Рус латиницасы

Рус латиницасы — русча сөйләүне аңлатып бирү өчен җайлаган латин әлифбасы.

 Тарих 
Беренче тапкыр рус теле латиница (латин язуы) белән  XVI–XVII гасырларда Бөек Литва Князьлектә яздырган.

1833 елда Мәскәүде билгесез автор «Новыя усовершенствованныя литеры русскаго алфавита» исеме белән брошюраны чыгарылган, ул мондый әлифбаны тәкъдим итте: Aa, Bb, Cc, Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Iiĭ, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Rr, Ss, Tt, Uu, Vv, Zz, Чч, Шш, Ыы, Юю, Яя.

1842 елда В. Белинский үз вариантны тәкъдим итте: Aa, Bb, Cc (це), Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Rr, Ss, Ss (Шш), Tt, Uu, Vv, Хх (Хх), Чч (Чч), Цц (Щщ), Zz, ƶƵ (Жж), Ъъ (Ъъ), Ьь (Ьь), Уу (Ыы), Яя, Ŋ ŋ (Юю).

1857 елда К.М. Кодинский «Рус грамматиканы гадиләштерү» («Упрощеніе русской грамматики», «Uproscenie ruscoi grammatichi») китапны чыгарылган, ул мондый әлифбаны тәкъдим итте: Aa, Bb, Cc, Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Qq, Rr, Ss, Tt, Uu, Üü, Vv, Xx, Yy, Zz.

1862 елда Юлиан Котовский барлык славяннарга поляк әлифбаны кулланырга дип тәкъдим итте.

 Совет проекты 
1920-30-елларда ил буйлап латинизация дулкыны тәгәрәде. 1930-еллар башында Себердә, Каваказда, Урта Азиядә һәм Идел буенда (Татарстан) торган халыклар латиницаны кулландылар.

1929 елда РСФСР халык мәгариф комиссариаты рус алфавитның латинизация мәсьәләне тикшерү буенча комиссияне оештырды. Комиссия составына 13 кеше керде: Н. Ф. Яковлев (җитәкче), А. М. Сухотин, Л. И. Жирков, А. М. Пешковский, Н. М. Каринский, С. И. Абакумов, В. И. Лыткин (беренче коми милләтле лингвист).

1930 елның гыйварында комиссия үз эшне тәмамланды. Йомгак документы (аның астында А. Пешковский гына имза куймады) өч вариантны тәкъдим итте.

 Аа  Aa  Ии  Ii  Рр  Rr  Шш  Şş Бб  Bb Йй  Jj Сс  Ss ы  Yy  Yy  Ьь Вв  Vv Кк  Kk Тт  Tt ь  í  j  j Гг  Gg Лл  Ll Уу  Uu ю  ú  ü  Yy Дд  Dd Мм  Mm Фф  Ff я  á  ä   Ээ  Ee Нн  Nn Хх  Xx ё  ó  ö   Жж   Оо  Oo Цц  ÇçЩщ  SC sc Зз  Zz Пп  Pp Чч  Cc

Өч проектлар буенча мисаллар:

кириллицалатиницакириллицалатиница 1  2  3 1  2  3 этот  etot  лук  luk еда  jeda люк  lúk  lük  lyk подъезд  podjezd мол  mol ёлка  jolka мёл  mól  möl  ml подъём  podjom мель  melí  melj яма  jama кон  kon изъян  izjan конь  koní  konj юг  jug топ  top адъюнкт  adjunkt топь  topí  topj рай  raj дьяк  djak зной  znoj льёт  ljot улей  ulej вьюга  vjuga дуй  duj все  vse мел  mel всё  vsó  vsö  vs мал  mal чёрный  cornyj  cornьj мял  mál  mäl  məl

1930 елның 25 гыйварында Сталин җитәкчелегендә ЦК ВКП(б) Политбюросы бу мәсьәлә тикшерүне туктатырга йөкләмәне бирде.
1930-елларның ахырында кириллизация башланды һәм рус латиницасы турында оныттылар.

 Постсовет чорында 
Мобиль телефоннарның беренче модельәрдә кирилица юк булу аркасында, 1990–2000 елларда транслит SMS-хәбәрләрдә киң кулланылган.

 Транслит 
 + Транслитта билгеләрне туры килү
 ХәрефТранслит
  ХәрефТранслит
  ХәрефТранслит
  аa
 кk, c
 чch, č
  бb
 лl
 шsch, sh, š
  вv, w
 мm
 щsh, shch, sch, šč, shh
  гg
 нn
  дd
 оo
 ъ', y, j, '', #,төшереп калдырыла
  еe, ye, je, ie
 пp
  ёyo, jo, io, e
 рr
 ыy, i
  жzh, ž, j, z, g, *, >|<
 сs
 ь', y, j төшереп калдырыла
  зz
 тt
  иi
 уu, y
 эe, e', eh 
  йy, j, i, u, төшереп калдырыла; ий → iy, ый → yy; -ий/ый → i, y
 фf
  хh, kh, x
 юyu, ju, iu, u
  цc, ts, z, u
 яya, ja, ia, ea, a


 Тышкы сылтамалар 
 О латинизации русского алфавита
 ЛАТИНИЦА ВТОРГАЕТСЯ В РУССКИЙ ЯЗЫК
 Кириллица и судьба национальных проектов
 http://tapemark.narod.ru/rus-latinica-1930.html

Төркем:Рус теле