Яңа бистә зираты (Казан)

Казанның Яңа Татар бистәсе зираты — XVIII гасырның урталарында Яңа Татар бистәсе белән бер үк вакытта барлыкка килгән Казандагы зират. 

 Тарих 
Яңа Татар бистәсе Казандагы мөселман халкын чукындыру барышында һәм аларның мәчетләрен җимергәндә җирле хакимиятнең Лука Канашевич җитәкчелегендә татарларны Иске Татар бистәсеннән күчерүе нәтиҗәсендә барлыкка килә. Берникадәр дәрәҗәдә моңа шулай ук шәһәрдә килеп чыккан янгын да сәбәпче була.

Язулары гарәп, латин һәм кирилл әлифбалары белән башкарылган үзенең мөселман кабер ташлары, мәчете һәм капкасы белән берлектә зират Казанның истәлекле урыны булып тора.

1813 елдан башлап күп еллар дәвамында зират Казан мөселманнарының төп каберлеге булып тора. Бүгенге көндә, анда урыннар булмау сәбәпле яңа каберләр казылмый, кеше күмүләр исә бары тик туганнар каберлекләрендә башкарыла.

Кайбер мәгълүмәтләр
 Зиратның гомуми мәйданы 21 гектар.
 2016 елда Казанның тарих институты хезмәткәрләре 1920 елларга ахырына кадәр (кириллица кертелгәнче) чорга караган, гарәп графикасындагы бөтен кабер ташларын ачыклап чыгу максатында тикшеренү нәтиҗәсендә зиратта шундый 1600-гә якын кабер ташы булуын ачыкланган.Казан зиратларына баргач нәрсә карарга? Алмаз Загрутдинов, Динара Валеева. Инде.
 Рәсми әдәбиятта теркәлеп, бөтен белешмәлекләрдә дә искә алына торган иң борынгы кабер 1803 елгы дип күрсәтелә, сакланганнарның иң борынгысы — 1813 елныкы. Казан зиратларына баргач нәрсә карарга? Алмаз Загрутдинов, Динара Валеева. Инде.

 Җирләнгәннәр

Бу зиратта татар мәдәниятенең мәшһүр эшлеклеләре күмелгәннәр. Алар арасында (хронология тәртибендә) Шиһабетдин Мәрҗани (1889), Каюм Насыйри (1902), Таиб Яхин (1910), Габдулла Тукай (1913), Фатих Әмирхан (1926), Салих Сәйдәшев (1954), Гөлсем Болгарская (1968),  Җәүдәт Фәйзи (1973), Сәхибҗамал Гыйззәтуллина-Волжская (1974), Габдрахман Әпсәләмов (1979), Сара Садыйкова (1986), Бакый Урманче (1990), Нәкый Исәнбәт (1992), Гомәр Бәширов (1999), Әмирхан Еники (2000),  Әнвәр Бакиров (2001), Туфан Миңнуллин (2012),  Хәния Фәрхи (2017), Әлфия Авзалова (2017), Илһам Шакиров (2019), Нәҗибә Ихсанова (2021) һ.б. бар.

 исем тасвирлама Викиҗыентыктагы төркем һөнәр төре туу датасы туу урыны үлем датасы Мөхәммәттаип Алтынбаев    1882 Чутай No/unknown value Шаһиәхмәт Алкин    1812 Казан 1879 Шиһабетдин Мәрҗани татар мәгърифәтчесе, фәлсәфәче, тарихчысы, дин галиме, педагог, археограф, этнограф, көнчыгыш халыклар белгече Shigabutdin Marjani тарихчыязучы 1818-01-13 Казан 1889-04-15 Мөхәммәтҗан Казаков    1806 Кече Шырдан 1890 Шаһбазгәрәй Әхмәрев   укытучы 1853-03-12 Казан 1900-04-01 Каюм Насыйри танылган татар мәгърифәтчесе, тел галиме, тарихчы, тәрҗемәче, язучы, фольклорчы Kayum Nasyri этнограффольклорчытарихчытелбелгечязучыукытучыгалим 1825-02-02 Кече Шырдан 1902-08-20 Хөсәен Ямашев  Husain Yamashev тәрҗемәчеязучы 1882-01-06 Казан 1912-03-13 Габдулла Тукай татар халкының бөек шагыйре, татар әдәбияты классигы, әдәби тәнкыйтьче, публицист, яңа заман татар әдәбиятына һәм әдәби теленә нигез салучыларның берсе Gabdulla Tukay шагыйрьязучыәдәби тәнкыйтьчетәрҗемәчепублицистҗәмәгать эшлеклесе 1886-04-14 Кушлавыч 1913-04-02 Борһанетдин Мәрҗани    1856 No/unknown value 1916-03 Ногман Габделкәримов    1840-01-03 Түбән Көек 1918 Габдулла Кариев  Gabdulla Kariev актёр 1886-05-20 Күлбай Мораса 1920-01-28 Галимҗан Баруди күренекле дин галиме, мәшһүр җәмәгать эшлеклесе, педагог Galimjan Barudi галим 1857-02-17 Кече Кавал 1921-12-06 Фатыйх Әмирхан татар язучысы, драматург, публицист, әдәби тәнкыйтьче, җәмәгать эшлеклесе. Татар сатира жанрын тудыручы Fatikh Amirkhan язучыпублицист 1886-01-01 Казан 1926-03-09 Нури Сакаев    1885-08-01 Шланлыкүл 1927-02-28 Гыйләҗетдин Казански    1891 Өчиле 1938 Гариф Бадәмшин  Garif Badamshin сәясәтче 1865 Түбән Чаллы 1939 Мөхетдин Корбангалиев  Muhitdin Kurbangaliev галим 1873-10-261873-11-07 Биектау (Әгерҗе районы) 1941-06-03 Әхмәтһади Максуди  Ahmedhadi Maksudi журналисттелбелгеч 1868-09-28 Ташсу 1941-06-28 Фатыйха Габделвәли кызы Аитова хәйрияче, җәмәгать эшлеклесе, Казанда татар кызлары өчен үз акчасына дөньяви мәктәп ачучы Fatikha Aitova иганәчемәгърифәтчеphilanthropist 1886 Троицк 1942 Шәриф Камал язучы, драматург, тәрҗемәче һәм җәмәгать эшлеклесе Sharif Kamal язучыдраматургжурналист 1884-02-16 Пешлә 1942-12-22 Гыймад Нугайбәк  Gimad Nugaybek телбелгеч 1881-02-13 Черкели 1943-02-08 Хәдичә Әхмәрова тәрҗемәче, мәгърифәтче  тәрҗемәче 1861-04-30 Казан 1945-03-31 Шакир Шамильский драма артисты, спектакльләр куючы, татар театрына нигез салучыларның берсе Shakir Shamilskiy режиссёр 1892-09-10 Юеш Көрнәле 1945-05-08 Галимҗан Шәрәф  Galimzhan Sharaf сәясәтче 1896-12-29 Татар Аксуы 1950-01-13 Зәйни Солтанов Татарстанның халык, Россиянең атказанган артисты, язучы Zayni Sultanov язучы 1892-01-17 Әстерхан 1952-05-05 Салих Сәйдәшев татар композиторы Salikh Saydashev дирижёркомпозиторпианист 1900-12-03 Казан 1954-12-16 Таҗи Гыйззәт татар драматургы һәм актер. ТАССР (1939), РСФСР (1940) атказанган сәнгать эшлеклесе Tazi Gizzat язучы 1895-04-03 Әгерҗе районы 1955-03-07 Өммегөлсем Камалова-Акчурина   җәмәгать эшлеклесе 1889 Чистай 1957 Кави Нәҗми татар язучысы һәм җәмәгать эшлеклесе Kavi Nadzhmi язучышагыйрь 1901-12-021901-12-15 Кызыл Атау 1957-03-24 Әхмәт Фәйзи татар язучысы, драматург, шагыйрь, әдәбият тәнкыйтьчесе, публицист Ahmed Fayzi прозачышагыйрьдраматурглибреттист 1903-02-26 Уфа 1958-08-11 Каюм Позднәков  Kayum Pozdnyakov кинорежиссёр 1897 Кече Татар Карае 1960-04-07 Рәшит Ваһапов татар җырчысы (тенор) Rashid Vagapov җырчы 1908-05-07 Актук 1962-12-14 Хәлил Әбҗәлилев  Khalil Abzhalilov актёртеатр режиссеры 1896-09-29 Ырынбур өязе 1963-03-18 Кадыйр Вәлетдинов    1905-06-09 Карамалы 1965-11-01 Мансур Мозаффаров татар композиторы, фольклорчы һәм укытучы  композитор 1902-03-06 Казан 1966-11-20 Гөлсем Болгарская татар сәхнәсенең күренекле остасы, ТАССР халык, РСФСР атказанган артисты Gulsum Bolgarskaya актёр 1891-10-15 Казан 1968-01-09 Гыйлем Камай татар галиме, химик Gilm Kamay химик 1901-02-23 Тәтеш 1970-03-13 Мәгубә Сыртланова Советлар Берлеге каһарманы Maguba Syrtlanova очучы 1912-07-15 Бәләбәй 1971-10-01 Җәүдәт Фәйзи татар композиторы Dzhaudat Fayzi композитор 1910 Ырынбур 1973 Сәхибҗамал Гыйззәтуллина  Sakhibzhamal Gizzatullina-Volzhskaya актёртеатр режиссеры 1892-05-15 Казан 1974-04-06 Сәлах Хөсни  Salah Husni театр режиссерыдраматург 1912-10-05 Көрәле 1974-05-11 Абдулла Әхмәт татар язучысы, драматург Abdulla Ahmet журналист 1905-03-12 Zverinogolovskoye 1976-10-28 Байназар Әлминов  Baynazar Almenov рәссам 1909-08-14 Ырынбур өлкәсе 1976-10-31 Исмәгыйль Гайнетдинев  Ismagil Gaynutdinov архитектор 1908-02-10 Олы Мәңгәр 1977 Кәшифә Тумашева  Kashifa Tumasheva театр актерытеатр режиссеры 1906-01-07 Нөнәгәр 1978-04-19 Габдрахман Әпсәләмов татар язучысы Abduranman Absalyamov язучысәясәтчеязучы-новеллист 1911-12-15 Искил 1979-02-07 Мөхит Кичүбаев драма актёры, ТАССР халык артисты (1957)  театр актеры 1910-08-16 Сыскы 1979-06-24 Хәмид Мөштәри татар галиме, физик Hamid Mushtari математик 1900-07-22 Ырынбур 1981-01-23 Фуат Халитев   актёр 1909-02-18 5 нче пүлисә бүлеге 1981-03-16 Рөстәм Халитев    1920-10-30 Казан 1981-05-22 Хәсән Туфан Татар шагыйре Hasan Tufan язучышагыйрь 1900-11-27 Иске Кармәт 1981-06-10 Хәмит Ярми  Hamit Yarmi этнолог 1904-05-05 Кырынкүл 1981-10-30 Габдулла Шамуков  Gabdulla Shamukov актёртеатр мөгаллимепрозачытәрҗемәче 1909-12-11 Әсән 1981-12-21 Габделхак Гомәркин Сәвитләр Берлеге Каһарманы Abdulkhak Umerkin укытучы 1917-01-31 Зөябаш 1982-02-16 Заһит Хәбибуллин  Zagid Habibullin композиторэскрипкәче 1910-10-03 Ыр 1983-11-20 Гөлчирә Мансурова-Такташева   укытучы 1909 Яңа Әлем 1984 Гарифулла Гайнуллин   илаһиятче 1894-03-24 Аксу 1984-04-06 Фатыйх Булатов   сәясәтче 1902-03-20 Түбән Сукаеш 1986-01-30 Сара Садыйкова татар композиторы, беренче һөнәри татар хатын-кыз композиторы, югары музыкаль белемле беренче профессиональ татар җырчысы (сопрано), драма актрисасы Sara Sadykova опера җырчысыкомпозитор 1906-11-01 Казан 1986-06-07 Сибгат Хәким татар шагыйре, публицист, җәмәгать эшлеклесе, Татарстанның Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе иясе Sibgat Hakim язучышагыйрь 1911-12-04 Күлле Киме 1986-08-03 Исмәгыйль Хәкимов   хәрби хезмәткәр 1916-11-01 Казан губернасы 1986-11-19 Накип Сафин    1921-03-15 Татарстан 1987-05-22 Васил Булатов Сәвитләр Берлеге Каһарманы   1921-09-15 Балтач районы 1988-06-25 Заһидә Тинчурина  Zakhida Tinchurina актёрмөгаллим 1897-06-13 Казан 1988-08-13 Нәби Дәүли шагыйрь Nabi Dauli язучы 1910-06-01 Яңа Камка 1989-05-18 Михаил Грачёв   галимпсихиатр 1916 Карсун өязе 1989-12-08 Габдрахман Сәлимов   биючехореографлибреттист 1926-12-16 Күәм 1990 Галия Нигъмәтуллина   театр актеры 1907-01-02 Ыр 1990-01-04 Әнәс Таҗетдинов Татарстан АССР юстиция министры (1971 - 1987)  хокук белгече 1927-02-23 Югары Мәлем 1990-06 Бакый Урманче татар һөнәри сынлы сәнгатенә нигез салучы, рәссам, график, скульптор һәм архитектор, Татарстан АССРның (1960) һәм РСФСРның (1982) халык рәссамы, Татарстан АССРның Г. Тукай исемендәге дәүләт бүләге лауреаты (1967) Baki Urmanche рәссамсынчы 1897-02-23 Күл Черкене 1990-08-06 Нури Арсланов татар шагыйре Nuri Arslanov шагыйрьязучы 1912-09-19 Кызылъяр 1991-04-12 Гарәфи Хәсәнов татар язучысы һәм тәрҗемәчесе Garafi Hasanov язучы 1921-06-13 Казан 1992-04-15 Гали Халит татар әдәбият галиме һәм тәнкыйтьчесе, филолог   1915-06-26 Үтәмеш 1992-08-24 Нәкый Исәнбәт татар язучысы, шагыйрь, драматург, галим-филолог һәм фольклорчы, Г. Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты һәм Татарстанның Халык язучысы Naki Isanbet язучышагыйрьдраматургфольклорчытелбелгеч 1899-12-29 Малаяз 1992-09-12 Галия Кайбицкая татар җырчысы Galiya Kaybitskaya җырчы 1905-05-21 Җаек 1993-05-16 Рөстәм Яхин  Rustem Yakhin композиторпианистмузыка педагогы 1921-08-16 Казан 1993-11-23 Шамил Бариев татар артисты Shamil Bariev актёр 1950-11-14 Олы Арташ (Саба районы) 1994-03-11 Әхмәтзәки Сафиуллин   имам 1896-03-281896-05-03 Күлбай Мораса 1995 Фатих Хөсни язучы-прозаик, әдәби тәнкыйтьче, публицист һәм драматург Fatih Husni язучыпублицистдраматург 1908-02-03 Олы Мәтәскә 1996-05-19 Хәйдәр Бигичев татар җырчысы Haidar Bigichev опера җырчысы 1949-06-16 Чүмбәли 1998-11-13 Барый Әхтәмов  Gabdulbari Ahtyamov балет артисты 1910-06-19 Казан 1999-01-17 Гомәр Бәширов татар язучысы, фольклорчы Gumer Bashirov тәрҗемәчеязучысәясәтче 1901-01-07 Яңасала 1999-05-07 Таһир Якупов  Tagir Yakupov җырчы 1946-05-13 Казан 1999-10-01 Әмирхан Еники татар язучысы, журналист, тәрҗемәче Amirkhan Yeniki язучы 1909-02-17 Каргалы 2000-02-16 Әнвәр Бакиров совет татар композиторы  композитор 1920-07-07 Казан 2001-08-10 Зәйнәп Байгилдиева Музей эше белгече, әдәбият тарихы белгече  музей эшлеклесехимик 1910 Пешлә 2002 Аяз Гыйләҗев татар язучысы, драматург  язучы 1928-01-17 Чукмарлы 2002-03-13 Марсель Сәлимҗанов татар режиссеры, СССР халык артисты, РФ һәм ТАССРның атказанган сәнгать хезмәткәре Marcel Salimzhanov драматургтеатр режиссерытеатр мөгаллиме 1934-11-07 Казан 2002-03-26 Сәйфихан Нәфиев   сәясәтче 1941-11-26 Иске Мочали 2004-08-31 Асия Хәйруллина   театр актерытеатр мөгаллиме 1921-07-15 Ясаклы Бураш 2004-11-04 Нәүфәл Адылов  Naufal Adylov сынчы 1932-12-03 Казан 2004-12-01 Тимерхан Борһанов    1925-07-11 Вәрәшбаш 2004-12-13 Илдар Юзеев татар шагыйре Ildar Yuzeev язучы 1933-01-03 Ямады 2004-12-21 Сөләйман Янекәев    1914-03-26 Каргалы 2005-01-03 Люция Фарсина Республика күчмә театрында әйдәп баручы актриса (1951-1985)  театр актеры 1930-09-30 Казан 2005-03-04 Азат Аббасов татар опера җырчысы, тенор, ССРБ халык артисты  опера җырчысы 1925-01-19 Алабуга 2006-10-11 Флора Әхмәтова-Урманче  Flora Ahmetova-Urmanche фольклорчы 1935-05-23 Күкрәнде 2007-10-16 Мирза Мәхмүтов  Mirza Makhmutov телбелгеч 1926-05-01 Ләбәжә 2008-03-25 Диләрә Бәширева    1926-10-07 Казан 2008-08-07 Җанбәк Әхмәрев    1921-02-02 Казан 2009-01-20 Халидә Вәлиева    1920-12-29 СамарУсолье-Сибирское 2009-01-28 Габделхак Саматов   имамказыйукытучыйөртүчеслесарь 1930-10-12 Иске Ибрай 2009-03-06 Вил Байкин    1925-09-09 No/unknown value 2009-07-13 Рөстәм Габәшев    1941-05-10 Уфа 2010-01-02 Айрат Арсланов артист, нәфис сүз остасы, эстрада режиссеры (1928-2010)  актёркиноактердиктор 1928-04-10 Ахун 2010-04-23 Әмин Тәрҗеманов    1924-01-04 Казан 2010-05-27 Ләбибә Ихсанова татар язучысы, ТАССРның һәм РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстан Язучылар берлегенең идарә әгъзасы, СССР Язучылар берлеге әгъзасы  балалар язучысы 1923-08-23  2010-07-27 Равилә Борнашева    1924-04-01 Әҗе 2010-08-03 Миркасыйм Госманов Тарихчы-галим Mirkasym Usmanov язучы 1934-05-31 Голҗа 2010-10-11 Рафаэль Мостафин  Rafael Mustafin әдәбият белгече 1931-05-14 Баулы 2011-04-14 Шәүкәт Галиев Татарстан Республикасы халык шагыйре (1995) Shaukat Galiev балалар язучысышагыйрьпублицистмөхәррир 1928-11-20 Олы Бакырчы 2011-05-07 Фәнис Яруллин татар шагыйре, язучы һәм драматург Fanis Yarullin язучышагыйрь 1938-02-09 Баулы районы 2011-12-09 Равил Бохараев татар язучысы, шагыйрь, прозаик, драматург һәм тәрҗемәче Ravil Bucharaev язучыпрозачышагыйрьдраматургжурналисттарихчытәрҗемәчеradio editor 1951-10-18 Казан 2012-01-24 Шәүкәт Вәлиев    1921-10-01 Богырыслан 2012-04-30 Туфан Миңнуллин күренекле татар драматургы, язучы, публицист, җәмәгать эшлеклесе, сәясәтче (1935-2012) Tufan Minnullin сценаристязучысәясәтчедраматургпублицистязучы-новеллист 1935-08-25 Олы Мәрәтхуҗа 2012-05-02 Шәүкәт Биктимеров татар артисты, Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры актеры Shaukat Biktemirov актёр 1928-10-28 Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы 2012-05-28 Үзбәк Богданович   табибортопед 1921-07-171921 Чистай 2012-08-20 Кадыйр Җәмалетдинев    1929 Буй 2013-10-14 Данияр Мөштәри   галим 1945-04-10 Казан 2013-10-15 Чулпан Бәхтиярова    1926-11-06 Казан 2013-12-18 Якуп Ханбикев    1928-03-18 Иске Кулаткы 2014-05-09 Гомәр Усманов Татарстанның партия һәм дәүләт эшлеклесе Gumer Usmanov математиксәясәтче 1932-03-16 Чистай 2015-02-23 Владимир Кайгородов    1936-12-24 Яңа 2015-09-28 Рәүф Игъламов    1941-10-19 Казан 2016-05-25 Рәшит Вәгыйзев    1947-03-28 Әндиҗан 2016-10-07 Әлфия Әфзалова  Alfiya Avzalova җырчы 1933-01-15 Актаныш 2017-06-15 Илһам Шакиров мәшһүр татар җырчысы Ilgam Shakirov җырчы 1935-02-15 Яңа Бүләк 2019-01-16 Рәшит Әхмәтев   журналистҗәмәгать эшлеклесе 1954-01-12 Түбән Новгород өлкәсе 2020-10-13 Нәҗибә Ихсанова татар театры артисты, Татарстанның һәм Ру­си­я Федерациясе­нең ха­лык артисты, Азнакай районының мактаулы гражданы Najiba Ikhsanova актёр 1938-01-25 Тымытык районы 2021-03-12 Фәридә Зәбирова  Farida Zabirova архитекторреставратор 1954-02-11 Казан 2021-06-27 Кәрим Долотказин Галим, җәмәгать эшлеклесе, дәүләтсез Татар милли университетын оештыручыларның берсе.  доцент 1935-11-18 Иса 2022-09-06 Җәүдәт Вилкиев   галим 1927-05-16 Волгоград 

 Искәрмәләр 

 Сылтамалар 

  Яңа бистә зираты туристларны җәлеп итә аламы? Марат Гарипов. "Азатлык радиосы", 3 декабрь 2018
 "Остазларның кадерен бел, остазларның каберен бел”. Яңа Татар бистәсе зиратының юл күрсәткече эшләнде Динә Йосыпова. "Интертат", 17 сентябрь 2018
  Татар зираты ни хәлдә?  Илфак Шиһапов, Рәмис ЛАТЫЙПОВ. "Шәһри Казан", 23.09.2014
 Зират тынлыгында еллар хәтере  Ирек Һадиев.  "Гасырлар авазы - Эхо веков" 2000 1/2

 Моны да карагыз 

Төркем:Татар зиратлары
Төркем:Казан зиратлары