Altsgeymer awıruı,Boyle PA, Buchman AS, Barnes LL, Bennett DA. Effect of a purpose in life on risk of incident Alzheimer disease and mild cognitive impairment in community-dwelling older persons. Archives of General Psychiatry. 2010;67:304–310., insultKim ES, Sun JK, Park N, Peterson C. Purpose in life and reduced incidence of stroke in older adults: The Health and Retirement Study. Journal of Psychosomatic Research. 2013;74(5):427–432. häm koronar yöräk awıruı bulğan individlar arasında miokard infarktı'nıñKim E, Sun J, Park N, Kubzansky L, Peterson C. Purpose in life and reduced risk of myocardial infarction among older U.S. adults with coronary heart disease: A two-year follow-up. Journal of Behavioral Medicine. (2):124–133. päyda buluwı riskı tübänräk, häm tikşerenülärdä qatnaşqan amerikan häm yapon watandaşları törkemnäreneñ başqalarğa qarağanda ozağraq yäşägännäre Boyle PA, Barnes LL, Buchman AS, Bennett DA. Purpose in life is associated with mortality among community-dwelling older persons. Psychosomatic Medicine. 2009;71:574–579. açıqlandı.

Populär mädäniyättä

Keşelär arasında kiñ taralğan qaraşlar
"Yäşäwneñ mäğnäse, maqsatı närsädä?" digän sorawğa üz tormışları däwamında küp keşelär cawap tabırğa torışa. Qayber kiñ taralğan cawaplar arasına tübändägelär kerä:

Beräwneñ potentsıalın häm idealların yäşärgä
 Xıyallar artınnan quırğa.Üz xıyallarnı yäşärgä. 
  Bulırğa telägänegez ideal keşegä äwerelü.
 Üzegezneñ iñ yaxşı versiägezgä tuğrılıqlı bulu.
 Bäxetne ezläwSocial perspectives, ACM Digital Library häm çäçäktäy atıp yäşäw.
 Çın mäğnädäge keşe bulu.

Biologik mökämmällekkä ireşergä
 Ülem'gä bireşmäskä, yäğni mömkin qädär ozın ğömer yäşärgä,  häm fänni çaralar yärdämendä ülemsezlekkä ireşergä torışu.Mäñgelek tormışnı yäşäw, bulmasa anarğa ireşü torışlığı yulında can birü.

Ğıylem häm xikmät iäse bulırğa 
 Dönyanıñ nindi ikäne turındağı şäxsi añlawıñnı üsterü.
 Yäşäw däwamında mömkin qädär kübräk närsä turında öyränü.Mömkin bulğanı qädär küp äyber turında mömkin bulğanı qädär närsä belü.

Yaxşılıqnı, döres ğämällärne qılırğa
 Başqalarğa fayda kiterü.
 Alğanıbızğa qarağanda kübräk birü. 
 Dönyadağı bar ğazaplanularğa noqta quyu.
 Tigezlekne buldırırğa.
 Yumart bulu.
 Tormışnı ixlas kuñelle emotsiälär belän yäşäw.

Dingä bäyle mäğnälär
 Xodaynı tanırğa yäki anıñ belän ber bulırğa.
 Üz-üzemne, başqalarnı häm kükneñ ixtıyarın belergä.
 Xodaynı, anardan mäñgegä zäwıq alu belän olılarğa.

Yaratırğa, xis itergä, yäşäwdän zäwıq alırğa
 Yäşäwdän zäwıq alırğa häm ğazaplardan saqlanırğa.
 Başqalarnı buldıra alğanıbız qadär köçle yaratırğa.

Köçle yäki yaxşıraq bulırğa
 Dönyanı buysındırırğa.
 Dönyanı belergä häm üzläşterergä.
 Tabiğätne belergä häm üzläşterergä.

Yäşäwneñ mäğnäse yuq 
Yäşäw mäğnäsen belergä häm añlarğa torışu kiräkmi 
 Yäşäw mäğnäsen ezlägännärneñ yäşäwgä waqıt qalmas. 
 Yäşäwneñ mäğnäse - yäşäw mäğnäsen ezläw turında onıtuda. 
 Keşe üz tormışı turında soraw birü urınına, tormışnıñ bu cawapnı tabu anıñ üzennän kötelgänen añlawı zarur. Häm bu cawapnı ul üzeneñ tormışı öçen cawap tabu belän genä birä ala; tormışqa isä ul aqıllı bulu belän genä cawap birä ala.Man's Search for Meaning, Viktor Frankl. Beacon Press, 2006, ISBN 978-0-8070-1426-4

Tormış naçar 
 Tormışqa ber dä kilmäw yaxşıraq.

Şulay uq qara
 Yäşäyeş 
 Çınbarlıq 
 Yazmış

İskärmälär

Төркем:Existentialist concepts
Төркем:Тормыш
Төркем:Метафизика
Төркем:Фәлсәфи төшенчәләр