Гравитация

250px|мини|уңда|Исаак Ньютон - классик гравитация теориясенең авторы (1642-1727)
Гравитация (тартым, тартылу, бөтендөнья тартылышы) (латин теленнән gravitas — "авырлык") (tat.lat. Gravitatsiä) - һәрбер материаль җисемнәр арасында күпьяклы фундаменталь тәэсир итешү. Аз тизлекнең һәм зәгыйфь гравитацион тәэсир итешү якынчалыгында Ньютонның  тартылу теориясе белән тасвирлана, гомуми очракта Эйнштейнның Гомуми чагыштырмалылык теориясе белән тасвирлана.

Гравитация - дүрт фундаменталь тәэсир итешүнең иң зәгыйфе. Квант чигендә гравитацион тәэсир итешү гравитациянең квант теориясе белән тасвирланырга тиеш, ләкин шушы теория эшләнмәгән әле.

 Зәгыйфь гравитацион кыр 
250px|мини|уңда|Бөтендөнья тартылу кануны
Классик механикада (аз тизлек һәм зәгыйфь гравитация очрагы) гравитацион тәэсир итешү бөтендөнья тартылу кануны белән тасвирлана: ике нокталар арасында M һәм m масса белән һәм R аралыгы белән гравитацион тартым көче  ике массага туры пропорциональ һәм аралыкның квадратына кире пропорциональ:

Биредә  — гравитацион даими,  6,6725×10−11 м³/(кг·с²).

Гравитация — иң зәгыйфь тәэсир итешү, әмма ул һәрбер ноктада һәм һәр аралыкта тәэсир итә, барлык массалар - уңай, шуңа күрә гравитация Галәмдә бик мөһим көч. Гравитациясез объектлар Галәмдә табылмаган.

 Көчле гравитацион кыр 
250px|мини|уңда|Альберт Эйнштейн - Гомуми чагыштырмалылык теориясенең авторы, 1921
Көчле гравитацион кырда һәм гравитацион кырда  релятивистик тизлек белән хәрәкәт иткән очракта Гомуми чагыштырмалылык теориясенең эффектлары күренә:
 фәза-вакытның геометриясенең үзгәреше
 Ньютонның тартылу кануныннан тайпылышы
 экстремаль очракта - кара тишек барлыкка килүе
 потенциалларның кичегүе
 гравитацион дулкыннарның килеп чыгуы
 гравитация үзе белән тәэсир итә башлый, кушу принципы бозыла

Көчле гравитация Эйнштейн тигезләмәсе белән тасвирлана:


(тигезләмәдә: сул якта - геометрия (дүрт үлчәнешле фәза-вакыт), уң якта - матдә)

биредә  — Риччи тензоры (фәза-вакытның кәкрәюе тензорыннан килеп чыккан  
 )

 — скаляр кәкрәю,   - метрик тензор, һәм Риччи тензоры

 — космологик даими,  - энергия-импульс тензоры,  — Пи саны,  — вакуумда яктылык тизлеге,  — Ньютон гравитацион даимие. 

 - Эйнштейн тензоры

 — Эйнштейн гравитацион даимие.

 Искәрмәләр 

 Әдәбият 

    Визгин В. П. Релятивистская теория тяготения (истоки и формирование, 1900—1915). — М.: Наука, 1981. — 352c.
    Визгин В. П. Единые теории в 1-й трети ХХ в. — М.: Наука, 1985. — 304c.
    Иваненко Д. Д., Сарданашвили Г. А. Гравитация. 3-е изд. — М.: УРСС, 2008. — 200с.
    Мизнер Ч., Торн К., Уилер Дж. Гравитация. — М.: Мир, 1977.
    Торн К. Черные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна. — М.: Государственное издательство физико-математической литературы, 2009.

Төркем:Фундаменталь тәэсир итешүләрТөркем:Элементар кисәкчәләр физикасы
Төркем:Физика төшенчәләреТөркем:Гравитация