Stepan Bandera

Stepan Bandera, Stepan Andrey ulı Bandera (; 1909 — 1959) — Ukraina säyäsi eşleklese, ukrain millätçelegeneñ nigezläwçese häm ideologı, faşist Almaniä belän xezmättäşlek itüçe, suğış cinäyätçese, anıñ citäkçelegendä 5 million Könbatış Ukrainada torğan watandaşlar üterelgänЕвропейские историки о кровавых преступлениях Бандеры  Könbatış Ukrainada (Galitsiä) ukrain milli xäräkäteneñ citäkçeläreneñ berse, Ukrainanın bäysezlege öçen sovet häm bäysez Ukrain däwlätenen bar başqa doşmannarına qarşı köräşkän Ukrain millätçeläre oyışmasınıñ (Організація українських націоналістів (ОУН)) başlığı. Ukrainnarnı vengrlaştıru, poläkläşterü häm ruslaştıruğa, şulay uq kommunist ideologiäsenä qarşı köräşkän, küp qarşılıq tudırğan şäxes.

Tärcemäi xäle
İrtänge tormış
Avstro-Vengriä imperiäsenä kergän Galitsiä häm Lodomeriä patşalığın Kaluş rayonındağı Uxrınıv Strın (Uxrynyv Stryn ) isemle awılda (bügenge könge Ukraina) tua. Ätise Andriy Bandera, cirle ukrain grek-katolik çirkäwenen ber ruxanie, änise Miroslava şul uq awılındağı başqa ruxaninen qızı. Qayber çığanaqlar anın yähüd näselennän buluın alğa sörä.

Stepan balaçağın Uxrıniv Starıi awılında ätiläre-babaları yortında ütkärä.

1922 yılnın yazında änise tamaq tuberkulözınnan ülä.

Belem alu
Bandera Strıi awılında mäktäbendä uqıy, Sokil sport cämğiätendä qatnaşa.

1923 yılda, 14 yäştä Bandera Ukrain skautlarının «Plast» oyışmasına, sonraq Çornomortsi törkemenä kerä.

1927 yılda mäktäpne betergäç Çexoslovakiäneñ Podebradı şähärendäge Ukrain iqtisad häm texnologiä kölliätenä kerä, tik Poläk xökümäte ana ildän çığu öçen kiräkle käğäzlärne birmi.Ukrainian College of Technology and Economics in Podebrady

1928 yılda Ukrain milläte şäxeslärenä açıq bulğan çikle uqu programmalar isemlegennän saylap, Bandera Lviv politexnik institutınıñ agronomiä programmasın buyınça uqırğa kerä.

Säyäsi karyera 
Mäktäp häm yuğarı uqu yortında törle millätçe törkemnärdä aktiv qatnaşa, bu oyışmalarının ın aktiv eşçänlek alıp baruçısı — Andriy Melnik citäklägän OUN bulğan.
Ukraina qorallı oyışmasınıñ äğzası (1927 yıldan), Ukraina millätçelär oyışmasınıñ äğzası (1929 yıldan), terror aktların oyıştıruçı.

Mittlätçelek eşenä bireşkänlege arqasında Stepan Bandera bu oyışmaları eçendäge ierarxiäsendä tiz üsä: 1931 yılda OUN baş propagandaçısı däräcäsenä menä, 1932-33 yıllarında Galitsiädäge OUN bilegenen başlıq yärdämçese, 1933 yılda OUN başlığı

Bandera öçen milli berlek häm berdämlek bik ähämmiätle bulu säbäple, Könbatış Ukrainada törle sıynıf watandaşları arasında yaqlaw alu buyınça eş alıp bara, 1930nçı yıllar başında Könbatış häm Könçığış Ukrainada millätçe törkemnäre belän elemtägä kerep, alarnı üsterü eşçänlegenä birelä.

Pülşä xökümätlärenen ukrainnarnı poläklaştıruğa, iqtisadi yaqtan poläk monopolialarğa qarşı köräşe däwamında terroristlıq aktların qullanuları öçen 1934 yılda qulğa alına - Pülşä eçke eşlär ministrı ''Bronisław Pierackinı üterergä torışlığı häm tulayım OUN eşçänlegenä qarata mäxkämä protseslarında terrorizmda ğäyeplänä, ülem cäzasın ala, tik amnistiä arqasında tormış buyı zindan sroğına üzgärtelä.

1936—1939 yılda Pülşä törmälärendä utıra

1940 yılda, OUN ikegä bülenä: :en:OUN-M (melnykçılar/integratsionistlar) häm :en:OUN-B (banderaçılar/inqiylabçılar).

Stepan Bandera 1941 yılnın 30 iyün Lviv şähärendä yasalğan Bäysez Ukrain däwlätenen iğlan itelüe öçen cawaplı.

OUN sovet ğäskärlärenen Ukrainadan çigenüdän qullanırğa isäplägän ide. Qayber wäkilläre Sovet Berlege qarşı köräştä Natsist Almaniädä berektäşen tapqannar dip sanağannar ide. Tik Bäysezlek proklamatsiäse yasalğannan son berniçä kön ütkäç natsistlar Lvivka kergäç, yaña iğlan itelgän xökümäte liderları qulğa alına häm Almaniädäge kontsentratsion lagergä cibärelä.

Proklamatsiädän çigenergä telämägän Bandera 1941 yılnın 6 iyüldä qulğa alına häm 1944 yılnın sentäber ayına qädär Zaksenhauzen kontslagerendä utıra.

Bandera kontslagerdä bulğanda OUN-B yazmışı 
Bäysezlek proklamatsiäsennän soñ ike yıl eçendä OUN-B'nıñ 80% citäkçelege natsistlar tarafınnan irektän mäxrüm bula yäki üterelä.Timothy Snyder. The Causes of Ukrainian-Polish Ethnic Cleansing 1943.  Past & Present, No. 179 (May, 2003), pp. 207БАНДЕРА Степан Андрійович at Institute of History - National Academy of Sciences of Ukraine

1942 yılda Almaniä maxsus xezmätläre Ukrain millätçelärenen yähüdlärgä tigez qarawların açıqlıy: üz eşlärenä faydalı bulğanda üterälär yäki yärdäm itälär. Banderanıñ xäräkätendä berniçä yähüd qatnaşa,Philip Friedman. Ukrainian-Jewish Relations During the Nazi Occupation. In Roads to Extinction: Essays on the Holocaust. (1980) New York: Conference of Jewish Social Studies. pg. 204, Banderanıñ yaqın xezmättäşlärenen xatınnarı arasında yähüdlär dä oçrıy.

«...Bandera xäräkäte yalğan pasportlarnı üz wäkillärenä genä tügel, yähüdilärgä dä oyıştırğanı açıq bilgelände.»
Berlindağı iminlek politsiäse başlığı 1942 yılnıñ 30 Martında yazuı

Bandera almannar belän konflikta bulğanda, bäysez ukrain ğäskäre küp yähüdlärne natsistlardan qaçırğan.

Cawaplılıq kübesençä OUN-Bandera oyışmasında bulğan 1943 yılğı yaz häm cäyge poläklarğa qarşı Volınia kampaniäse däwamında 70 000 qädär (kübesençä xatın qızlar häm balalar, qoralsız irlär) üterelgän dip isäplänelä.To Resolve the Ukrainian Question Once and For All: The Ethnic Cleansing of Ukrainians in Poland, 1943-1947 , Timothy Snyder, Working Paper, Yale University, 2001

İrekkä çıqqaç
 1947 yılda OUN Provod citäkçese.
 1959 yılda KGB agentı Bogdan Staşinskiy tarafınnan üterelä.

Eşçänlegenä törle qaraşlar
Sovetlar Berlegendä «banderaçı» töşençäse aqrınlap urtaqlıq isemenä äwerelgän häm barlıq ukrain millatçelargä qarata qullanılğan.
Antifaşist qaraşı
Faşist Almaniä belän xezmättäşlek itüe, terrorizm ğämällären qullanğanı häm SSRBğa qarşı çığuı arqasında suğış cinäyätçese iseme tağıla, anıñ citäkçelegendä 5 million Könbatış Ukrainada torğan watandaşlar üterelgän'''.

Cinäyätlär
Rusiädä, Pülşäda, İsraildä suğış cinäyätçese bulıp sanala. İseme belän bäylänelgän cinäyätlär arasında:
 100 000 kievle Babiy Yarda üterelgän
 Beloruslar dürttän bere üterelgän häm Belorus Xatın' awılı yandırıp beterelgän
 ber million artıq yähüd üterelgän
 ber million artıq  ukrain üterelgän
 500 meñ artıq qızıl ğäskäri üterelgän
 200 meñ artıq poläk üterelgän 
Könbatış Ukrainada qaraş
270px|мини|уңда|Yevromäydan «İnqıylab ştabı». Stepan Bandera suräte

Anıñ eşçänlege dan-şöhrät cırlawdan kisken tänqitlänügä qädär ayırıla.Довкола цієї контраверсійної постаті й донині точаться гострі суперечки, що супроводжуються розмаїттям оцінок: від різко негативних до суцільно апологетичних.  D.Vyedeneyev O.Lysenko  OUN and foreign intelligence services 1920s-1950s Ukrainian Historical Magazine 3, 2009 p.132– Institute of History National Academy of Sciences of Ukraine    http://www.history.org.ua/JournALL/journal/2009/3/11.pdf

Bandera, OUN häm Natsist Almaniäse arasındağı mönäsäbätlär David Marples kebek tarixçılar tarafınnan «ikele», taktik häm opportunistik dip bäyälänä: här yaq ikençesen üz maqsatlarında qullanırğa torışa tik uñışsız.David Marples. (2007). Heroes and villains: creating national history in contemporary Ukraine . Central European University Press, pp. 150 and 161

Qayber Ukraina säyäsät eşlekleläre buyınça  Sovet Berlege Banderanı häm İkençe bötendönya suğışı zamanında aktiv bulğan bar başqa ukrain millätçeläreneñ isemnären pıçratırğa tırışa.Stepan Bandera: Hero or Nazi sympathizer?, Kyiv Post (October 2, 2008)Myths from U.S.S.R. still have strong pull today, Kyiv Post (February 25, 2009)US intelligence perceptions of Soviet power, 1921-1946 by Léonard Leshuk, Routledge, 2002, ISBN 0714653063/ISBN 978-0714653068 (page 229)Heroes and villains: creating national history in contemporary Ukraine by David R. Marples, Central European University Press, 2007, ISBN 9637326987/ISBN 978-9637326981 (page 234)

Könbatış Ukrainada, ukrain millätçelär arasında milli qaharman bulıp sanala — anarğa häykällär açıla. Ukrain millätçelär arasında Bandera - fiker iäse häm pot bulıp sanala.

2010 yılnın 22 ğinwarında üz wazifasınnan kitep baruçı Ukraina prezidentı Viktor Yuşçenko Banderağa Ukraina qaharmanı titulın bırä УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАИНЫ № 46/2010: О присвоении С.Бандере звания Герой Украины. President of Ukraine. Retrieved January 22, 2010. xalıqara ğawğa kütärä - Awrupa Parlamentı, Rus, Poläk häm Yähüdi oyışmalar qarşı çığa, , Simon Wiesenthal Center (January 28, 2010)  Student Union of French Jews, (February 1, 2010), Rusiä yaqlı xökümät häm mäxkämä tarafınnan 2010 aprel' ayında qanunsız dip bilgelänä häm räsmi kileş yuqqa çığarıla.Рішенням суду президентський указ «Про присвоєння С.Бандері звання Герой України» скасовано, President.gov.ua. Retrieved January 16, 2011.

2013-2014 yılda Kievta bulğan nizağlar waqıtında Yevromäydan tarafdarları Bandera süräten «İnqıylab ştabı»na berketälär.

Çit illärdäge qaraş 
AQŞ Times gäzite avtorı Sam MakIntayr, Stepan Banderanıñ xäzerge säyäsi waqiğalarda isemen qullanu turında yazıp, aña tübändäge sıyfatlama birä:

Bandera Ukraina bäysezlege öçen barğan qansız häm öleşçä terroristik eşçänlekkä qatnaşqan, ul, hiçşiksez, natsistlar Almaniäsen sovet xäkimlegenä qarşı faydalı soyuzdaş itep qaradı... Banderanıñ ayırım tarafdarları entuziazm tulı kollaboratsionistlar bula, qaysıberläre yähüdi häm poläklarnı yuq itüdä qatnaşqannar. Ukrainada etnik suyışlarnıñ töp massası barğanda, Bandera äle törmädä bula, bu, älbättä, [irektä bulsa] alarnı tuqtatır ide digänne añlatmıy. Natsistlar belän mönäsäbätlär ambivalent häm opportunistik bulalar.Ambivalent – bu oçraqta ike yaqlı: opportunistik (uñaylı, tabışlı) – bu oçraqta üz faydasın quğan digänne añlata.

Ukrainadağı konfliktta qatnaşuçı ike yaq ta tarixi qorbannarnı tanıtunı sorıy. Rusiädä — faşizm belän köräştä qıyılğan häm sındırılğan cannar öçen, Ukraina millätçeläre arasında – sovet xäkimlegen alıp taşlaw öçen alıp barılğan ozaq häm qanlı köräş öçen. Tarixqa bulğan ike bügenge qaraşlarnıñ üzara qarşılığında Stepan Bandera iseme yäşenuzdırğıç bulıp xezmät itä.The Times: Поняв Бандеру, вы поймете Украину

İskärmälär

Ädäbiät
 PETLIURA, KONOVALETS, BANDERA - Three Leaders of Ukrainian Liberation Movement murdered by the Order of  Moscow. Ukrainian Publishers Limited. 237, Liverpool Road, London, United Kingdom. 1962. (audiobook).
Европейские историки о кровавых преступлениях Бандеры 
Stepan Bandera 

Төркем:Сугыш җинаятьчеләре
Төркем:Революционерлар