Әхмәт-Хан Солтан

Әхмәт-Хан Солтан (tat. lat. Äxmät-Xan Soltan, , ) –  хәрби очучы, подполковник (1957),  ССРБ атказанган очучы-сынап караучы (1961), Советлар Берлегенең ике тапкыр Каһарманы (1943,1945).

 Тәрҗемәи хәл 
Кырым Мохтар Җөмһүриятенең Алупка шәһәрендә 1920 елда эшче гаиләсендә туган. Әтисе – лак милләтеннән, әнисе – кырым татары нәселеннән.

 Бөек Ватан сугышы 
250px|мини|уңда|Әхмәт Хан Солтан очкычы, Аэрокобра моделе
Бөек Ватан сугышында беренче көннән катнаша. 1941 елның 22 июнендә берничә сугыш очышын ясый, фашист дошманнарына һөҗүм итә.

1941 елның көзеннән Тындагы Ростов күген саклый.

1942 елда снарядларын тотып бетереп фашистларың бомбага тотучы «Юнкерс-88»ен таран белән юк иткән, үзе парашют белән котылган. Шушы батырлыгы өчен бөтен Ярославль баш мәйданында Әхмәт-Хан Солтанга хөрмәт күрсәткән һәм Ленин ордены белән бүләкләгән.

1942 елда Әхмәт-Хан Воронеж янында Сталинград сугышында катнаша. "Аэрокобра" очкычында Тындагы Ростовны, Таганрогны азат итүдә, Кубань өчен сугышта катнаша.

1944-1945 елда Әхмәт-Хан Көнчыгыш Пруссиядә сугыша, Берлин өчен сугышта катнаша. Соңгы бәрелеш 1945 елның 29 апрелендә булган: Әхмәт Хан Берлин "Темпелһоф" һава аланы өстендә фашист «Фокке-Вульф 190» очкычын бетерә.

Сугыш вакытында Әхмәт-Хан Солтан 603 сугыш очышын ясый, шул исәптән: 70 – фашист көчләренә һөҗүм, 150 һава сугышы, 49 фашист очкычын юк итә.

 Сугыштан соң 

Сугыштан соң Хәрби-һава академиясендә укый.

1947 елдан Очу-тикшеренү институтының очучы-сынап караучы булып эшли. 1949 елда Ту-2 очкычында беренче һавада очкычка ягулык салу үткәрә.

1951-1953 елда Әхмәт Хан белән С. Анохин, Бурцев, Павлов очучылары яңа очкыч-снарядны сынап карадылар, шушы сынауда һәлакәт вакытында Әхмәт Хан үз тотнаклыкка күрә яңа очкычны коткара ала.

1971 елның 1 февралендә Ту-16ЛЛ очкычында сынау очышын ясаганда һәлак булган.

Мәскәүдә Новодевичье зиратында күмелгән.

 Хайтарма (Кайтарма) 

Әхмәт-Хан Солтан батырлыгына карамастан аның туганнары һәм бөтен Кырым татарлары халкы сөргенлеккә җибәрелгән.

1956 елда Советлар Берлегенең ике тапкыр Каһарманы Әхмәт-Хан кырым татарларының аклануы үтенечен имзалап, КПУ Үзәк комитетына хат җибәргән.

Кырым татарлары сөргенлегенә, Әхмәт-Хан Солтан батырлыгына һәм кырым татарлары фәҗигасенә 2013 елда чыгарылган "Хайтарма" нәфис фильмы багышланган.

"Хайтарма" (кайту, кайтарма) нәфис фильмы беренче тапкыр Казан Халыкара мөселман кинофестивалендә күрсәтелде.

 Истәлек 
 Симферополь, Алупка, Судак, Волгоград, Жуковский, Каспийск, Махачкала шәһәрләрендә урамнар Әхмәт-Хан Солтан истәлегенә аталган.
  Әхмәт-Хан Солтан исемендәге Симферополь аэроклубы, Дагстанда урнашкан тау, Махачкала һава аланы.
 2010 елда Ярославль шәһәрендә Әхмәт-Хан Солтанга һәйкәл ачылган.

 Әдәбият 

    Авиация: Энциклопедия. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994.
    Андреев С. А. Совершённое ими бессмертно. — Кн. 2. — М.: «Высшая школа», 1986.
    Балаков И. Б., Симонов А. А. Испытатели МиГов. — Жуковский: Авиационный Печатный Двор, 1999. — С. 38. — 96 с. — ISBN 5-93705-001-0
    Бутаев Б. Б. Амет-Хан Султан. — М.: Политиздат, 1990.
    Васин В. П., Симонов А. А. Испытатели ЛИИ. — Жуковский: Авиационный Печатный Двор, 2001. — С. 34. — 192 с. — ISBN 5-93705-008-8
    Великая Отечественная война 1941—1945: События. Люди. Документы.-Политизд.1990
    Герои и подвиги. — Кн. 4. — М.: Воениздат, 1966.
    Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь. Т.1. М.:Воениз.1987.
    Дважды Герои Советского Союза. — М.: Воениздат, 1973.
    Зайцев А. Д.,Рощин И. И.,Соловьёв В. Н. Зачислены навечно. Кн. 1. М.: Политиз,1990.
    Крылья Родины. — М.: ДОСААФ, 1983.
    Люди бессмертного подвига. Москва «ПЛ» т.1 1975 г.
    Путерброт А. Т. Боевая слава Дагестана. — Махачкала: Дагестанское кн. изд., 1988.
    Симонов А. А. Заслуженные испытатели СССР. — Москва: Авиамир, 2009. — С. 21—22. — 384 с. — ISBN 978-5-904399-05-4
    Советские асы. — М.: «Восточный фронт», 1996.

Төркем:Бөек Ватан сугышы очучылары
Төркем:Кырым Җөмһүрияте Совет Берлеге Каһарманнары