Бәрәңге

Бәрәңге, бүлбеле паслён (картуф, картук, җир алмасы) () — паслёнчалар гаиләсеннең паслён (Solanum) ыругыннан бүлбеле үләнсыман күпъеллык, аеруча әһәмиятле культуралы үсемлек. Аның җир асты бәбәкләрендә — столоннарда бүлбеләр барлыкка килә. Агулы җимешләреннән аермалы буларак, бәрәңгенең бүлбеләре мөһим туклану продукты булып тора.

Бу төр уртача климатлы илләрдә киң таралган. Ул — 60—100 см биеклегендәге туры сабаклы күпьеллык үсемлек. Яфраклары 7—11 яфракчыктан торган парсыз өзекле каурыйсыман. Чәчәкләре ак яки зәңгәрсу төстә, таҗ бишпочмаклы, кәсәдән 2 тапкыр озынрак. Җимеше — шарсыман яшел җиләк.

Вегетация чоры - 80-140 көн. Беренче яфраклар үсеп чыккан сабак куеныннан җир астында 15-20 см га кадәр озынлыктагы бәбәкләр барлыкка килә, алар, очка таба юанаеп, яңа бүлбеләр хасил итә. Бүлбеләрдә спираль буенча урнашкан күзчекләрдә 3-4 әр бөре була. Гадәттә, урта бөре шытып чыга, ул зарарланган очракта гына башкалары шытып үсә башлый. Бәрәңге бүлбеләре йомры, озынча һ.б. формада була; эче ак, тышкы ягы ак, сары, ал-кызгылт, зәңгәрсу төстә. Тамыр системасы чуксыман, чагыштырмача зәгыйфь үсешле.

Бәрәңгенең кыйммәте аның бүлбеләрендә крахмал күпләп туплануы, шулай ук аксымнар, витаминнар булуы белән билгеләнә. Бәрәңгене бүлбеләр ярдәмендә вегетатив үрчетәләр, ә орлыктан үрчетү селекциядә генә кулланыла. Аның югары уңыш бирә торган, салкынга чыдам, фитофторага һәм башка авыруларга каршы тора алучан күп кенә сортлары чыгарылган. Үсемлекнең барлык өлешләрендә (мәсәлән яшелләнгән бүлбеләрдә) агулы алкалоид — соланин бар. Яшелләнмәгән бүлбеләрдә соланин аз һәм ул пешкәндә таркалып юкка чыга.

 Тарихи белешмә 
Бәрәңгенең туган җире — Чили. Безнең кыйтгада бәрәңгене Колумб Американы ачканчы белмәгәннәр. Ул Аурупага Колумб Америкага барып кайтканнан соң 85 ел узгач, якынча 1565 елда кертелгән, башта — Испаниядә, ә аннан башка илләрдә дә тарала.

Башта аны чәчәге өчен генә үстерәләр. Ул елларда бәрәңгене орлыгыннан үрчетәләр. Беренче булып бәрәңге үсемлеген бельгияле Филипп де Саври тасвирлый: ул акварель буяу белән аның рәсемен ясый һәм аңа тартуфель дип исем куша. Бәрәңгенең культуралашуына Пруссия короле Фридрих Вильгелм I зур өлеш кертә. Ул, Утыз еллык сугыштан соң (1651 ел), бәрәңге игү нимесләрнең милли бурычы булырга тиеш дип белдерә. Ләкин ул азык культурасы буларак 17 нче гасыр ахырында гына үрчетелә башлый. Бәрәңге Русиягә Балтыйк һәм Ак диңгезләр портлары яисә Польша аша үтеп кергән булса кирәк.

Русиядә бәрәңгене күпләп куллану XIX гасырның 40 нчы елларында гына башлана (мәгълүм бәрәңге фетнәләреннән соң). 200-300 еллар элек безнең бабаларыбыз бәрәңгене бөтенләй белмәгәннәр дә. Алар аның урынына шалкан белән тары ярмасы ашаганнар.
Бәрәңгенең Русиягә керүен Петр Iнең чит илләргә сәяхәте (1697 ел) белән бәйләп әйтәләр. Патша Роттердамнан хезмәтчеләренә бер капчык бәрәңге җибәртә һәм аны илнең төрле төбәкләренә таратырга куша. Ләкин бу омтылулар әллә ни нәтиҗә бирми. 1764 елда бәрәңге Новгород губернасында, Арзамас, Елец, Владимир провинцияләрендә, Мәскәү тирәсендәге Кашир өязендә, Төньякта - Каргополь, Олонец шәһәрләрендә кечерәк мәйданнарда үстерелә. 1765 елда Сенатның «Илдә бәрәңге үстерүчелекне башлау турында»гы (19 гыйнв. 1765) барлык губерналарга җир алмасы һәм аны үрчетү турындагы аңлатмаларны таратырга дигән фәрман игълан ителә.

Шул ук елда Сенат губерналарга «Җир алмасын, ягъни потетес - бәрәңге үстерү турында» кулланма һәм 58 мичкәгә тутырып (шуның икесе Казан губернасына билгеләнә) 464 пот 30 кадак (7424 кг) бәрәңге җибәрә. Казан губернасында бәрәңге үстерә башлау турында мәгълүмат беренче мәртәбә Казан, Зөя, Тәтеш, Чистай, Мамадыш, Чабаксар, Козьмодемьянск өязләре дворяннар башлыкларының Имп. ирекле икътисад җәмгыятенә (1802) җибәргән рапортларында күрсәтелә, анда бәрәңгенең яшелчә бакчаларында ашамлык һәм терлек азыгы буларак үстерелүе, сабакларының мөгезле эре терлеккә, атларга ашатылуы турында хәбәр ителә. Бәрәңге дүртпочмаклап казылган чокырларда, базларда һәм идән асларында саклана.

Һәм шуннан бәрәңге игү тарала башлап, Себергә кадәр барып җитә. Ә 1890 елгы ачлыктан соң, ул инде чынлап торып игелергә тотына.

 «Бәрәңге шалканы» 
Казан тирәсенә бәрәңгене Бәрәңге сәүдәгәрләре алып килә. Чама белән 1842 елда Куныр (хәзер Мазарбашы) авылында аны Фәйзулла Гафтиев бөтен технологиясен туры китереп үстерә башлый, башкаларга да өйрәтә. Бәрәңгенең әле хәзерге исеме булмый, аны «Гафти шалканы» дип йөртәләр. Әтнә һәм Казан базарларына алып чыга башлагач, товарның каян китерелүен сораштыра торган булганнар. Шул вакытта «Бәрәңге шалканы» дип җавап биргәннәр. Соңга таба «шалканы» төшеп кала. Шулай итеп, татар телендә бәрәңге сүзе килеп чыга, ягъни бәрәңге — Бәрәңге авылы исеменнән килеп чыга, киресенчә түгел.Татарстан журналы. Тышлы тәкмәк сере – Бәрәңгедә

Химик состав, азык кыйммәте
Бәрәңге уртача 76,3% судан һәм 23,7% (макс. 36,8% ка кадәр) коры матдәдән, шул исәптән 17,5 % (макс. 29,4% ка кадәр) крахмал, 0,5% шикәр, 1-2% (макс. 4,6 % кадәр) аксым, 1 % чамасы минераль тозлардан тора. Бәрәңге - С, В1, В2, В6, РР, К витаминнары һәм каротиноидлар чыганагы. Азык-төлек сәнәгатендә бәрәңгедән крахмал, киптерелгән һәм кыздырылган бәрәңге (чипсы), бәрәңге боламыгы, суытылган бәрәңге (гарнир өчен, биточки, котлет һ.б.), бәрәңге лачаулары, саго һ.б. җитештерелә.

Икътисади мөһимлеге
Совет чорында бәрәңгене файдалану шундый тәртиптә бара иде: җыйган бәрәңгенең 50% ашарга китә, 10% терлекләргә тотыла, 20% спирт заводларына, 17% чит илләргә сатыла, 2%тан дарулар ясала.
Крахмал - патока һәм спирт җитештерү сәнәгате өчен чимал. 17,6% крахмаллы 1 т бәрәңгедән 112 л спирт, 55 кг сыек углекислота, 0,39 л аракы мае (сивушное масло) яки 1500 л барда яки 170 кг крахмал, 1000 кг сыгынты (мезга) яки 80 кг глюкоза, 65 кг гидрол һ.б. продуктлар алырга мөмкин. Бәрәңге спирты - фармацевтика, парфюмерия һәм аракы-шәраб сәнәгатендә, крахмалы кондитер һәм туку сәнәгатендә файдаланыла. Бәрәңге - терлек азыгы. Органик матдәләрнең үзләштерелүе (83-97%) буенча, башка тамыразыклар кебек, бәрәңге дә үсемлек азыклары арасында алдынгы урыннарның берсен били. Бер мәйдан берәмлегеннән уртача гына уңыш алынганда да, үлән һәм орлык культураларына караганда бәрәңге туклыклы матдәләрне күбрәк бирә. Югары уңыш бирә торган, киң таралган культура буларак, икенче икмәк булып санала. Ашлык уңмаган 1920-21 дә һәм Ватан сугышы елларында республика халкын азык белән тәэмин итүдә мөһим урын тота.

Бәрәңге игү 

Бәрәңге вегетатив юл белән, башлыча, бүлбеләрдән (селекция максатында орлыктан) үрчетелә. Генератив юл белән үрчетелгән бәрәңгенең продуктлылыгы ким була. Үсемлекне очыннан, күзчекләреннән, шытымнан, сабагыннан да үрчетергә мөмкин. ТР элиталы орлыкчылыгында үсемлек тукымасыннан файдаланып та (мерисистема ысулы) үрчетәләр. Бәрәңге бөреләре туфракта 5-8°С җылылык булганда шыта башлый. Тишелеп чыгу өчен иң уңай температура 15-20 °C, фотосинтез, сабак, яфрак үсү, чәчәк ату өчен 16-22 °C. Бәрәңге бүлбеләре төнге температура 10-13 °C булганда яхшы үсә. Югары температурада (төнлә 20 °C һәм аннан да югары булса) бәрәңгенең җылылык үзлекләре бозыла. Температура -2 °C тан түбәнрәк булса, бәрәңге үсемлеге кыраудан зарарлана. Бәрәңгенең транспирация (суны парга әйләндерү) коэффиициенты уртача 400-500. Чәчәк ату чорында, сабаклары иң нык үсеп, бүлбеләр барлыкка килгән вакытта, бәрәңгегә иң күп дым һәм тукландыру таләп ителә. Бәрәңге уңышы 200-250 ц/га булганда, үсемлек туфрактан 100-175 кг азот, 40-50 кг фосфор, 140-230 кг калий ала. Бәрәңге үстерү өчен кара туфрак, соры урман туфрагы, кәсле көлсыман, механик составы буенча комсыл, җиңел һәм уртача балчыксыл туфрак кулай санала.

Бәрәңгене туфракта 6-8 градус булганда утыртырга ярый. Утыртыр алдыннан бәрәңге орлыгын «яравайлаштырырга» кирәк. Болай иткәндә орлыктагы күзәнәкләр дә ныгый һәм андагы кайбер авыруларны да бетерергә мөмкин. Күпләр бәрәңге орлыгын никадәр тирәнрәк утыртсаң, уңыш та шулкадәр күбрәк була, дип уйлый. Бу бер дә дөрес түгел. Орлыкны 8 сантиметрдан да тирәнгәрәк күмәргә ярамый. Чөнки тирән күмсәң, ул тиз генә үсеп китә алмый.

Бәрәңге киң рәт ысулы белән утыртыла. Рәт аралары 60 яки 70 см калдырыла, үсемлекләр арасындагы ара 25, 30 яки 35 см итеп калдырыла. Чәчү нормасы 2,5—3,5 т/га бүлбе (бүлбенең уртача авырлыгы 50-80 гр), чәчү тирәнлеге 8-12 см.

Бәрәңге уңышының түбән булуына аны ел да бер үк участокка чәчү дә йогынты ясый. Шуның өчен дә галимнәр бәрәңге участогын урталай бүлеп, аның икенче яртысына азотка бай күпьеллык үләннәр, борчак, ясмык кебек культуралар чәчәргә тәкъдим итә. Ә инде 2-3 елдан соң үләннәр чәчелгән җиргә бәрәңге, ә тегесенә, киресенчә, үләннәр чәчәргә мөмкин.Болай иткәндә, уңыш бермә-бер арта.

Авырулар һәм корткычлары
Бәрәңге төрле авыруларга бирешүчән: гөмбә авырулары - фитофтороз, макроспориоз, кутыр; бактериаль - караяк, боҗрасыман черек; вируслы - «тимгелле тап», яфракның бөтерелүе һ.б.; бәрәңге бүлбесендә һәм сабакта була торган нематодалы (йомры) суалчаннар белән зарарлана. Корткычлардан колорадо коңгызы, каты корт, ялган каты корт, аю чикерткә, болын күбәләге, гамма-күбәләк, лайлалы әкәм-төкәм иң куркынычлылардан санала.

Карантин корткычлар һәм бәрәңге авырулары аеруча куркыныч тудыралар. Алтынсыман һәм төссез бәрәңге нематодасы, бәрәңгедәге яман шеш, бәрәңге көясе, бәрәңгедәге черек авырулары нәкъ менә шундый куркыныч авыру төренә керәләр. Мәсәлән, алтынсыман бәрәңге нематодасы авыруы уңышның 70 процентка кадәр кимүенә китерергә мөмкин. Карантин булмаганнардан: фитофтороз, каты корт, колорадо коңгызы кебек корткычлар һәм авырулар да бәрәңге уңышына тискәре йогынты ясыйлар. Шуңа да бәрәңге сабакларын киптереп, тиз арада җыеп алу кирәк. Бәрәңгене бер урында берничә еллар буе үстергән очракта төрле авыруларны китереп чыгаручы микроблар туфракта туплана баралар. Шуңа да бәрәңгенең чәчү урынын үзгәртеп тору уңай нәтиҗә бирә.

Колорадо коңгызы — бәрәңгенең төп корткычы. Ул ачык яки кызгылт сары, озынча овал формасында, озынлыгы 0,8-1,4 мм, бәрәңге яфрагының аскы ягына йомырка сала. Яшь кортлары соры, өлкәннәре – кызгылт сары. Гәүдәсе ябешкәк, тыгыз, өч яктан кабарынкы, сирәк төкле, корт (личинканың) озынлыгы 16 мм кадәр. Уңай шартларда 3-4 көн эчендә үсә. Туфракта курчаклана, курчак фазасы 8-14 көн дәвам итә. Бәрәңгенең һәм башка эт карагаты сыманнар гаиләсенә караган үсемлекләрнең яфрагы һәм сабагы белән туклана. Елына 1-2 буын үсә. Өлкән бөҗәк туфракка тирәнгә күмелеп кышлый.Башкорт энциклопедиясе  
Колорадо коңгызын агуларга өйрәнеп киләләр. Корткычка каршы көрәшнең иң нә­тиҗәлесе – утырту бәрәңгесен “Крайзер”, “Престиж” препаратлары белән эшкәртү. Бер коңгыз 500гә хәтле күкәй сала икән, шуңа күрә аның тиз үрчүенә гаҗәпләнәсе юк. Ә препаратлар белән эшкәртелгән бәрәңге утыртылган җирдә, “колорадо зәхмәте” күкәй салырга өлгермичә үлә.

Илләр буенча җитештерү
2005 елда бәрәңге үстерү буенча беренче урында Кытай булды, аннан калышып Россия һәм Һиндстан баралар. Җан башына исәпләгәндә алдынгы урынны Беларусь били.

 Бәрәңге җитештерү (FAOSTAT), тонналап, 2004—2005 елларFAOSTAT мәгълүмат (БМОның Азык-төлек һәм авыл хуҗалыгы оешмасы) 2006 елның 14 ноябренә Кытай21 %23 %Россия11 %12 %Һиндстан8 %8 %Украина6 %6 %АКШ6 %6 %Алмания4 %4 %Польша4 %3 %Беларус3 %3 %Нидерланд2 %2 %Франция2 %2 %Бөекбритания2 %2 %Бангладеш1 %2 %Канада2 %2 %Иран1 %1 %Төркия1 %1 %Румыния1 %1 %Перу1 %1 %Бразилия1 %1 %Япония1 %1 %Бельгия1 %1 %Башка илләр20 %20 % Җәмгысе100 %100 %

+ Бәрәңге җитештерү еллар буенча,http://faostat.fao.org/faostat/servlet/XteServlet3?Areas=%3E862&Items=116&Elements=51&Years=2005&Years=1995&Years=1985&Format=Table&Xaxis=Years&Yaxis=Countries&Aggregate=&Calculate=&Domain=SUA&ItemTypes=Production.Crops.Primary&language=EN (FAOSTAT) мең тонналап. Ил  1985  1995  2005 Кытай  26 793  45 984  73 777 Россия   39 909  36 400 Һиндстан  12 571  17 401  25 000 Украина   14 729  19 300 АКШ  18 443  20 122  19 111 Алмания  21 054  10 888  11 158 Польша  36 546  24 891  11 009 Беларус   9 504  8 600 Нидерланд  7 150  7 340  6 836 Франция  7 787  5 839  6 347
Азык-төлек һәм авыл хуҗалыгы оешмасы биргән статистикага күрә, 2004 елда.http://faostat.fao.org/faostat/servlet/XteServlet3?Areas=862&Items=%3E1720&Elements=51&Years=2004&Format=Table&Xaxis=Years&Yaxis=Countries&Aggregate=&Calculate=&Domain=SUA&ItemTypes=Production.Crops.Primary&language=EN1 (FAOSTAT)  тамыразыклар җитештерелде (миллион тонналап):

 Бәрәңге 328     Маниок 203     Батат 127     Ямс 40     Таро 11     Башкалар 7    

 Искәрмәләр 

 Чыганаклар 
 Бәрәңге // Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 
 Ботаника: Югары төзелешле үсемлекләр системасы: Югары уку йортлары өчен дәреслек. Автор: Мәүлүдова Л.Г. Нәшрият: Мәгариф, 2002 ел. 448 бит 
 Әле ярый бәрәңге бар! / Фәһим САЛАВАТУЛЛИН. Апас районы, Кызыл Тау авылы / – № 31 (11354), 12 сентябрь, 2009 

Төркем:Пасленчалар
Төркем:Яшелчәләр