Хант-Манси — Югра автономияле округы

Хант-Манси — Югра автономияле округы () — Россия Федерациясенең субъекты (Төмән өлкәсе составында). Урал федераль округына керә.

Административ үзәге — Ханты-Мансийск шәһәре.

 География 

 Чиктәшлек 
 Як  Регион Төньяк  Ямал-Ненец автономияле округы Көнчыгыш  Красноярск крае Көньяк-көнчыгыш  Тум өлкәсе Көньяк  Төмән өлкәсе Көньяк-көнбатыш  Свердловск өлкәсе Көнбатыш  Коми Республикасы

ХМАО Көнбатыш Себер тигезлегенең үзәк өлешендә, Об һәм Иртеш елгаларның түбән агымында урнашкан. Көнбатышта чиге Урал таулары буйлап үтә. Нефть һәм газның эре чыганаклары бар.

Климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -18°…-23°С, июльнең уртача температурасы +16°…+19°С. Еллык явым 400– 500 ммны тәшкил итә. Вегетация дәвере — 130 көн.

Төп елгалар — Об һәм аның кушылдыклары (Иртеш, Төньяк Сосьва, Вах, Пим, Лямин, Назым, Казым). Күлләр күп (1500 дән артык), шуларның кайберләре системаларны хасил итәләр. Шактый өлешне сазлыклар алып торалар. Туфраклар — торф-сазлык, көлсу һәм аллювиаль.

Чыршы, нарат, эрбет, каен үсә. Кыргый хайваннардан йоклач, кеш, себер көзәне, төлке, ак куян, сусар һ.б. бар. Кошларның ике йөзгә якын төре, шул исәптә боҗыр, суер, көртлек бар. Елгаларда һәм күлләрдә җалык (сөләйман балыгы, ала балык, мәрсин балыгы һ.б.) күп.

«Кече Сосьва», «Юган» тыюлыклары, «Нумто», «Себер Уваллары» табигый парклары, «Конда күлләре», «Югары Конда» заказлыклары бор.

 Тарих 
хант-Вогул милли округы 1930 елның 10 декабрьдә барлыкка килгән. 1940 елның 23 октябрьдә исемен Хант-Манси милли округына алыштыра. 1978 елдан — Хант-Манси автономияле округы; 2003 елдан — Хант-Манси — Югра автономияле округы.

1930–1934 елларда Урал өлкәсе составында, 1934 елда — Обь-Иртеш өлкәсе составында, 1934–1944 — Омск өлкәсендә. 1944 елдан Төмән өлкәсе составында, 1993 елдан — Россия Федерациясенең мөстәкыйль субъекты.

 Халык 
Халык саны 1 558 004 кеше (2012 елына прогноз). Шәһәрәрдә халыкның 91,5 % өлеше яши (2009 ел).

Халыкның табигый үсеше: 9,6 (1000 кешегә, 2010)

 Милли состав 
Халык 193919591970197919892002 (*) 2010 елРуслар             Татарлар 2 227 (2,4 %)  2 938 (2,4 %)  14 046 (5,2 %)  36 898 (6,5 %)  97 689 (7,6 %)  107 637 (7,5 %)  108 899 (7,6 %)Украиннар 1 111 (1,2 %)  4 363 (3,5 %)  9 986 (3,7 %)  45 484 (8,0 %)  148 317 (11,6 %)  123 238 (8,6 %)  91 323 (6,4 %)Башкортлар 9 (0,0 %)  91 (0,1 %)  1 244 (0,5 %)  7 522 (1,3 %)  31 151 (2,4 %)  35 807 (2,5 %)  35 428 (2,5 %)Әзериләр — (0,0 %)  — (0,0 %)  136 (0,0 %)  1 263 (0,2 %)  12 846 (1,0 %)  25 088 (1,8 %)  26 037 (1,8 %)Хантлар 12 238 (13,1 %)  11 435 (9,2 %)  12 222 (4,5 %)  11 219 (2,0 %)  11 892 (0,9 %)  17 128 (1,2 %)  19 068 (1,3 %)Беларуслар 141 (0,2 %)  1 281 (1,0 %)  3 362 (1,2 %)  7 555 (1,3 %)  27 775 (2,2 %)  20 518 (1,4 %)  14 703 (1,0 %)Комыклар — (0,0 %)  — (0,0 %)  5 (0,0 %)  89 (0,0 %) …  9 554 (0,7 %)  13 849 (1,0 %)Чуашлар 45 (0,0 %)  289 (0,2 %)  1 929 (0,7 %) 4 739 (0,8 %) …  15 261 (1,1 %)  13 596 (0,9 %)Ләзгиләр — (0,0 %)  — (0,0 %)  44 (0,0 %) 216 (0,0 %)  …  8 580 (0,6 %)  13 335 (0,9 %)Мансилар 5 768 (6,2 %)  5 644 (4,6 %)  6 684 (2,5 %)  6 156 (1,1 %)  6 562 (0,5 %)  9 894 (0,7 %)  10 977 (0,8 %)Үзбәкләр 2 (0,0 %)  — (0,0 %)  57 (0,0 %)  216 (0,0 %) …  5 182 (0,4 %)  9 970 (0,7 %)Таҗиклар — (0,0 %)  — (0,0 %)  23 (0,0 %)  94 (0,0 %) …  5 651 (0,4 %)  9 793 (0,7 %)Молдаваннар — (0,0 %)  564 (0,5 %)  579 (0,2 %) 1 735 (0,3 %) …  10 861 (0,8 %)  9 476 (0,7 %)Лаклар — (0,0 %)  — (0,0 %)  10 (0,0 %) 45 (0,0 %)  …  8 005 (0,6 %)  н.д.Чирмешләр 34 (0,0 %)  54 (0,0 %)  712 (0,3 %)  1 791 (0,3 %) …  7 309 (0,5 %)  7 289 (0,5 %)Чеченнар 5 (0,0 %)  — (0,0 %)  68 (0,0 %)  269 (0,0 %) …  6 943 (0,5 %)  6 889 (0,5 %)Алманнар 177 (0,2 %)  2 059 (1,7 %)  2 069 (0,8 %)  3 499 (0,6 %) …  7 846 (0,6 %)  6 828 (0,5 %)Әрмәннәр 5 (0,0 %)  — (0,0 %)  147 (0,0 %)  893 (0,2 %)  …  6 471 (0,5 %)  6 343 (0,4 %)Мордва 64 (0,1 %)  125 (0,1 %)  1 162 (0,4 %)  3 155 (0,6 %) …  6 386 (0,5 %)  н.д.Казакълар 89 (0,1 %)  103 (0,1 %)  179 (0,1 %)  563 (0,1 %) …  4 258 (0,3 %)  н.д.Удмуртлар 36 (0,0 %)  71 (0,1 %)  1 304 (0,5 %)  2 029 (0,4 %)  …  3 670 (0,3 %)  н.д.Коми 2 436 (2,6 %)  2 803 (2,3 %)  3 150 (1,2 %)  3 105 (0,5 %) …  3 081 (0,2 %)  2 364 (0,2 %)Коми-пермяклар — (0,0 %)  18 (0,0 %)  466 (0,2 %)  1 335 (0,2 %) …  2 704 (0,2 %)  н.д.Милләтен билгеләнмәгәннәр 16 (0,0 %)  4 (0,0 %)  5 (0,0 %)  4 (0,0 %) …  13 210 (0,9 %)  102 138 (0,0 %)

 Статистика 
Халык саны, мең кешеТууларҮлемнәрҮзгәрешләрТуучылар саны (1000 кешегә)Үлүчеләр саны (1000 кешегә)Үзгәрешләр (1000 кешегә) 1970   281  5 959  2 025  3 934  21.2  7.2  14.0 1975   415  9 450  2 572  6 878  22.8  6.2  16.6 1980   649  13 901  4 116  9 785  21.4  6.3  15.1 1985  1 041  25 130  4 863  20 267  24.1  4.7  19.5 1990  1 274  21 812  5 354  16 458  17.1  4.2  12.9 1991  1 276  19 060  5 884  13 176  14.9  4.6  10.3 1992  1 270  15 849  7 132  8 717  12.5  5.6  6.9 1993  1 274  14 531  9 401  5 130  11.4  7.4  4.0 1994  1 286  15 120  9 937  5 183  11.8  7.7  4.0 1995  1 298  14 418  10 041  4 377  11.1  7.7  3.4 1996  1 310  14 469  9 508  4 961  11.0  7.3  3.8 1997  1 330  14 640  8 497  6 143  11.0  6.4  4.6 1998  1 351  15 600  8 164  7 436  11.5  6.0  5.5 1999  1 359  14 728  8 476  6 252  10.8  6.2  4.6 2000  1 372  15 579  9 426  6 153  11.4  6.9  4.5 2001  1 398  17 130  9 863  7 267  12.3  7.1  5.2 2002  1 426  19 051  9 829  9 222  13.4  6.9  6.5 2003  1 445  19 883  10 000  9 883  13.8  6.9  6.8 2004  1 456  20 377  9 828  10 549  14.0  6.8  7.2 2005  1 466  19 958  10 415  9 543  13.6  7.1  6.5 2006  1 476  20 366  10 077  10 289  13.8  6.8  7.0 2007  1 487  21 887  10 093  11 794  14.7  6.8  7.9 2008  1 500  23 197  10 215  12 982  15.5  6.8  8.7 2009  1 513  23 840  10 107  13 733  15.8  6.7  9.1 2010  1 527  25 089  10 447  14 642  16.4  6.8  9.6

 Торак пунктлары 
Ханты-Мансийск автономияле округның эре шәһәрләре
 № Шәһәр Халык саны № Шәһәр Халык саны 

 Административ бүленеше 
450px|thumb|right|Хант-Манси — Югра автономияле округының административ бүленеше
Округ буйсынудагы шәһәрләр:
 Белоярский
 Когалым
 Лангепас
 Лянтор
 Мегион
 Нефтеюганск
 Түбән Варта
 Нягань
 Покачи
 Пыть-Ях
 Радужный
 Советский
 Соргыт
 Урай
 Ханты-Мансийск
 Югорск

Районнар:
 Белоярский районы
 Берёзово районы
 Конда районы
 Нефтеюганск районы
 Түбән Варта районы
 Октябрьское районы
 Советский районы
 Соргыт районы
 Ханты-Мансийск районы

 Округта туганнар 
 Мәскәү мэры Сергей Собянин Няксимволь авылында туган.
 Актёр Николай Мерзликин Сартынья авылында туган.

 Искәрмәләр 

Төркем:Хант-Манси автономияле округы