Казан губернасы

Казан губернасы яки Казан вилаяте (قزان ولایتی, ) — Россия империясендә һәм РСФСРда административ-территориаль берәмлек.

 География 
 Як  Регион Төньяк  Вятка губернасы Көнбатыш  Уфа губернасы Көньяк-көнбатыш  Самар губернасы Көньяк-көнчыгыш  Сембер губернасы Көнчыгыш  Түбән Новгород губернасы

 Тарих 

Казан губернасы административ-территориаль реформа нәтиҗәсендә барлыкка килгән. Губерна җирләрнең нигезе — элекке Казан ханлыгы җирләре; 1552 елда соң Казан ханлыгы де-юре бар булган, аның башында Мәскәү кенәзе торган, һәм Казан сарае приказы белән идарә иткән.

1719—1775 елларда провинцияләргә, 1775 елдан — өязләргә бүленгән.

XVIII гасырда Казан губернасынннан Сембер губернасы (1780), Пенза һәм Әстерхан губерналар (1717) Түбән Новгород губернасы (1718)  аерып чыгарылганнар.

1725 елда Казан губернасы эчендә 6 (Казан, Свияжск, Пенза, Уфа, Нократ һәм Саликам) провинцияләре барлыкка килгәннәр. Аннан соң губерна территориясе берничә тапкыр кечерәйтелгән: аның составыннан Әстерхан, Түбән Новгород, Сембер, Сарытау, Ырынбур губерналары; Вятка, Пермь, Тамбов, Пенза, Кострома, Владимир һәм Самар губерналары чыгарыла.

1781 елда Казан губернасы калгайлыкка әйләндерелгән, 1795 елдан — яңадан губерния.

 Административ бүленеш 
 № п/п Өяз Өязнең үзәге Мәйдан, чакрым² Халык саны  (1897), кеше 1 Казан өязе Казан (129 959 кеше)5 012,4350 719 2 Козьмодемьянск өязе Козьмодемьянск (5 284 кеше)4 610,7105 633 3 Лаеш өязе Лаеш (3 743 кеше)5 033,1172 460 4 Мамадыш өязе Мамадыш (4 195 кеше)4 887,9189 795 5 Зөя өязе Зөя (2 365 кеше)2 774,2126 603 6 Спас өязе Спас (2 770 кеше)5 247,2175 198 7 Тәтеш өязе Тәтеш (4 754 кеше)3 480,2185 865 8 Царёвококшайск өязе Царёвококшайск (1 658 кеше)7 118,4112 631 9 Чуел өязе Чуел (2 336 кеше)3 044,9164 284 10 Чабаксар өязе Чабаксар (4 738 кеше)3 696,7127 273 11 Чистай өязе Чистай (20 104 кеше)8 167,2305 711 12 Ядернә өязе Ядернә (2 454 кеше)2 881,9154 493

 Халык 
 Ел  Халык саны, кеше 1766 1 256 200  1785 763 300  1847 1 370 380  1897 2 170 665  1905 2 462 800 

Туган тел буенча состав:
 Өяз рус теле татар теле чуаш теле мари теле мордва теле ар теле Бөтен губерния 38,4% 31,1% 23,1% 5,7% 1,0% … Казан 54,5% 41,8% … 1,6% … … Козьмодемьянск 16,3% … 47,3% 36,3% … … Лаеш 57,5% 42,4% … … … … Мамадыш 25,1% 69,4% … 1,0% … 4,4% Свияжск 68,6% 29,9% 1,5% … … … Спасск 58,4% 30,2% 7,2% … 4,1% … Тәтеш 31,6% 49,1% 16,6% … 2,7% … Царёвококшайск 24,0% 21,1% … 54,7% … … Чуел 10,1% 10,0% 79,9% … … … Чабаксар 18,7% 2,7% 66,5% 12,0% … … Чистай 48,4% 32,2% 16,2% … 3,2% … Ядернә 9,0% … 90,9% … … …

 Торак пунктлар 
''''''
 № Торак пункт Өяз Халык саны № Торак пункт Өяз Халык саны  1  Казан  Казан өязе  129 959  11  Иске Рәҗәп  Спас өязе  3 776 2  Чистай  Чистай өязе  20 104  12  Лаеш  Лаеш өязе   3 743 3  Биләр  Чистай өязе  6 058  13  Әләски  Лаеш өязе   3 540 4  Козьмодемьянск  Козьмодемьянск өязе  5 284  14   Волчья Бистәсе  Чистай өязе  3 519  5  Тәтеш  Тәтеш өязе  4 754  15  Сөйки  Тәтеш өязе  3 455  6  Чабаксар  Чабаксар өязе  4 738  16  Мария Посады  Чабаксар өязе  3 319 7  Яңа Чишмә  Чистай өязе   4 527  17   Ширәмәт  Чистай өязе  3 252 8  Мамадыш  Мамадыш   4 195  18  Иске Ибрай  Чистай өязе  3 148  9  Иске Чишмә  Чистай өязе  4 086  19  Петропавел Бистәсе  Чистай өязе  3 072   10  Черемухово Бистәсе  Чистай өязе  4 072  20  Иске Чишмә  Чистай өязе  4 086  Насѣленныя места Россійской имперіи въ 500 и болѣе жителей, 1897<noinclude>

 Губернаның җитәкчелеге 

 Генерал-губернаторлар 
 Исем  Платон Мещерский 1781—1793 Михаил Голенищев-Кутузов 1793—1796

 Губернаторлар 
Апраксин Пётр Матвеевич	- 1708—1713

Салтыков Пётр Самойлович — 1713—1719

Салтыков Алексей Петрович — 1719—1725

Менгден Иван Алексеевич	1725

Волынский Артемий Петрович — 1725—1727

Зотов Василий Никитович — 1727—1728

Волынский Артемий Петрович — 1728—1731

Долгоруков Михаил Владимирович — 1731—1732

Мусин-Пушкин Платон Иванович — 1732—1735

Румянцев Алексей Иванович — 1735—1736

Голицын Сергей Дмитриевич — 1736—1739

Загряжский Артемий Григорьевич — 1741—1748

Греков Степан Тимофеевич — 1748—1755

Головин Фёдор Иванович — 1755—1760

Тенишев Василий Борисович — 1760—1764

Квашнин-Самарин Андрей Никитович — 1764—1770

Бранд Яков Ларионович — 1770—1774

Мещерский Платон Степанович — 1774—1781

 Калгайлар 

Бибиков Илья Богданович — 1781—1783

Татищев Иван Андреевич — 1783—1789

Баратаев Семён Михайлович — 1789—1797

 Губернаторлар 
 Казинский Дмитрий Степанович	06.12.1797—05.04.1799
 Муханов Александр Ильич	05.04.1799—1801
 Аплечеев Александр Андреевич — 1801—1802
 Кацарев Николай Иванович — 1802—1804
 Мансуров Борис Александрович — 1805—1814
 Гурьев Фёдор Петрович — 1814—1815
 Толстой Илья Андреевич — 1815—1820
 Нилов Пётр Андреевич — 05.02.1820—1823
 Жмакин Александр Яковлевич — 1823—01.05.1826
 Розен Отто Фёдорович — 01.05.1826—12.04.1828
 Тургенев Александр Михайлович — 30.07.1828—27.12.1828
 Жеванов Иван Григорьевич — 07.01.1829—29.10.1830
 Пирх Альберт Карлович — 15.11.1830—21.06.1831
 Стрекалов Степан Степанович — 25.06.1831—15.12.1841
 Шипов Сергей Павлович — 27.12.1841—14.03.1846
 Баратынский Ираклий Абрамович — 14.03.1846—31.12.1857
 Козлянинов Пётр Фёдорович — 24.01.1858—31.08.1863
 Нарышкин Михаил Кириллович — 31.08.1863—26.10.1866
 Скарятин Николай Яковлевич — 26.10.1866—03.11.1880
 Гейне Александр Константинович — 26.11.1880—28.04.1882
 Черкасов Леонид Иванович — 28.04.1882—29.04.1884
 Андреевский Николай Ефимович — 24.05.1884—05.02.1889
 Полторацкий Пётр Алексеевич — 16.02.1889—1904
 Хомутов Павел Фёдорович	23.12.1904—10.11.1905
 Рейнбот Анатолий Анатольевич — 10.11.1905—06.01.1906
 Стрижевский Михаил Васильевич — 13.01.1906—1913
 Боярский Петр Михайлович — 1913—1917

 Вакытлы хөкүмәтнең комиссарлары 
 Молоствов В. В. 6 (19).3.1917 – 30.3.1917
 Плотников А. Н. — 30.3.1917 — 5.1917
 Чернышев Валериан Андреевич — 5.1917

 Шулай ук карагыз 

 Искәрмәләр 

Төркем:Россия империясе губерналары

Төркем:Мари Иле тарихы
Төркем:Чуашстан тарихы
Төркем:Татарстан тарихы