Чабаксар

Чабаксар (, ) — Pəcəйдә урнашкан шәһәр, Чуашстан Республикасының башкаласы. Иделнең уң ярында урнашкан. 1469 елдан билгеле.

Шәһәр аша М7 Идел (Волга) һәм А119 Нократ (Вятка) автоюллар баралар. Чабаксардан Йошкар-Олага хәтле 100 км, Казанга — 158 км, Нижгарга — 240 км; Ульяновскка — 246 км, Мәскәүгә — 650 км. Чуашстанның тимер юл төененә — Канашка — 80 км.

2021 елның 21 маеннан ― Хезмәт даны шәһәре.

 Атамасы 
Шәһәр атамасына килгәндә, күпчелек тарихчы-галимнәр Чабаксар () сүзе иске чуашчадан "Яңа Сувар" дигәнне аңлата дип уйлыйлар. Ә аңа нигез салучыларны Сувар шәһәре кешеләре дип санала.

 Географиясе 

Чабаксар каласы Идел буе калкулыгында Иделнең уң ярында урнашкан. Шәһәр ярларын Чабаксар сусаклагычы юа. Каланың чикләре озынлыгы 83,3 км, шул исәптән коры җир буйлап 67 км үтсә, Идел яры буйлап 16,3 км. Каланың гомуми мәйданы 233 233 км²Чебоксары-2004 в зеркале цифр, фактов, событий…. Сулыклар гомуми мәйданның 15,7%ын алса, урманнар мәйданы 24,8 %ны алып тора.

 Климат 

 Тарих 
Беренче тапкыр 1469 елда Чебоксар исеме астында телгә алына.

1555 елдан — Мәскәү дәүләтенең крепосте. 17—18 гасырларларда — Идел буеның мәшһүр сәүдә үзәге (тоз, икмәк, җәнлек мехы, күн чималы, бал, һ.б).

1708 елдан — Казан губернасы составында, 1719 елдан — аның Зөя провинциясе составында, 1781 елдан — Казан наместниклыгының (1796 елдан —  Казан губернасының) Чабаксар өязе үзәге. 1722 елда шәһәрдә Пётр I, 1767 елда – Екатерина II, 1798 елда – Павел I булганнар.http://enc.cap.ru/?t=world&lnk=1108

1856 елда Чабаксарда 11 чиркәү, 836 йорт һәм 28 лавка (кибет) булган.

1920 елдан — Чуаш автономияле өлкәсе, 1925 елдан — Чуаш Автономияле Совет Социалистик Республикасы башкаласы. 1992 елдан Чуашстан Республикасының башкаласы булып тора.

XX гасыр эчендә шәһәр составына 25 авыл һәм штб кертелгәннәр, XXI гасырда шәһәр эченә биш Идел аръягындагы авыл кертелгән.

 Халкы 
Халык исәбе 447 929 кеше (2010).

Төп халкы булып чуашлар (62,4 процент, 2002) һәм руслар (33,3 процент) тора.

ЕлХалкы саны 1625  458 1646  661 1723  1924 1795  4687 1879  4498ЕлХалкы саны 1897  5500 1913  5673 1926  22400 1940  40000 1949  59900ЕлХалкы саны 1959 104 000 1970  219 600 1980  339 100 1985  404 800 1986  414 000ЕлХалкы саны 1990  429 000 1995  446 700 1999  458 000 2005  442 600 2009  444 430 2010  447 929

 Административ бүленеш 
130px|right
 Калинин районы
 Мәскәү районы
 Ленин районы
 Заволжье территориаль идарәсе

 Мәгариф 

Чабаксар шәһәрендә дүрт зур югары уку йорты урнашкан:

 И. Н. Ульянов исемендәге Чуаш дәүләт университеты,
 И. Я. Яковлев исемендәге Чуаш дәүләт педагогика университеты,
 Чуаш дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе,
 Чуаш дәүләт мәдәният һәм сәнгать институты.

Бу уку йортларыннан кала шәһәрдә күп кенә башка уку йортларының филиаллары да урнашкан. Шулай ук 18 урта һөнәри уку йорты һәм мәктәпләр бар.

 Мәдәният 
 Чуаш дәүләт академия җыр һәм бию ансамбле
 Чуаш дәүләт академия драма театры
 Чуаш дәүләт опера һәм балет театры
 montaznik21.ru 
 Дин 
Православие
Покров-Татиана соборы 
Ислам
Болгар мәчете

 Икътисады 

Каланың икътисады нигездә алга киткән сәнәгать оешмаларыннан тора. Төп юнәлешләре булып электр,энергия җайланмалары, машина төзелеше, азык сәнәгате тора.

Үзендә җитештерелгән йөкләнгән таварлар, хезмәт күрсәтүләр һәм эшләнгән эшләр күләме зур оешмалар гына буенча 2010 елга 44,53 млрд сум тәшкил иткән.

 Кардәш калалар 
Чабаксарның биш кардәш шәһәре барПобратимы г. Чебоксары:
  Анталья (Төркия)
  Гродно (БелаPəcəй)
  Рунду (Намибия)
  Санта-Клара (Куба)
  Эгер (Маҗарстан)

 Шәхесләр 
 Дмитрий Моисеев (1986), чуаш язучысы.
 Искәрмәләр 

Төркем:Чуашстан
Төркем:Чуашстан шәһәрләре
Төркем:Pоссия Федерациясе субъектлары башкалалары
*
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре