Морат Аджи

Морат Аджи, псевдоним, тулы исеме Морат Искәндәр улы Аджиев (, 9 декабрь, 1944 ел, СССР, РСФСР, Мәскәү — 7 март, 2018 ел, шунда ук) — күренекле тарихчы, төрки дөньяны өйрәнүче, публицист һәм язучы. Гыйльми эшләре, нигездә, төрки халыклар тарихына багышланган. Алтайда барлыкка килгән дип фараз ителүче «Халыкларның Бөек күченеше» концепциясенең авторы.

 Тормыш юлы 
Фәнни эшчәнлеге башлану
200px|thumb|right|Морат Аджи «Китаби дәдә Коркыт» дастанының 1300 еллыгында. Бакы. 2000 ел.
Морат Аджиев (Морат Аджи) 1944 елның 9 декабрендә Мәскәүдә туган. 1964 елда ул Мәскәү дәүләт университетының география факультетына укырга керә, 1969 елда аны тәмамлый. Шул ук университетта аспирантурага кабул ителә. Аның кандидатлык диссертациясе Себерне икътисади-математик модельләштерү проблемасына багышланган («Моделирование и оптимизация процесса промышленного освоения Северо-Востока СССР с выбором индустриально-строительных опорных баз»). Фәнни җитәкчесе — профессор Василий Федот улы Борханов. Аспирантурадан соң, Аджиев СССР төсле металлургия министрлыгының икътисади фаразлау бүлегендә эшли. 1975 елдан ул Бөтенсоюз читтән торып укулы финанс-икътисад институтында () икътисади география буенча лекцияләр курсын укый, анда 15 ел эшлиАвтобиография // Официальный сайт М. АджиеваÖzer  Z. B. Kaybolan Milletin Sesi: Murad Adji// Bilim ve İnsan Şahsiyetini İnşa Edenler. Editörler: Zeynep Bağlan Özer, Fatih Yapıcı, Şekip Aktay. – Ankara,  Gazikitabevi, 2018.

Бу чорда ул фәнни журналистика өлкәсендә актив эшли, телевизион тапшыруларда катнаша, фәнни командировкаларда күп вакыт үткәрә. Морад Аджиның кызыксынулар өлкәсе икътисад, физика, химия, медицина, тарих, театр, этнография, әдәбият һ. б. өлкәләрне үз эченә алган, ә аның икътисади, социаль һәм тарихи география өлкәсендәге эше ахыр чиктә Морад Аджида тарихка карата кызыксыну уятуга ярдәм иткән. 

1982 елда Мәскәүдә аның «Себер: XX гасыр» фәнни-популяр китабы басыла һәм ул аның тормышында мөһим этап була. Автор территориаль-җитештерү комплекслары һәм яңа территорияләрне үзләштерү белән бәйле демографик үзгәрешләр темасына мөрәҗәгать итәНеретина С.  Новые книги. Мурад Аджиев. Сибирь: XX век // Природа. 1983, № 8.— с. 124. Ул Себерне куп проблемалар: кешеләр, җитештерү, фәнни, мәдәни проблемаларның бер-берсе белән үрелеп бару үзәге буларак күрсәтә. Тик Себерне үзләштергәндә дәүләтнең тупас икътисади хаталары турында дөреслекне әйтеп, ул фирка органнарының ачуын китерә һәм «кара исемлек»ләрдә булып чыга Аджи М. Без Вечного Синего Неба: Очерки нашей истории.— М.: АСТ, Астрель, 2010. С. 54  . Хәзерге вакытта бу китап кайбер югары уку йортларының уку-укыту курсларының тәкъдим ителгән яки өстәмә әдәбият исемлегенә керәНекрылов С. А. Рабочая программа «История Сибири». Специальность «история». // Томский государственный университетНекрылов С. А., Луков Е. В. Социально-экономическое развитие Сибири в послевоенный период. Учебное пособие. Исторический факультет.  – Томск. Изд-во Томского университета, 2012. С. 65Воробьев В. В., Суворова Н. Г. История Сибири: Программа курса и указатель литературы. Исторический факультет. // Омский государственный университет..Лебедева Н. И. Культура Западной Сибири: Учебная программа  // Омский государственный университет.

М. Аджи һәм аның китабы «торгынлык чоры» ахырына якынлашкан вакытта «кара исемлекләр»дә булып чыга. Бу чор тиздән яңа сәяси, икътисади һәм социаль сәясәт һәм тормыштагы тиз үзгәрешләргә бирешә. Бу чор Россия өчен генә түгел, бөтен Советлар Союзы өчен дә тынычсыз һәм катлаулы була. Мондый катлаулы шартларда М. Аджи үзенең тикшеренү һәм иҗади эшчәнлеген дәвам итә. Аңа докторлык диссертациясен якларга ирек бирмиләр. Илдә һәм чит илләрдә йөзләгән басмалары булуга карамастан, аны Журналистлар берлегенә кертмәгәннәр. Югары уку йортларында коррупция, идеологик басым аны 1989 елда институтта академия карьерасын тәмамларга мәҗбүр итә .

Морад Аджи күп еллар Советлар Союзының танылган фәнни-популяр һәм әдәби журналлары («Знание – сила» (Белем – көч), «Вокруг света» (Дөнья тирәли), «Новый мир» (Яңа дөнья)) белән хезмәттәшлек иткән. 1989 елда институттан китеп, танылган «Вокруг света» фәнни-популяр журналында фәнни мөхәррир булып эшли башлый. Журналист һәм тикшеренүче ролендә чыгыш ясап, Советлар Союзының «юкка чыккан» халыклары турында этнографик мәкаләләр яза. XX гасырның 90 еллары башында «кайнар» нокталарда катнаша, Кавказдагы хәрби хәрәкәтләр турында очерклар бастыра. Аның игътибарын ул үз очеркларында сөйли торган кече халыклар тарихы җәлеп итә. Үзенең туган халкы тарихы белән дә кызыксына башлый . 

Аны үз халкы тарихы мавыктырган, һәм бу тикшеренүләрнең яңа темасын ачкан чорда борылыш мизгеле була. Беренче мәкаләләренең берсе – кумыклар, икенчесе карачайлар турында. Ул чакта аңа «пантюркист» кушаматы беркетелә. Бу ярлык совет чорында башкача уйлаган (инакомыслие) кешеләргә беркетелгән .

Кем мин? Минем тамырларым нинди? Морад Аджи әлеге сораулардан узган кумыкларның беренче тикшеренүләрен башлый. Аларның тарихын XIX гасырдан, Кавказ яулап алынганнан бирле исәпләргә була. Совет чорындагы бу рәсми караш фикер алышырга тиеш түгел иде. Морат Аджи үз очеркларында ераграк вакытны тикшерә. Элек нәрсә булган? . « Мы – из рода половецкого!» (Без – кыпчак нәселеннән!) ул китап 1992 елда бу темага мәкаләләр сериясеннән соң чыга. Әлеге китапны бастырганнан соң, Аджины «өстән» күрсәтмә буенча журналдан чыгаралар Огрызко В.   Прошлое глазами гуннов — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С.77 - 81 . Чынлыкта журналист карьерасы да туктала. Аның өчен профессиональ язучы-тикшеренүче тормышы башлана. Хәзер ул Совет чорында яшәгән Аджиев фамилиясе урынына Аджи фамилиясе астында чыгыш ясый.

 Халыкларның Бөек күченеше концепциясе һәм тюркология 
«Вокруг света» журналы редакциясеннән эштән киткәннән соң, Аджиев мөстәкыйль тикшеренүне дәвам итә. Ул  Дәште Кыпчак (Бөек Дала, Кыпчак даласы) илен тикшерә. Халипаева И. А.  — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С.8 .Ул 2000 елдан артык элек Алтайда туган «Халыкларның Бөек күченеше» турында гипотезаны белдерә. Ул күченүнең фаразланган этапларын карап чыга һәм аларны географик картада сынады. Аджиев Дәште Кыпчак иле Алтайдан күченү һәм яңа территорияләрне үзләштерү нәтиҗәсендә формалашкан дигән нәтиҗәгә килә. 1 меңъеллыкта Дәште Кыпчак территориясе Байкалдан Атлантикага кадәр сузылган һәм Себер һәм хәзерге Россия территориясенең шактый өлешен үз эченә алганАджиев М. Э. Проблема этнической самоидентификации в общегосударственной структуре населения СССР (на примере кумыков) //  Международный симпозиум «Право и этнос». Материалы для обсуждения. Москва — Голицыно, октябрь 1991. С. 141 — 149. 

Тикшеренүләр нәтиҗәләрен Аджи 1994 елда «Полынь Половецкого поля: Из родословной кумыков, карачаевцев, балкарцев, казаков, казахов, татар, чувашей, якутов, гагаузов, крымских татар, части русских, украинцев и других народов, ведущих свое начало от тюркского (кипчакского) корня и забывших его» китабында бәян итәАджи М. Полынь Половецкого поля. — М.: ТОО «ПИК-КОНТЕКСТ», 1994. Аджиев гипотезасы буенча, бу халыклар 2000 елдан артык элек Алтайдан Бөек күченешне башлап җибәргән һәм берничә гасыр дәвамында Евразия континентының дала зонасын әкренләп үзләштергән. Автор фикеренчә, Россия тарихы, "кабул ителгән фикергә каршы, бөтенләй IX гасырда түгел, ә күпкә алдарак башланган" Аджи М. Полынь Половецкого поля.— 3-е изд. — М.: АСТ, 2006.  . Аджиев борынгы төркиләрнең диненә – тәңречелеккә аерым игътибар бирәАюпов Н. Г. Тенгрианство как открытое мировоззрение  — Алматы: КазНПУ имени Абая, 2012. С. 7.
«Полынь Половецкого поля» Аджиевка билгеле булды* Özer Z. B.  Kaybolan Millet. Murad Adji. Polın’Polovetskogo Polya // Bilge, No 16/Mart, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 1998.  s.61-64

 Pekin S. Kipçaklar ile İlgili Kitaplar ve Murat  Adji  //Yüzyılda Eğitim ve Toplum . Cilt 3 Sayı 7. 2014 9

 Халипаева И. А.  — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С.8

 Полынный путь  Биография в фотографиях // Сайт Мурада Аджи

 Колодяжный И. Забытая Родина (интервью с Мурадом Аджи) // «Литературная Россия». 17 декабря 2004 (№50)

 Федорова Л. Встреча с Мурадом Аджи // «Илин», 2002, №1 

 Фильм о Мураде Аджи  Документальный цикл «Соотечественники». Мурад Аджи // Телерадиокомпания «Новый век» (Татарстан).  2015 елда китапның 9 нчы басмасы дөнья күрде Миножетдинов Х. К. Духовный манифест свободного человека — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С. 44. Баку славян университетында «Тюркология» юнәлеше кысаларында «Тәрҗемәчелек проблемалары» фәнни-тикшеренү лабораториясе «Полынь Половецкого поля» китабын төрки телләр, әдәбият, тарих буенча иң яхшы әсәр дип тәрҗемә итте һәм нәшер итте. Тәрҗемәнең авторы - танылган тюрколог, лингвист профессор Тофик Гаджиев Научно-исследовательская лаборатория «Проблемы перевода» Adci M. Qıpçaq çölünün yovşanı. / Ruscadan tərcümə: Tofik Hacıyev.– Baky : Gənclik, 1997. Китап үзе Баку славян университетының педагогика факультетында студентлар тарафыннан өйрәнелә Бакинский славянский университет. 2001 елда Гази университеты  (бүген Анкара Хаҗи бәйрәм Вели университеты) профессоры Зейнеп Баглан Озер китапны төрек теленә тәрҗемә итә, ә 2019 елда китапның икенче басмасын (өстәмә һәм эшкәртелгән) тәрҗемә итә Adji M. Kaybolan Millet. Deşt-i Kıpçak Medeniyeti. Rusçadan Çeviri: Zeynep Bağlan  Özer  — Ankara: AKM Yayınları, 2001Аджи М. Полынь Половецкого поля: Из родословной кумыков, карачаевцев, балкарцев, казаков, казахов, татар, чувашей, якутов, гагаузов, крымских татар, части русских, украинцев и других народов, ведущих свое начало от тюркского (кипчакского) корня и забывших его. –– 2-е изд., доп. и перераб. – М.: Новости, 2000Adji M. Kaybolan Millet. Deşt-i Kıpçak Medeniyeti. Rusçadan Çeviri: Zeynep Bağlan Özer —  İstanbul: Doğu Kitabevi,  2019.  .  

Морад Аджи китаплары «Перестройка» вакытында киң аудиториягә чыга. Алар китап укучыларда зур кызыксыну уята. Морат Аджи үз эшендә Алтай һәм Себерне үзләштерү проблемаларына бәйле фәнни тәҗрибәдән файдаланган. Аның белемнәре борынгы Себердә урнашу проблемасын өйрәнүдә мөһим роль уйный. Шуның аркасында халыкларның Алтайдан Бөек күченеше концепциясе тирән фәнни нигезләнешкә ия булды. Фикерен түбәндәге китапларда тирәнәйтә һәм киңәйтә бара: «Европа. Тюрки. Великая Степь» (1998), «Кипчаки. Древняя история тюрков и Великой Степи» (1999), «Кипчаки. Огузы. Средневековая история тюрков и Великой  Степи» (2001), «Тюрки и мир: сокровенная история» (2004), «Asia’s Europa» (2005), «Азиатская Европа» (2006), «Дыхание Армагеддона» (2006), «Без Вечного Синего Неба: Очерки нашей истории» (2010), «Полынный мой путь» (2014), «Великая Степь. Приношение тюрка» (2014), «История тюрков. Такими знали нас» (2015), «Сага о Великой Степи» (2016)  Бибилиография .  «Безнең Ватан – дала, ә бишек – Алтай», – дип раслый Морат Аджи. Автор эшендә Евразиянең сәяси, социаль, дини һәм этник тарихы, Алтайда төркиләр тормышы һәм аларның Евразия кыйтгасында урнашуы тасвирлана. Ул үз әсәрләрендә өйрәнелә торган темалар: Дәште Кыпчак, Себер, Алтай һәм тәңречелек.

2013 елда Мәскәүнең Татар мәдәни үзәгендә Аджиның тюркология өлкәсендәге эшчәнлегенә 20 ел тулуга багышланган очрашу узды[ https://tatmsk.tatarstan.ru/rus/index.htm/news/186169.htm  В Москве состоялась встреча с писателем Мурадом Аджи] // Пресс-центр Полномочного представительства Республики Татарстан в Российской Федерации, 10.03.2013.  Очрашу төрле милләт кешеләрен җыйды һәм «Бердәм илнең бердәм халкы» дигән девиз астында узды. Күп санлы чыгышларның төп темасы - авторга төрки халыклар мәдәниятен торгызу буенча хезмәтләре өчен рәхмәт сүзләреАлиев С.  Феномен Мурада Аджи и тюркское самосознание  — Вестник тюркского мира. 2017, №1Хасавов А. Мурад Аджи: «Равнодушных среди своих читателй не нахожу»  // Ёлдаш/ Времена. 15.03.2013 Немченко Г. Освоение Евразии — Вестник тюркского мира. 2017, №1Аги Д.[ https://zvezdapovolzhya.ru/obshestvo/murad-adzhi-24-03-2013.html Мурад Аджи] // Звезда Поволжья, 24.03.2013. 

2017 елда «Вестник тюркского мира» журналы дөнья күрә, аның барлык басмалары тикшеренүче һәм язучы Морат Искәндәр улы Аджиев (Мурад Аджи) эшчәнлегенә багышлана   Наши авторы  — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С. 5, 139 . Ул, Мәскәү дәүләт университеты география факультетын тәмамлаган, Себерне үзләштерү мәсьәләләре буенча диссертация яклаган, сайлаган темасына гомер буе тугъры калган. Шуның аркасында галим үз тикшеренүләрен дәвам итә алган. Халыкларның Бөек күченеше концепциясе шуның нәтиҗәсе булды.

2019 елда Аджиның «Святой Георгий и гунны» (Изге Георгий һәм Гуннар) дигән соңгы эше басыла. Автор бу китапны гомер буе язган. Аның изге Георгийга багышланган беренче басмалары чирек гасырдан артык гомерен багышлаган тикшеренүләрнең башы булды. Автор фикеренчә, Георгий гамәле Халыкларның Бөек күченеше бәйле вакыйгаларның географик һәм вакытлы координаталарына «туры килде». Нәтиҗәдә, Аджи көтелмәгән нәтиҗәләргә килә. Бу географик нәтиҗәләр. Аның фикеренчә, география, төгәл фән буларак, тарихи вакыйгаларга объектив карарга һәм сәясәттән арынырга мөмкинлек бирә. Тикшерүче аның эше дөньяга карашыбызны үзгәртер, дип өметләнә Как Георгий Победоносец связан с гуннами? // Дилетант. 11.12.2019 «Святой Георгий и гунны» вызовут споры // Центр Льва Гумилёва, 31 мая 2019Курячая М. Будущее принадлежит правде // Литературная Россия, 2019 №24, 28.06.2019. Китап автор вафатыннан соң ук басылып чыккан. Ул кулъязма өстендә соңгы көнгә кадәр эшләгән . 

2018 елның 7 мартында Мәскәүдә 73 яшендә вафатТөркиләрне өйрәнгән галим Мурад Аджины Мәскәүдә соңгы юлга озаталар. Азатлык Радиосы, 10.03.2017. Мәскәүдә Дон зиратында җирләнгән Новости // Официальный сайт М. Аджиева.

 Эшчәнлекне бәяләү 
М. Аджины танылган тикшерүче, Халыкларның Бөек күченеше концепциясе авторы, тюрколог итеп характерлапГабиббейли И.   Всемирный потоп и новая научная версия о Ноевом ковчеге — Вестник тюркского мира. 2017, №1 Мурад Аджи  // Türkologiya. 2018, №2. С. 135"Медведко Л.И."  Россия, Запад, ислам: «столкновение цивилизаций»? –  М., Кучково поле, 2003. С. 67 В Анкаре отметили 75-летний юбилей Мурада Аджи //Ёлдаш, 11 декабря 2019[ https://yoldash.ru/upload/iblock/744/16-mart-2018-god.pdf   Мир скорбит по Мураду Аджи]// Ёлдаш / Времена.  Вып. 617, 16.03.2018 Özer Z. B. Bilim İnsanı Murad Adji // Cборник материалов  международной научно-практической конференции «Научные знания: история становления и перcпективы развития». 3 декабря 2919. – Тернополь. 2019. С.184–194, белгечләр галим белеменең универсализмына игътибар итәләр: фәнни эшчәнлегендә ул тарих, география, икътисад, лингвистика, фольклор, этнография, теология һ.  б. таяна Озер З. Б. К родникам тюркской культуры — Вестник тюркского мира. 2017, №1. Аның тарихи тикшеренүләргә комплекслы карашының мөһимлеге ассызыклана: аларда география аерым роль уйный . Белгечләр билгеләп үткәнчә, аның Халыкларның Бөек күченеше концепциясе  дөнья тарихына яңа яктан карарга мөмкинлек бирә. Ул дөнья фәнендә яңа сүз.

Белгечләр Аджиев исемен аерып күрсәтә: галим Бөек Даланы массакүләм күченү өчен уңайлы булган мегарегион буларак караган, «географик планда ул далалы ландшафтлы зонага караганда күпкә киңрәк булган»Чибилев А. А.  Степная Евразия: региональный обзор природного разнообразия// Москва – Оренбург. 2017. C. 14Чибилев А. А., Богданов С. В. Наследие кочевнических империй в ландшафтах степей Северной Евразии // Вестник РАН. Т. 79, №9, сентябрь 2009. С. 825. Аның Алтайда барлыкка килгән Халыкларның Бөек күчешен өйрәнүе борынгы һәм урта гасырлар локаль цивилизацияләрен формалаштыру проблемасына яңача карарга мөмкинлек бирәАязбекова С. Ш.   Культура в  евразийском пространстве: теория, практика и современность // Культура в  евразийском пространстве: традиции и новации. 2018. №1 (2)Аязбекова С. Ш. Социокультурная и психологическая адаптация иммигрантов в условиях трансформации евразийского типа культуры и кризиса мультикультурализма (на примере Германии)  // 117-ая Международная научно-практическая конференция «Современные особенности формирования личности и её социальной адаптации в условиях кризиса либеральных ценностей».  8 – 15 февраля 2016 г. – Лондон.Бегалинова К., Кокумбаева Б. Филогенетические истоки динамических процессов в культуре казахских степей // Тyркология. 2017. №3 (83).

Аның китапларын төрле белгечлек галимнәре үз эшләрендә куллана. Бу – фәнни мәкаләләр . Мәсәлән кара:

 Чибилев А. А., Богданов С. В. Наследие кочевнических империй в ландшафтах степей Северной Евразии // Вестник РАН. Т. 79, №9, сентябрь 2009.
 Чибилев А. А. Ландшафты степей Евразии как объект исторического  степеведения  // География и природные ресурсы. 2009, 33.
 Чибилев А. А.  Кочевнические империи как фактор формирования степных ландшафтов Северной Евразии // Известия Российской Академии наук. Серия географическая. 2010. №3.
 Чаттерджи С. Повторное присоединение Сибири // Гуманитарные науки в Сибири. 2008, №3.
 Яковенко И. Г.  Цивилизация и варварство в истории России. Статья 3. Казачество //Общественные науки и современность. 1996. №3
 Боталов С. Г.   Кочевая цивилизация Евразии в пространстве и времени// Вестник Южно-Уральского государственного университета. 2006,  №17 (72).   Выпуск 7.
 Соболева Н. А. Образ св. Георгия в атрибутике  Российского государства// Проблема святых и святости в истории России: Материалы ХХ Международного семинара исторических исследований «От Рима к Третьему Риму». Москва, 6-7 сент.; Санкт-Петербург, 11 сент. 2000 г. /Институт  российской истории РАН; под ред. А. Н. Сахарова. –  М.: Наука, 2006.
 Курманов З.  История Кыргызстана и кыргызов// Центральная Азия: собственный взгляд = Zentralasien: eine Innenansicht/ Пер. А. Трубицин.– Б.: 2006.– 498 с.– Текст на русск., нем. яз. ISBN 9967-23-841-0
 Гыйниятулина Ф. С. Татар халкының мирасы  // История России и Татарстана: Итоги и перспективы энциклопедических исследований: сборник статей итоговой научно-практической конференции научных сотрудников Института Татарской энциклопедии АН РТ (г. Казань, 25–26 июня 2014 г.) / Институт Татарской энциклопедии АН РТ. – Казань: «Фолиант», 2014. – Вып. 6. С. 403
 Макушин А. А. Конституционный субъективизм и его основные виды  // Конституционное и муниципальное право. 2010, № 9.  См.  
 Викторин В. М.  Древние верования центра Азии в ритуалах народов Поволжья и Приуралья: основной культовый ареал и отдаленная периферия // Южно-Российский вестник геологии, географии и глобальной энергии. 2006, №6 
 Абдуллаева Р. Азербайджан в пространстве диалога культур  //Диалог цивилизаций в эпоху становления глобальной культуры. М. 2012
 Саламзаде Э.   Священные птицы Евразии: символика и иконография //Диалог цивилизаций в эпоху становления глобальной культуры. М. 2012
 Тагиров И. Источники по истории татарского народа: направления поиска // Эхо веков. 1997.  №1-2
 Борликов Г. М.   Степная культура как феномен самобытной цивилизации // Мир образования – образование в мире. Научно-методический журнал. № 3 (15), 2004
 Budagov B. The Great Silk (Carawan) Way/ Science without borders. Volume 3. 2007/2008 //International Academy of Science H&E. Innsbruck – 2009. ISSN 2070-0334 ISBN – 978-9952-451-04-7
 Карабулатова И. С.   Homo interculturalis на сломе эпох// HOMO COMMUNICANS II: человек в пространстве межкультурной кoммуникации. Щецин, 2012 ISBN: 978-83-934141-4-7
 Халипаева И. А. Мифология и тенгрианская религия древних тюрков // Научный вестник столицы. 2012, № 10 -11
 Масаев М. В. Невидимая структура символа (философско-исторический аспект)  // ”Гілея (науковий вісник)": Збірник наукових праць. - К., 2009. Випуск 22
 Масаев М. В.  Крест как символ парадигмального образа эпохи христианской цивилизации // Культура народов Причерноморья. 2004, № 56.
 Илимбетова А. Ф. Люди – потомки змей в религиозно-мифологических воззрениях башкир // Материалы II Форума гуманитарных наук «Великая Степь». – Астана: Гылым. 2017

 Помырляну Н. А. К вопросу становления и проявления тенгрианства как ранней монотеистической религии тюркоязычных народов Евразийского континента  // Гуманитарные и социальные науки. 2007, №4
 Кузьменко В. В., Щербина Т. П. Всесвiтня iсторiя та мiжнароднi вiдносини  // Науковi працi iсторичного факультету Запорiзького нацiонального унiверситету, 2010 , вип. XXVIII
 Файзуллин Г. Г., Сатаров Э. И. Правовые основы института татарских мурз и дворян в постсоветской Росии: история и современность //Татарские мурзы и дворяне: история и современность. Сборник статей. Выпуск 1. – Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2010. С. 34  
 Амирханов Р. Х. Родословная Амирхановых//Татарские мурзы и дворяне: история и современность. Сборник статей. Выпуск 1. – Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2010. С. 230 
 Шергенг  Н.А., Баширов Т.А. Понятие  «право» и понятие «закон»  в древнерусском сознании // Современные наукоемкие технологии. – 2005. № 3
 Саламзаде Э. Визуальный язык в глобальном мире //Культура на рубеже XX – XXI веков: глобализационные процессы. СПб.: -  Нестор-История, 2009. С. 621 - 624
 Нугманов Р. Г. Размышления о пророке Кавсере из коранических текстов //Вестник Казанского государственного  университета культуры и искусств. 2014, № 2
 Герайзаде Л. З. Религиозная символика в творчестве О. Сулейменова и  М.  Аджи  // Международный научно-теоретический журнал. Б., 2008, № 6 (66)  , югары уку йортлары өчен монографияләр һәм уку әсбаплары . Мәсәлән кара:

 Чибилев А. А. Степная Евразия: региональный обзор природного разнообразия// Москва – Оренбург. 2017
 Чибилев А. А. Картины природы степной Евразии Т.1. От предгорий Альп до Южного Урала // Оренбург, Институт степи Уральского отделения РАН. 2018.
 Кузьмин С. Б.   Палеоэкологические модели этноприродных взаимодействий // Новосибирск, Академическое издательство «Гео». 2011
 Султангареева Р. А. Жизнь человека в обряде: фольклорно-этнографическое исследование башкирских семейных обрядов. — Российская Академия наук: Институт истории языка и литературы Уфимского научного центра. Уфа: Гилем, 2005 . ISBN 5-7501-0615-2
 Шинаков Е. А.  Образование Древнерусского государства: Сравнительно-исторический аспект – Брянск:  Брянский государственный университет имени академика И. Г. Петровского, 2002. С. 21 – 22.
 Алимгазинов К. Ш. Электронные источники по современной истории Казахстана: методология и методики анализа – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч. Ч. Валиханова. 2011.
 Егоров В. К. Философия культуры России: контуры и проблемы. – М.,   РАГС, 2002. С. 68 – 69.
 Тагиров И. Р. История национальной государственности татарского народа и Татарстана: Научное издание. – Казань, Казанский  государственный университет. 2000. Гл. 4.
 Історiя мiста КиЕва з найдавнiших часiв до 2000 року. – Киiв.  Інститут історії України Національної Академії наук України. 2009.
 Герайзаде Л. Мир Чингиза Айтматова.  –   Б.: Бийиктик. 2013
 Гуцуляк О. Пошуки Заповiтного Царства:  Мiф – Текст – Реальнiсть. –   Iвано-Франкiвськ,  2007.
 Кадыров А. М. Культурология. Мировая и отечественная культура: учебное пособие   – Уфа, 2011. – 532 с. ISBN 978-5-94524-124-4
 Гуцуляк О. Развитие евразийского мифологического образа Гер/Кер  Кер-оглы – сына могилы и правителя Чамбули Мастон // Мировоззрение населения Южной Сибири и Центральной Азии в исторической ретроспективе.  Выпуск 4. – Барнаул: Издательство Алтайского государственного университета. 2010
 Медведко Л. И.  Россия, Запад, Ислам: «столкновение цивилизаций»? М., 2003.
 Жетписбаева  Б. А.  Древнетюркская литература: Учебник. – Алматы. 2006.
 Абдакимов  А. История Казахстана: с древнейших времен до наших дней: Учебное пособие. – Алматы. 2003.
 Амрахов М. И. Возникновение государственности и формы землевладения у тюрков.  Учебное пособие. – Баку, 2011. С.6.
 Кокумбаева Б. Д. Культурология тенгрианского искусства // Учебное  пособие. –  Павлодар: Павлодарский государственный педагогический институт. 2012
 Акишев А.А. Инсебаев Т.А., Азербаев А.Д., Дауенов Е.Н., Сметова А.Т.  Очерки колонизации Павлодарского Прииртышья царской Россией. Учебно-методическое пособие. – Павлодарский государственный университет    им. С. Торайгырова. Павлодар: КЕРЕКУ, 2008. ISBN 9965-583-61-7
 Арын Р.С., Иренов Г.Н. Этнополитология: учебное пособие. // Павлодарский государственный университет им. С. Торайгырова. ─ Павлодар:  ЭКО, 2008. ISBN 9965-08-323-1:900.88
 Касымбеков М.Б., Пралиев С.Ж., Жампеисова К.К. и др. Мәнгілік Ел. Учебник для вузов. – Алматы: Ұлағат, 2015 – 336 с. – ISBN 978-601-298-356-2  
 Тулешов В. Азиатский путь: история XXI века. - Алматы.  2010. Рәсәй, Казахстан һәм Азәрбайҗандагы кайбер югары уку йортлары Аджиев китапларын тәкъдим ителгән һәм өстәмә әдәбият исемлегенә керттеләр. * Фортунатов В. В.  Отечественная история: Учебное пособие для  гуманитарных вузов. – СПб.: Питер, 2009.  С. 58
 Фортунатов В. В. Отечественная история: Учебное пособие для технических вузов . – СПб.: Питер, 2006. С. 70
 Федько  Р. А.  Отечественная история: учебно-методический комплекс  для всех специальностей . 2-е изд., перераб. и доп.// –  Башкирская Академия государственной службы и управления при Президенте республики Башкортостан – Уфа: БАГСУ, 2008
 Учебно-методический комплекс по дисциплине «История Средних веков»  // Уральский государственный педагогический университет. Екатеринбург, 2010
 Абдуллаев Н.А. , Нурышев Г.Ж. , Ерниязов Д.К., Кожакметова Г.К., Есеналина Ж., Шинтемирова А. Учебно-методический комплекс «История Казахстана» // Актюбинский государственный педагогический институт. – Актобе. 2005
 Учебно-методический комплекс дисциплины «Культурология»  — Астана: Высшая школа экономики, бизнеса и социальных наук. Казахский гуманитарно-юридический университет. 2011
 Раздыкова Г. М.  Методические рекомендации по изучению  дисциплины «Сравнительная культурология» // Павлодарский государственный университет им. С. Торайгырова 

 Учебно-методический комплекс дисциплины «История Казахстана»   Кафедра истории Казахстана // Карагандинский государственный технический университет  
 Уразова С. А.   История мировых религий. Методические указания к спецкурсу // Пензенский государственный университет
 Аллабердина Г. И.  История России: Учебно-методический комплекс.    // Для студентов специальности «История». — Сибай, 2010. 67 с. Сибайский институт (филиал Башкирского государственного университета)
 Шубин Е.А., Закиров И.М., Абдрашитов Ю.Ф. Отечественная история. Учебно-методический комплекс для студентов юридического факультета // Академия труда и социальных отношений. Башкирский институт социальных технологий. – Уфа, 2007.
Программа дисциплины  «История Татарстана». Направление подготовки «История». Квалификация выпускника – бакалавр // Казанский (Приволжский) федеральный университет – Казань. 2012
  Учебно-методический курс «Политическая мысль Казахстана» для студентов 2 курса специальности 050502 - «Политология»// Учебно-методические материалы в Казахстане 
Программа дисциплины  «Мифология города: казус Казани». Направление подготовки «История». Профиль подготовки: История России: социокультурные и этнополитические исследования. Квалификация выпускника – магистр. //Казанский (Приволжский) федеральный университет  –  Казань. 2012
 Заболотный В. М.   Древние языки и культуры. Учебно-методический комплекс // Московский государственный университет экономики, статистики, информатики. Кафедра лингвистики и межкультурной коммуникации 
 Кадыров А. М., Коровина С. В., Кропачев А. И., Феклина О. Б., Шаяхметова А. М., Ширяев Л. А.   Методические указания по курсам «Культурология и русский язык», «Культурология»/ План семинара 9 // Уфимский государственный авиационный технический университет. Кафедра истории Отечества и культурологи 
 Джагфаров Н.Р., Утегалиева А.Ж., Кабдушев Б.Ж. Методические указания к семинарским занятиям для студентов 1 курса очной формы обучения всех специальностей.  История Казахстана  // Алматинский университет энергетики и связи –  Алматы. 2012
  Типовая учебная программа «История» // Министерство образования и науки Республики Казахстан – Алматы, 2016
 Мамедов Ф.Т.  Культура управления. Опыт зарубежных стран // Учебное пособие – Баку: Апостроф. 2013.

Бүгенге көндә төрле илләрдән килгән галимнәр Аджиевның ачышлары нигезендә эшләүне дәвам итә  Мурад Аджи  // Türkologiya. 2018, №2. С. 136. Аның тикшеренүләре нәтиҗәсендә дөнья тарихы контекстында моңарчы каралмаган Тәңречелек темасына киң даирә галимнәр мөрәҗәгать итте   Фёдорова Л. В. Третья Международная научно-практическая конференция «Тэнгрианство и эпическое наследие народов Евразии: истоки и современность» // Новые исследования Тувы. 2011, №2 – 3 Аджиев А. М. Ай ванна най, дэсэм. Фольклор в трудах Мурада Аджи. — Вестник тюркского мира. 2017, №1. . Аджиевның бу мәсьәләдә позициясе кешелек тарихына яңача карарга мәҗбүр итә . 

Алтайда узган социологик сораштырулар күрсәткәнчә, яшьләр фикеренчә, Аджиев Алтай халыклары тарихына йогынты ясаган фигуралар арасына керә Ерохина Е. А. Коллективная память в этническом самосознании горноалтайской молодёжи // Социология образования. 2010, № 1. Белгечләр аның эшләрен этнопедагогик белем бирү проблемаларын хәл итүдә мөһим роль уйный торган әсәрләргә карый Мәсәлән кара:

 Асанова З. Р. Основные источники исследований по этнопедагогике крымских татар//Педагогiчний дискурс. Вып. 15. 2013
 Борликов Г. М.   Степная культура как феномен самобытной цивилизации// Мир образования – образование в мире.  2004, №3.
 Ултургашева Н. Т.  Национально-культурные традиции коренных народов Кузбасса – основа этнокультурного образования и воспитания  // Ученые записки Научно-исследовательского института прикладной культурологии. Т. 2. – Кемерово: Кемеровский государственный университет культуры и искусств. 2006. С.86 
 Хайруддинов М. А., Асанова З. Р. История становления и развития  этнопедагогики крымскотатарского народа //Этнопедагогика: история и современность. Материалы Международной  научно-практической конференции. Мозырь, 17-18 октября 2013 г. – Мозырь: МГПУ им. И. П. Шамякина. 2013.

Шул ук вакытта милләтчелек рухында көйләнгән авторларның Аджиев хезмәтен тискәре кабул итүе билгеләп үтелә  Сапарова  Ю. А. Между Европой и Азией // Вестник Московского государственного университета культуры и искусств. 2014, № 2 (58). Алар омтыла дискредитировать галимне төрле ысуллар Меметов А. М.  Участие киммерийцев и скифов в этногенезе крымских татар // Ученые записки Таврического национального университета им В.И. Вернадского. 2014. Т. 27, №3. С. 3 – 4. Кайберәүләр, аның эшләре китап укучыга исәпләнгән, ул тарихны начар белә, диләр Елисеев Г. А.  Выдумки, ложь. Великая Степь // Русское Средневековье.— М.: Восток, 1999Бисенбаев А. К. Центральноазиатский феномен фольк-хистори  // Другая Центральная Азия.— Алматы: Аркасс, 2003Петров В. Б. История о квазиистории  // Найдыш В. М.,  Наука и квазинаучные формы культуры.— М.: МПУ Сигналъ, 1999. Кайбер авторлар Аджиев эшләрен кабул итми Мәсәлән, кара:

 Володихин Д.  Феномен Фольк-Хистори // Скепсис. 1999, № 5. 
 Володихин Д. «Новая хронология» как авангард фольк-хистори // Новая и новейшая история. 2000, №3
 Юрченко И. Ю.  Проблема этноидентификации северокавказского казачества в интерпретации новейшего неопантюркизма в произведениях Мурада Аджи (Аджиева М. Э.) // Наше Отечество. Страницы истории. Сборник научных трудов. Выпуск 5. — М., 2009.
 Юрченко И. Ю. Казачество как феномен в жанре «фолк-хистори» постсоветской псевдоисториографии // Сборники конференций НИЦ «Социосфера», 2012.— № 15.
 Петров В. Б. История о квазиистории  // Найдыш В. М.,  Наука и квазинаучные формы культуры.— М.: МПУ Сигналъ, 1999

 Петров А.  Перевернутая история. Лженаучные модели прошлого// Новая и новейшая история. 2004, №3
 Олейников Д.   Книга – Полынь // Володихин Д., Елисеева О., Олейников Д. История России в мелкий горошек.  –  М.:  ЗАО «Мануфактура», ООО «Издательство „Единство“». 1998 
 Гаджиев М. С., Кузнецов В. А., Чеченов И. М. Мифы о «великих предках» // История в зеркале паранауки: Критика современной этноцентристской историографии Северного Кавказа. –  М.: Ин-т этнологии и антропологии РАН им. Н. Н. Миклухо-Маклая. 2006
һәм пантюркизм һәм милләтчелек куркынычы турында сөйли .
Белгечләр билгеләп үткәнчә, Аджиев турындагы тискәре сүзләрнең күбесе бер пунктка тупланган: ул тарихчы түгел Перевалов С. М. Восстание дилетантов: российская историография на рубеже веков // Вестник Владикавказского научного центра, 2002. Т. 2. № 4. Белгечләр әйтүенчә, мондый белдерүләр икътисади һәм тарихи география кебек катлаулы белем өлкәләре белән бәйле фәнни тикшеренүләрнең үзенчәлекләрен аңламауны күрсәтә. Фәннең бу өлкәләрендә Аджиевның профессионализмы бәхәссез . Галим үзе әйтүенчә, «тәнкыйтьчеләре» география фәненең тикшеренүләре үзәгендә торуын аңламаганнар  Мурад Аджи о своих сокровищах //Мир Азербайджана, 2017, октябрь.

Тискәре фикерләр авторларының  берсе дә Аджиев адресына аның белән ачыктан-ачык бәхәскә кермәде  Бейненсон И.  Талисман слова — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С. 75. Алар «чит кешене» кыйнарга теләгәннәр  һәм бүтән кешеләрдән ярдәм сораганнар Олейников Д.   Книга – Полынь  (Глава «Зоологический национализм»)// Володихин Д., Елисеева О., Олейников Д. История России в мелкий горошек.  –  М.:  ЗАО «Мануфактура», ООО «Издательство „Единство“». 1998...

Аджиев эшчәнлеге турында сөйләгәндә, авторлар аның актив иҗатын искә төшерәләрГусейнов А. А.   В «координатах добра» — Вестник тюркского мира. 2017, №1, тарихи хакыйкатьне ачыклауга һәм төрле буын укучыларның рухи тәрбиясенә өлеш кертүен ассызыклыйлар    Ильхам Алиев принял дагестанского писателя Мурада Аджи // ИА REGNUM, 9.08.2005 Аспандиярова А. Книга, которая должна  была появиться раньше //Казахстанская правда, 17.08.1999 Тагиров Э. Р. Янтарное руно в тюркском мире. Слово о Мураде Аджи// Литературная Россия, 26.12.19, №48. 

Әдҗиевнең фәнни-популяр китаплары милли-мәдәни традицияләр белән танышуга һәм "читкә" милли-мәдәни кодларга ихтирамлы мөнәсәбәткә ярдәм итә . Аның концепциясенең яңа раслануы тикшеренүчеләрне аның нәтиҗәләренә җентеклерәк карарга мәҗбүр итә .

 Төп хезмәтләре 
 Аджи М. Европа. Тюрки. Великая Степь.— М.: «Мысль», 1998.
 Аджи М. Кипчаки. Древняя история тюрков и Великой Степи.— М.: ОАО «Типография „Новости“», 1999.
 Аджи М. Азиатская Европа.— М., 2006.
 Аджи М. Полынь Половецкого поля.— 3-е изд.— М., 2008.
 Аджи М. Без Вечного Синего Неба.— М., 2010.

 Китаплары 
 http://www.adji.ru/books.html

 Искәрмәләр 

Төркем:Тарихчылар
Төркем:Язучылар
Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар