Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты

Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты (, ) — татар теле регуляторы, татар әдәбияты һәм сәнгате буенча дөньяның төп фәнни белем үзәге. Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең әйдәүче фәнни тикшеренү үзәкләренең бере.

Институтта татар теленең тарихы һәм хәзерге вәзгыяте, икетеллелек, татар әдәбияты тарихы һәм башка халык әдәбиятлары белән бәйләнеше, текстология һәм археография, татар халык авыз иҗаты, театр, рәсем, музыка сәнгатенең актуаль проблемалары тирәнтен өйрәнелә.

Тарих
ТАССР Халык комиссарлары советының 16.04.1937 карары нигезендә, ТАССР Халык мәгарифе комиссариаты тарафыннан 23.08.1939 оештырыла башлый, 4.10.1939 приказы нигезендә рәсми булдырыла. Эшен ТАССР Халык комиссарлары советы буендагы Татар теле һәм әдәбияты фәнни-тикшеренү институты буларак башлый. 

1941 елның февралендә Тел, әдәбият һәм тарих татар фәнни-тикшеренү институты статусын ала. Институт бүлекләрендә хезмәт итүче бөтен галимнәрнең уртак бурычы булып яңа концепция буенча татар халкының дөрес һәм тулы тарихын язу эше тора.

ТӘСИ Бөек Ватан сугышына кадәр 5 бүлектән тора: әдәбият, халык авыз иҗаты, татар теле, рус теле һәм тарих. 1961 елны тарих бүлегеннән археология һәм этнография бүлекләре аерылып чыга, 1968 елны сәнгать бүлеге, 1975 елны иҗтимагый фикер бүлеге оештырыла.

1945 елдан —  Казан филиалы, 1991 елдан — Россия фәннәр академиясенең Казан фәнни үзәгенә, 1993 елдан —ТР ФА нә керә.

1967 елдан Галимҗан Ибраһимов исемен йөртә. 1973 елдан — Тел, әдәбият һәм тарих институтына үзгәртелә. 

Үзгәртеп кору елларында институтның киләчәге яңадан карала, үсеш планына үзгәрешләр кертелә. Нәтиҗәдә, тел белеме бүлеге тел белеме һәм лексикология, лексикография бүлекләренә; археология һәм этнография бүлеге археология бүлеге һәм этнография бүлегенә; әдәбият бүлеге әдәбият бүлеге һәм кулъязмалар, текстология бүлегенә таркалалар. 1988 елны яңа икътисад бүлеге, 1990 елны тарих һәм мәдәни истәлекләр, татар энциклопедиясе бүлекләре ачыла.

1988 елдан башлап институтка Республика җитәкчелеге тарафыннан яңа эшчәнлек ‑ югары уку йортлары һәм фәнни-тикшеренү институтларында бара торган гуманитар фәннәр буенча тикшеренүләрне координацияләү, башка республикаларда, чит илләрдә яшәүче татар халкы проблемаларын өйрәнү бурычлары куела.

1996 елда тарих бүлеге нигезендә аерым Тарих институты оеша, Тел, әдәбият һәм сәнгать институты итеп үзгәртелә.

 Бүген 
Бүген Тел, әдәбият һәм сәнгать институтында 215 фәнни хезмәткәр эшли, тел, әдәбият һәм халык авыз иҗаты юнәлешләре буенча докторлык һәм кандидатлык диссертацияләре яклау советлары бар.

ТӘСИ галимнәре гуманитар фәннәр үсеше, татар һәм Татарстан Республикасының башка халыклары милли рухы һәм мәдәнияты торгызылуына бик зур өлеш кертәләр. Институт Мәскәү, Петербург, Башкортстан, чит ил (АКШ, Төркия, Казахстан, Үзбәкстан һ.б.) галимнәре белән тыгыз элемтәдә тора.

 Төзелеше 
 дирекция

Бүлекләр:
 гомуми тел белеме
 ареаль лингвистика
 лексикография
 әдәбият белеме 
 текстология
 халык иҗаты
 милли мәгариф
 язма мирас үзәге
 сәнгать белеме
 нәшрият
 фәнни китапханә

 Шәхесләр 
 Директорлар 
 1939–1939 — Миргали Нигъмәтуллин 
 1939–1942 — Хәсән Шабанов
 1942–1944 — Хәмит Ярми
 1944–1953 — Мөхәммәт Гайнуллин 
 1953–1959 — Хәсән Хәйри
 1959–1961 — Мөхәммәт Гайнуллин 
 1961–1963 — Камил Фасиев
 1963–1982 — Мидхәт Мөхәррәмов
 1982–1986 — Яхъя Абдуллин
 1986–2000 — Мирфатыйх Зәкиев
 2001–2006 — Нурмөхәммәт Хисамов
 2006–2024 — Ким МиңнуллинРузилә Мөхәммәтова.  Ким Миңнуллин Тел, әдәбият һәм сәнгать институты директоры вазифасыннан китә. Татар-информ, 28.06.2024
 2024– — Илгиз Халиков Новым директором Института языка, литературы и искусства стал Ильгиз Халиков. Татар-информ, 3.07.2024

 Танылган хезмәткәрләре исемлеге 
 ...

 башлау тәмамлау исем туу датасы туу урыны әлма-матер медиа үлем датасы 1940  Мөхетдин Корбангалиев 1873-10-261873-11-07 Биектау (Әгерҗе районы) Казан Татар укытучылар мәктәбе Muhitdin Kurbangaliev 1941-06-03 19632010 19952018 Рифгать Әхмәтьянов 1933-07-10 Турбаслы Башкорт дәүләт университеты  2018-10-11 19631968 19641989 Ильтани Илялова 1932-02-08 Екатеринбург Үзбәкстан дәүләт сәнгать институтыРоссия театр сәнгате университеты — ГИТИС   20061988 20241996 Ким Миңнуллин 1959-01-04 Шәммәт Казан (Идел буе) федераль университеты Kim Minnullin  1972  Марсель Әхмәтҗанов 1939-03-26 Шөгер Яңа Кенәр урта мәктәбеКазан дәүләт аграр университетыКазан милли тикшеренү технология университетыКазан (Идел буе) федераль университетыТатарстан Фәннәр академиясенең Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты  2025-04-18 1962 1965 Тәлгать Галиуллин 1938-07-22 Кычытканлы Казан (Идел буе) федераль университеты Talgat Galiullin  1939 1941 Хәсән Шабанов 1901 Мачали Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты  1956 1974 1991 Әнвәр Хәйри 1947 Шәрбән Казан (Идел буе) федераль университеты  2014-07-20 1939 1972 Хәмит Ярми 1904-05-05 Кырынкүл Манчыл мәдрәсәсеТубыл татар педагогия укуханәсеТатар дәүләт гуманитар-педагогика университетыКазан (Идел буе) федераль университеты Hamit Yarmi 1981-10-30   Флора Әхмәтова-Урманче 1935-05-23 Күкрәнде  Flora Ahmetova-Urmanche 2007-10-16 1983 1985 Фәридә Салитова 1948-06-12 Вена Казан музыка көллиятеКазан дәүләт консерваториясе     Нәҗип Исмәгыйлев 1948-07-30 Үсәли Казан (Идел буе) федераль университетыМәскәү читтән торулы халык сәнгать университеты Nazhip Nakkash  2015 2018 Рөстәм Галиуллин 1987-11-26 Наласа Казан (Идел буе) федераль университеты   1981 1996 Дамир Исхаков 1951-12-111952 Шәмәрдән Казан (Идел буе) федераль университетыРФА антропология һәм этнология институты Damir Iskhakov    Наҗия Борһанова 1924-11-12 Җәмәки Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты  2001   Фуат Вәлиев 1921-05-15 Мәскәү Киев милли төзелеш һәм архитектура университеты Fuad Valeev 1984-10-11 1976 2004 Гүзәл Вәлиева-Сөләйманова 1952-01-02 Казан Казан дәүләт архитектура-төзелеш университеты Guzel Valeeva-Suleymanova  1993 2004 Мәлик Хәйруллин 1940-12-01 Кошман Казан (Идел буе) федераль университетыТатар дәүләт гуманитар-педагогика университетыӘбрар Сәгыйди исемендәге Кошман төп гомуми белем бирү мәктәбеОлы Кайбыч урта гомуми белем бирү мәктәбе - цифрлы һәм гуманитар профильле белем бирү үзәге  2025-02-09 1984 2007 Геннадий Макаров 1952-03-21 Әлмәт Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты Gennady Mikhaylovich Makarov  1990 1997 Радик Салихов 1965-04-10 Мамадыш районы Казан (Идел буе) федераль университеты Radik Salihov    Назыйм Ханзафаров 1937-09-12 Олы Кайбыч Казан (Идел буе) федераль университеты Nazym Hanzafarov 2023-12-31   Азат Ахунов 1970-04-02 Казан Казан (Идел буе) федераль университетыТатарстан Фәннәр академиясенең Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты   2015  Венер Усманов 1963 Бакча Иван Яковлевич Яковлев исемендәге Чуаш дәүләт педагогика университеты     Рауза Солтанова 1958-09-15 Түке Казан (Идел буе) федераль университетыНиколай Александрович Добролюбов исемендәге Түбән Новгород дәүләт лингвистика университеты Rauza Sultanova    Илһам Гомәров 1972-12-24  Казан (Идел буе) федераль университеты     Айсылу Башкурова-Садыйкова 1946-04-27 Кызыл Октябрь районы Казан (Идел буе) федераль университеты     Рәмиев Зөфәр Зәйни улы 1938-07-25 Уразлы (Кама Тамагы районы) Казан (Идел буе) федераль университеты Zufar Rameev    Александр Григорьев 1903 Олы Саурыш Казан укытучылар семинариясеТатар дәүләт гуманитар-педагогика университеты  1948   Динә Вәлиева 1936-04-14 Казан Татар дәүләт гуманитар-педагогика университетыИ. Е. Репин исемендәге Санкт-Петербург сынлы сәнгать, скульптура һәм архитектура институты Dina Valeeva 2025-08-04 1979 1996 Әлфия Галләмова 1955-11-09 Дәтково Казан (Идел буе) федераль университеты Alfiya Gallyamova  1963 1997 Пётр Старостин 1936-07-24 Пӱнчэҥер (Марий Тӱрек кундем) Мари дәүләт педагогия университеты  2012-07-03 1974  Рөстәм Габәшев 1941-05-10 Уфа Казан (Идел буе) федераль университеты  2010-01-02 2024-07-03  Илгиз Халиков 1983-08-27 Стәрлебаш Уфа фән һәм технологияләр университетының Стәрлетамак филиалыТатарстан Фәннәр академиясенең Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтыТИСБИ Ilgiz Khalikov  1981 1991 Рәсимә Шәмсетдинова 1954-12-15 Мүлмә Казан (Идел буе) федераль университеты   1977  Әнисә Алиева 1952-09-29 Кече Чынлы Казан (Идел буе) федераль университеты  

 Искәрмәләр 

 Чыганаклар 
 Татарстан Фәннәр академиясенең Тел, әдәбият һәм сәнгать институты

 Сылтамалар 

 Шулай ук карагыз 
Татар халык иҗаты бүлеге (ТӘһСИ)

Төркем:Казанның фәнни институтлары
Төркем:Фәнни-тикшеренү институтлар
Төркем:Галимҗан Ибраһимов хөрмәтенә аталган объектлар
Төркем:Татар телле оешмалар
Төркем:Тел, әдәбият һәм сәнгать институты
Төркем:Татарстан Фәннәр академиясе институтлары