Акыллы кеше

Кешеләр (латинча таксономия буенча Homo sapiens, ягъни "хикмәт иясе/акыллы кеше" буларак билгеле), ,  — Приматлар тәртибеннән Гоминидлар гаиләсеннән Кешеләр ыруыннан бүгенге көндә яшәүче бердән бер биологик төре.  Анатомик төзелеше буенча хәзерге кешеләр Африкада якынча 200 000 ел элек барлыкка килә, хәзерге кыяфәтенә тулысынча  50 000 ел элек ирешә.

Кешеләр үз мохитен аңларга һәм аның торышына тәэсир итәргә теләкләре белән, фән, фәлсәфә, мифология, һәм дин юлы белән феноменнарны аңлатырга һәм үзгәртергә торышулары белән аерыла. Бу табигый кызыксынучанлык киләчәк буыннарга мәдәният юлы белән тапшырыла алган комплекслы кораллар һәм сәләтләрне үстерүгә китергән; кешеләр ашамлыкларны пешерү өчен ялкыннарны оештыручы, шулай ук киемнәр киюче, һәм күп төрле башка технологияләр һәм сәнгатьләр булдыручы һәм кулланучы бердән бер билгеле яшәүче төр. Кешеләрне өйрәнүче фәнни белем өлкәсе антропология дип атала.

 Систематикада Кешенең урыны 
Кеше Хордалылар тибына, Умырткалылар астибына, Имезүчеләр классына, Приматлар отрядына, Гоминидлар семьялыгына, Кеше (Homo) ыругына, Акыллы кеше (Homo sapiens) төренә керә.

 Барлык хордалылардагы кебек үк, кешедә дә эмбриональ үсешенең иртә стадияләрендә хорда ярала, хорда өстендә нерв көпшәсе, ә астында эчәклек формалаша. 
 Барлык умырткалылардагы кебек үк, кешедә дә эчке скелет формалаша. Аның нигезен умыртка баганасы тәшкил итә. Кан әйләнеше системасы йомык. Нерв системасын арка мие һәм баш мие барлыкка китерә, перифериядә нервлар һәм нерв төеннәре урнаша. 
 Имезүчеләр классы вәкиле буларак, кешедә күкрәк-корсак бүлгесе — сулыш алуда катнаша торган диафрагма бар. Ул тән куышлыгын күкрәк һәм корсак куышлыкларына аера (3, 4 нче рәсемнәр). Имезүчеләрнең үпкәсе (парлы орган) нык тармакланган көпшәләрдән тора. Аларның очлары үпкә куыкчыклары — альвеолалар белән бетә, анда газлар алмашы бара. Тән температурасы даими. Йөрәге дүрт камералы. Имезүчеләрнең ана затлары баласын аналыгында йөртә һәм, туганнан соң, аңа сөт бизләрендә ясалган сөтен имезә. 
 Приматларның барлык вәкилләрендәге кебек үк, кешедә дә биш бармаклы очлыклар, бармакларында яссы тырнаклар, баш бармагы калган дүрт бармакка каршы урнашкан. 
 Гоминидлар семьялыгына, кешедән тыш, кешесыман маймыллар: гиббон, орангутан, горилла, шимпанзе керә. Аларның кеше белән зур охшашлыгы геннар аппаратында (мәсәлән, шимпанзе геннарының 90% ы кеше геннары белән бердәй). Маймыллар һәм кешеләр күп кенә бертөрле авырулар белән авырыйлар. 
 Кеше ыругына, хәзер яшәүче төреннән башка, үлеп беткән формалары да керә. Хәзерге кеше башка гоминидлардан баш миенең нык үсеш алуы, сөйләү сәләтенә ия булуы, туры басып йөрүе белән аерылып тора. Маймылларның эләктерү функциясен аяклары да, куллары да бер үк дәрәҗәдә үти. Кешедә кулларының эләктерү функциясе гадәттән тыш камилләшкән, ә аяклары бу функцияне югалткан һәм хәзер терәк функциясен генә үти. Аяк бармаклары кыскарак, ләкин табан биле барлыкка килгән. Туры басып йөрүгә бәйле рәвештә, кешенең умырткалыгында бөгелешләр ясалган. Шушы үзгәрешләр аркасында хәрәкәтләнгәндә селкенүләр нык булмый.
 Акыллы кеше — биологик эволюциянең генә түгел, ә бәлки социаль эволюциянең дә нәтиҗәсе. Кешелек тарихи үсеш юлыннан никадәр алга китсә, алдагы буыннарның хезмәт продуктларында, шулай ук фән һәм техника казанышларында туплаган тәҗрибәсен үзләштерүнең әһәмияте дә шулкадәр арта бара.

 Тарих 

 Эволюция 


Кешеләр эволюциясе өлкәсендәге фәнни эзләнүләр күбесенчә Кешеләр ыруының үзгәрешләре белән бәйлә, ләкин гадәтенчә австралопитек кебек башка гоминид һәм гомининларны да каплый.  Соңгы генетик эзләнүләр нәтиҗәләре хәзерге кешеләрнең "иң азыннан ике төркем" борыңгы кешеләре (Неандерталец һәм Аю-Таш мәгарәсе кешесе) белән җенси якынлыкка керүенә ишарә итә. 

Иң борыңгы билгеле анатомик төзелеше буенча хәзерге кешеләрнең калдыклары Африкада табылган, аларның датировкасы 195 000 ел элек яшәүләрен күрсәтә. Молекуляр биология эзләнүләре "хәзерге кешеләр" төркеменә кергән барлык субтөрләрнең бердәм ерак бабалардан чыгу вакыты 200 000 ел элек булуын күрсәтә. 

Приматларның эволюция тарихының 65 миллион елны каплавы билгеле. Приматлар барлык яшәргә дәвам итүче имезүчеләр сыйныфы плаценталылар инфрасыйныфының иң борыңгы төркемнәреннән берсе дип санала. Иң борыңгы билгеле примат имезүче төре (Плезиадапис тәртибе) тамырлары Төньяк Америкага китә — Палеоцен һәм Эоцен дәверендәге тропик Ауразия һәм Африка киңлекләрендә таралган иде. Молекуляр мәгълүмат кешеләр һәм башка зур маймылларның соңгы бердәм ерак бабалары 4–8 миллион ел элек яшәвенә ишарәли.

Кешеләр ыруының иң якын яшәүче туганнары — гориллалар һәм шимпандзе, чөнки алар иң якын уртак ерак бабаларына ия.

Кешеләрнең ДНК структурасы бүгенге ике төр шимпандзе белән иң охшаш: гади шимпандзе һәм бонобо. Тулы  геном тикшеренүләре "6,5 [миллион] ел дәвамындагы аерым эволюция нәтиҗәсендә, кешеләр белән шимпандзе арасындагы аерма ике бәйле булмаган кеше арасындагы аермадан 10 тапкыр зуррак һәм тычкан белән күсе арасындагы аермадан ун тапкыр кечкенәрәк" дигән нәтиҗәсенә килергә рөхсәт итте. Төрле галимнәрнең юраулары буенча, кеше һәм шимпандзеның функциональ ДНКлары 95-99% охшаш дигән фикердә.  

 Палеолит 



Югары палеолит чоры башлануына кадәр (БК [бүгенгә кадәр] 50 000 ел), анатомик төзелеше буенча хәзерге кешеләр тулы заманча тотышына ирешә — тел, музыка һәм башка мәдәни универсалиялар барлыкка килә.

Хәзерге кешеләрнең Африкадан чыгышы якынча БК 70 000 ел урын алган дип фаразлана. Нәтиҗәдә хәзерге кешеләр Җир шары буенча таралып, иртәнгерәк гоминидларны алмаштыра: Ауразия һәм Океанлыкта БК 40 000 ел элек, Америкаларда иң соңгысы БК 14 500 ел элек урнашалар. 

Юта университетында эшләүче генетика галимнәре Линн Йордэ (Lynn Jorde) һәм Генри Харпендинг (Henry Harpending) кеше ДНКда аермалар башка җәнлек төрләренә караганда юк дәрәҗәдә түбән булу гипотезаны тәкъдим итәләр.  Алар шулай ук Соңгы плеистоцен чорында кешеләрнең үрчәү парлары түбән санына төшүе гипотезасын тәкъдим итәләр — бу сан 10 000нән 1 000гә кадәр булуы ихтимал — ки нәтиҗәсендә генетик төрлелеге чикләнгән була.  Бу гипотетик тыгым өчен төрле мөмкин сәбәпләр бирелгән иде — аларның берсе Тоба һәлакәте.

 Цивилизацияга күчеш 



Кешеләрнең күпчелеге якынча 10 000 ел элекке мизгелгә кадәр ау һәм үсемлекләр җыю белән яшәгән. Алар гадәтенча кешеләр көтүе исеме астында билгеле кечкенә күчмә төркемнәрендә яшәгәннәр иде. Үсемлекләрне үстерүнең (авыл хуҗалыгы) барлыкка килүе тарихта беренче тапкыр күчемсез торак пунктларның, хайваннарны йортлаштыру һәм металларны куллануга китергән Неолит инкыйлабына сәбәпче булды. Авыл хуҗалыгы сәүдә һәм кооперацияга мөмкинлекләр тудырып, комплекс җәмгыятьләрнең үсешенә юл ачты. Бу вакыйганың кешеләр җәмгыяте өчен әһәммияте аркасында, бу чор Холоцен тәкъвиме яки кешеләр эрасы исеме белән билгеле.

Беренче борыңгы дәүләтләр якынча 6 000 ел элек Мезопотамияда, Мисыр'ның Нил үзәнлеге һәм Һинд елгасы үзәнлекләрендә барлыкка киләләр. Саклану өчен хәрби көчләр, идарә эшләре өчен хөкүмәт бюрократияләре оештырыла. Ресурсларга ирешер өчен дәүләтләр кооперация һәм көндәшлеккә, ара-тура сугышка керә. 2 000–3 000 ел элек булган арада, Фарсы империясе, Һиндстан, Кытай, Рим һәм Македония империяләре кебек кайбер дәүләтләр казанышлары нәтиҗәсендә беренче экспансионист империяләргә әверелде. Борыңгы Грецияның әһәмияте Көнбатыш мәдәниятенең нигезләрен салучы цивилизация булып, Көнбатыш фәлсәфә, демократия, бөек фәнни һәм математик казанышлары, Олимпия уеннары, Көнбатыш әдәбияты һәм тарих язуы, шулай да трагедия һәм комедияны үзенә алучы көнбатыш драманың барлыкка килү урыны. 

Урта гасырларның соңгы өлеше революцион фикерләр тууы һәм технологияләргә ирешелүе белән билгеле. Кытайда алга киткән шәһәр мәдәниятендә язуларны бастыру һәм орлыкларны җиргә кертү технологияләрне таба. Һиндстанда математика, фәлсәфә, дин һәм металлургия өлкәләрендә зур казанышлары күзәтелә. Исламның алтын гасыры дәвамында мөсельман империяләрендә дәрәҗәле фәнни казанышлар ясала. Аурупада, яңа аңлаеш белән классик өйрәнүгә игътибар итү һәм басу станогы кебек кәшефләр 14-15 гасырларда Яңарыш чорына китерә. 17нче гасырдагы фәнни-техник инкыйлаб һәм 18-19 гасырдагы сәнәгый инкыйлаблары транспорт өлкәсендә тимер юлы һәм автомобил, энергия табу өлкәсендә күмер һәм электр көче; хөкүмәт өлкәсендә — вәкилле демократия һәм коммунизм кебек зур инновацияләрне китерде.

20нче гасыр соңында башланган Мәгълүмат чоры сәбәпле, хәзерге кешеләр зур тизлек белән глобалләшә һәм бәйләнешә барган дөньяда яши. 2010 елда, якынча 2 миллиард кеше Интернет, һәм 3,3 миллиарды кәрәзле телефон аркылы бер-берсе белән элемтәгә керә алуы билгеле.

 Ислам буенча акыллы кеше урыны 
Ислам нигезе булган Коръән-и Кәрим кешене җир йөзендә хәлифә (ягъни, Аллаһы Тәгалә урынбасары) булуБәкара сүрәсе, 30-36 аятләре: «Һәм әйтте синең Раббың фәрештәләргә: "Мин, әлбәттә, җир өстендә хәлфә итеп Адәмне кылачакмын". Фәрештәләр әйттеләр: "Ий, Раббыбыз! Бозыклык кылучы, сугышып кан түшүче затны җир өстенә хәлифә кыласыңмы? Без исә  Сине мактап тәсбихләр әйтәбез, һәм Сине һәр кимчелектән пакьсең дип игътикад итәбез". Аллаһ фәрештәләргә: "Дөреслектә Мин сез белмәгәнне беләмен" — диде... » Коръән тәфсире (Ногмани) татар телендә (имам-хатыйб Нурулла хәзрәт Мофлюхунов тәрҗемәсе). Казан, 1992. Сура Аль-Бакара (Корова) Аяты: 30-36: «30. И сказал твой Господь ангелам: "Я поставлю на земле наместника"...» һәм фәкать Аллаһы Тәгаләгә гыйбадәт кылу өчен яратылган зат дип белдерә.

Коръәндә бүгенге акыллы кешеләрнең эволюцион юлы белән барлыкка килүе турында ишарәләр юк түгел.Нух сүрәсе (71 ) аятләре: « (14) Тәхкыйк Ул сезне халык (бар) кылды бер хәлдән икенче хәлгә күчереп, ягъни башта бер тамчы су, аннары – оешкан кан, аннары – ит кисәге, аннары – кеше сыйфаты итеп... (17) Аллаһ сезне җирдән үстерде, ягъни Адәм җирдән халык ителде.» Коръән тәфсире (Ногмани) татар телендә (имам-хатыйб Нурулла хәзрәт Мофлюхунов тәрҗемәсе). Казан, 1992.Һуд сүрәсе, 61 аяте: «...Ул сезне җирдән яратты вә җирдә торырга гомер бирде...» Коръән тәфсире (Ногмани) татар телендә (имам-хатыйб Нурулла хәзрәт Мофлюхунов тәрҗемәсе). Казан, 1992.

Коръәннең күп урыннарында мөселманнар һәм гомумән бар кешеләр үз акылларын кулланырга, Сделай разум своим помощником мәс. Мәидә сүрәсендә (Коръән, 5 :100): "Әйт: "пакь илә нәҗес, хак илә батыл һич тигез булмас", – дип, гәрчә сине нәҗеснең күплеге ґәҗәбләндерсә дә! Ий гакыл ияләре! Аллаһудан куркыгыз – нәҗес һәм батыл эшләрдән сакланыгыз! Шаять өстенлек табарсыз – котылырсыз." белем тупларга, , , , ,  һ.б. өндәләнә.

Башка гоминидлардан аермалы буларак, акыллы кешеләр нәсел җебен башлаган беренче зат Коръәндә Адәм дип билгеләнә.Әли Гыймран сүрәсе аятләре: «(33) Дөреслектә Аллаһу тәгалә – Адәм, Нух, Ибраһим пәйгамбәрләрне, Ибраһим нәселеннән килгән пәйгамбәрләрне һәм Ґимран гаиләсеннән Мәрьямне вә Мәрьям угълы Гыйсаны бөтен дөнья кешеләреннән өстен итеп сайлады, беек дәрәҗәләргә күтәрде. (34) Бу пәйгамбәрләр бер-берсеннән туа килмеш бер нәселләрдер. Аллаһ һәрнәрсәне ишетүче вә белүче... (59) Гыйсаның атасыз халык кылынуының мисалы Аллаһ хозурында Адәм г-м кебидер. Адәмнең тәнен балчыктан төзеде дә соңра аңа "Адәм бул" диде, Адәм булды. "Тыкса да Аллаһуның "бар бул" дип әйтүе белән булды".
(60) Гыйса хакында булган хак сүзләр: Раббыңнан, шикләнүчеләрдән булма!» Коръән тәфсире (Ногмани) татар телендә (имам-хатыйб Нурулла хәзрәт Мофлюхунов тәрҗемәсе). Казан, 1992.

Коръән буенча, акыллы кешенең башка тормыш ияләреннән аермалары: 
 Концептуаль (абстракт) фикерләү сәләтемәс. Бәкара сүрәсе, 2 : "(31) Аллаһ Адәмгә исемнәрнең барчасын өйрәтте...";
 Акылы (җаны) белән дөрес һәм ялгыш арасында аера алуымәс. Әш-Шәмс сүрәсе, 91 :"(7) Вә нәфес белән һәм нәфесне үз файдасына яраклы иткән Аллаһ белән ант итәм. (8) Өйрәтте Аллаһ ул нәфескә явызлыкны һәм өйрәтте тәкъвалекне, яхшылыкны.";
 Инстинктлар тәэсиреннән өлешчә азат (чикләнгән булса да ихтыяр иреге) булуы, нәтиҗәдә дөрес һәм ялгыш арасында сайлау өчен җаваплылыгы;мәс. Әл-Әхзәб сүрәсе, 33 :" (72) Без әманәтне күкләргә, җиргә вә тауларга йөкләдек, тәкъдим иттек Ислам шәригатен, ләкин алар кабул итмәделәр, әгәр үти алмасак, ґәзаб ирешер дип курыктылар, бу әманәтне кеше көчсез булганы хәлдә кабул итеп өстенә йөкләде..."Хәдис Мөхәммәт пәйгамбәр (сгс) әйткән:  "Всевышний создал ангелов и наделил их разумом. Он создал животных и наделил их страстями. Он создал человека и наделил его как разумом, так и страстями. Тот, у кого разум преобладает над страстями, выше ангелов. Тот, у кого страсти преобладают над разумом, ниже животных".
 Илаһи җан иясе булуымәс. Саад сүрәсе, 38 :" (71) Раббың фәрештәләргә әйтте: "Мин балчыктан Адәмне халык кылачакмын". (72) Аны халык кылып тәмам иткәч, аңа җан кертеп тергездем, фәрештәләр Адәмне зурлап сәҗдәгә бардылар.".

 Шулай ук карагыз 

 Искәрмәләр 

 Өстәмә әдәбият 
 Freeman, Scott; Jon C. Herron, Evolutionary Analysis (4th ed.) Pearson Education, Inc., 2007. ISBN 0-13-227584-8 pages 757–761.
 Чыганаклар 
Колесов Д. В. Биология. Кеше : Татар урта гомуми белем бирү мәкт. 8 нче с-фы өчен д-лек / Д. В. Колесов, Р. Д. Маш, И. Н. Беляев; Русча 10 нчы басмадан Ф. Г. Иштирәкова тәрж,.— Казан : Мәгариф, 2009.— 332 б.: рәс. б-н.

 Сылтамалар 

 MNSU 
 Archaeology Info 
 Chororapithecus abyssinicus  Possible human-orangutan split 20 million years ago. (Aug 26 2007)
Homo sapiens – The Smithsonian Institution's Human Origins Program

Төркем:Кеше
Төркем:Антропология

Төркем:Биология