Шаньюй

Шанью́й (, (:en:Wade-Giles): ch'an-yü, Урта кытайчасы (ингл.): (:en:Guangyun) tɑn˥˩i̯u˩ яки ʑi̯ɛn˩˥i̯u˩, хунну теле: sanok/tsanak刘正埮、高名凯、麦永乾、史有为编, 汉语外来词词典 (A Dictionary of Loan Words and Hybird Words in Chinese), 上海辞书出版社. 1984,  p. 63. тулы титул: 撐犁孤塗單于/撑犁孤涂单于, chēnglí gūtu chányú, Хань китабы (ингл.) буенча мәгънәсе Күк, Бала, Зур күренеш:en:Book of Han, Vol. 94-I, 匈奴謂天為「撐犁」，謂子為「孤塗」，單于者，廣大之貌也，) — сигез гасыр буенча Урта һәм Үзәк Азияда күчмә халыкларның иң югары хәкимен билгеләү өчен кулланылган титул.

402 елда аны соңыннан Хан булып үзгәрәчәк "Каһан (ингл.)" титулы алыштыра.Taskin V.S. "Materials on history of Dunhu group nomadic tribes", Moscow, 1984, p. 305,306, (Таскин В.С. "Mатериалы по истории древних кочевых народов группы Дунху")  Цинь (ингл.) (б.э.к. 221-206 еллар) һәм Хань династиясе (ингл.) (б.э.к. 206 ел – б.э. 220 еллар) дәвамында хунну күчмә халыкларның Луанти (ингл.) ыругы тарафыннан үз башлыгын билгеләр өчен кулланыла.

Хунн кабиләләре аксөякләре тарафыннан сайлана, үлгәнчегә кадәр идарә итә. Ырулар шурасы белән берлектә идарә итә торган була.

Шаньюй терминына караганда Чаньюй 601 елда Lu Fayan тарафыннан җыела башлаган һәм Сун империясе (ингл.) заманында 1007-1011 еллар арасында җыелып бетерелгән :en:Guangyun сүзлегендә табылган вариант булу сәбәпле өстенрәк (дөресрәк) дип санала.

Чыңгызхан, таоист :en:Qiu Chuji'га җибәрелгән хатында, Модэ чанью заманнарын "безнең Чаньюй'ның борынгы вакытлары" дип телгә ала.
Тулы титулы "чиксез күк улы" дип тәрҗемә ителә. Чаньюй'ның үлеме очрагында, аның статусы иң якын ир туганына тапшырыла иде. Тарихта 60 чанью булуы билгеле.Bichurin N.Ya., Collection of information on peoples in Central Asia in ancient times, vol. 1, Sankt Petersburg, 1851, p. 10 on )Taskin V.S., Materials on history of Sünnu, transl., 1968, Vol. 1, p. 34 on

 Хунну чаньюйлары исемлеге 
+ Игътибар! Чаньюй исемнәре кытай язу традициясенә гел туры килми. Кытайлы исеме  :en:Pinyin/:en:Wade-Giles  :en:Guangyun  Шәхси исеме  Хәкимлек еллары  Өстәмә Тоуман (頭曼單于/头曼单于)  tóumàn/ t'ou-man    б.э.к. 240–209 Мөде хан (冒頓單于/冒顿单于)  mòudùn / mou-tun    б.э.к. 209–174  a.k.a. Batur (Baγatur) Hirth F. Sinologische Beitrage zur Geschichte der Turk-Volker. Die Ahnentafel Attila's nach Johannes von Thurocz. Bull. Imp. Acad, series V, vol. XIII, 1900, No 2, pp. 221–261. Лаошаң (老上單于/老上单于)  lǎoshàng / lao-shang     б.э.к. 174–161 Җунчен (軍臣單于/军臣单于)  jūnchén / chün-ch'en   б.э.к. 161–126 Иҗисе (伊稚斜單于/伊稚斜单于)  yīzhìxié / i-chih-hsieh   б.э.к. 126–114 Увей     ( 烏維/ 乌维) б.э.к. 114–105 Ушилу (兒單于/儿单于)     ( 烏師廬/乌师庐) б.э.к. 105–102/101   "Err Chanyu" (underage) Bichurin N.Ya., "Collection of information on peoples in Central Asia in ancient times", 1851, vol. 1, p. 46 Чанью     ( 呴犛湖/ 呴犁湖) б.э.к. 102/101–101/100 Chedi (且鞮侯)    ( 且鞮侯) б.э.к. 101/100–96  a.k.a. Quidi, Chedihou Hulugu (狐鹿姑單于/狐鹿姑单于)  húlùgū / hu-lu-ku   б.э.к. 96–85 Huandi (壺衍鞮單于/壺衍鞮单于)  húyǎndī / hu-yen-ti   б.э.к. 85–68 Hyuilui-Juankui (虛閭權渠單于/虚闾权渠单于)  xūlǘquánqú / hsü-lü-ch'üan-ch'ü   б.э.к. 68–60  Uyan-Guidi (握衍朐鞮單于/握衍朐鞮单于)  wòyǎnqúdī / wo-lu-ch'ü-ti   ( 屠耆堂/ 屠耆堂) б.э.к. 60–58 Huhanye (呼韓邪單于/呼韩邪单于)  hūhánxié / hu-han-hsieh   Giheushyan Bichurin N.Ya., "Collection of information on peoples in Central Asia in ancient times", 1851, vol. 1, p. 59( 稽侯狦) б.э.к. 58 – 31  屠耆單于, б.э.к. 58–56  呼揭單于, б.э.к. 57  車犂單于, б.э.к. 57–56  烏籍單于, б.э.к. 57  閏振單于, б.э.к. 56–54  :en:Zhizhi Chanyu 郅支單于, б.э.к. 55 – 36 伊利目單于, б.э.к. 49  Fujulei Bichurin N.Ya., "Collection of information on peoples in Central Asia in ancient times", 1851, vol. 1, p. 86(復株纍若鞮單于/复株累若鞮单于)  fùzhūléiruòdī/fu-chu-lei-je-ti    Dyaotao-mogao ( 彫陶莫皋/ 雕陶莫皋)  б.э.к. 31–20  "Jodi" in Hunnic means "respectful to parents" Bichurin N.Ya., "Collection of information on peoples in Central Asia in ancient times", 1851, vol. 1, p. 107  Seuxie (搜諧若鞮單于/搜谐若鞮单于)     Juimixui ( 且麋胥)  б.э.к. 20–12  Title Jodi-Chanyu Guia Bichurin N.Ya., "Collection of information on peoples in Central Asia in ancient times", 1851, vol. 1, p. 87(車牙若鞮單于/车牙若鞮单于)    Juimigui ( 且莫車/挛鞮 且莫车)  б.э.к. 12–8  Title Jodi-Chanyu Uchjulu  (烏珠留若鞮單于/乌珠留若鞮单于)    Nengzhiyasi R. de Crespigny, "Northern Frontier: the policies and strategy of the Later Han empire", Australian National University Faculty of Asian Studies Monographs, New Series No.4, Canberra 1984,  ( 囊知牙斯)  б.э.к. 8 – б.э. 13 ел  Title Jodi-Chanyu Ulei Hyan Bichurin N.Ya., "Collection of information on peoples in Central Asia in ancient times", vol. 1, Sankt Petersburg, 1851, p. 105–107 (烏累若鞮單于/乌累若鞮单于)      ( 鹹/挛鞮 咸)  13–18 ел  Title Jodi-Chanyu Yui Bichurin N.Ya., "Collection of information on peoples in Central Asia in ancient times", 1851, vol. 1, pp. 108–109  (呼都而尸道皋若鞮單于/呼都而尸道皋若鞮单于)     ( 輿/挛鞮 舆)  18–46 ел Wudadi-hou R. de Crespigny, "Northern Frontier: the policies and strategy of the Later Han empire", 1984  Wudadi  (烏達鞮侯/乌达鞮侯)  46 ел 

Төньяк хуннулар (北匈奴)
 Кытайлы исеме  :en:Pinyin/:en:Wade-Giles  :en:Guangyun  Шәхси исеме  Хәкимлек еллары  Өстәмә Punu (蒲奴)  Punu    46–48 ел  Youliu  (優留)  Youliu     ?–87 ел  Bey/Bi (北單于)  Běi Chányú    88–? ел  Yuchujian  (於除鞬單于)  Yuchujian    91–93 ел  Feng-hou (逢侯)  Feng,  a.k.a. Finghey      94–118 ел 

Көньяк хуннулар (南匈奴)
 Кытайлы исеме  Мәгълүмат  Шәхси исеме  Хәкимлек еллары  Hu, Han-Sie/Hanxie (呼, 韓邪)Di II (第二) 醢落尸逐鞮  a.k.a. Bey/Bi (KhuKheniy II) of the East partition brought the southern Xiongnu into tributary relations with Han China in AD 50  48–56/55 ел Chiu-Fu Yu-Ti(丘浮 尤提)  Chupu-NoTi  55/56–56/57 ел I-Fa Wu Yu-Ti(伊伐 於 慮提)  ???  56/57–59 ел XienTung ShiSuQuTi(醢僮 尸逐侯提)  Shtongsi SuyGhuTi  59–63 ел 丘除車林提  Kuchi QilinTi  63 ел HuYeh ShiSuQuTi(湖邪 尸逐侯提)  Ghushi Shisu Quti  63–85 ел I-Tu-Yi-Lu-Ti(伊屠 於 閭提)  Iltu UluTi  85–88 ел Tuntuhe  Siuan Bichurin N.Ya., "Collection of information on peoples in Central Asia in ancient times", 1851, vol. 1, pp. 130–134  XiuLan ShiSuQuTi (休蘭 尸逐侯提) Shulan  88–93 ел Anguo (安國)  a.k.a. Arqu started a large scale rebellion against the Han  93–94 ел Shizi-hou (尸逐)  Tindu ShiSuQuTi (亭獨 尸逐侯提)  94–98 ел Wanchi ShiSuQuTi(萬氏 尸逐侯提)  opposed by......Feng a.k.a. Finghey  98-124AD 98–118 ел Wuzhi ShiSuQuTi(烏稽 尸逐侯提)  ???  124–127/128 ел Xiuli   Kuti NoShiSuChin (去特 若尸逐就), committed suicide under Chinese pressure 127/128–140/142 ел? Cheniu   Chu-Xiu ???, popularly elected not from Hunnic dynastic lines  140–143 ел Deuleuchu Bichurin N.Ya., "Collection of information on peoples in Central Asia in ancient times", 1851, vol. 1, pp. 144   Ghoran, Hu, Lan NoShiSuChin (呼, 蘭 若尸逐就), pin. Touluchu, puppet fictitious appointee at the Chinese court  143–147 ел Guiguir Bichurin N.Ya., "Collection of information on peoples in Central Asia in ancient times", 1851, vol. 1, pp. 145   Illin, I-Ling NoShiSuChin (伊陵 若尸逐就), pin. Jucheer;R. de Crespigny, Northern Frontier: the policies and strategy of the Later Han empire, 1984  puppet Chinese appointee that escaped Chinese control; incarcerated by Chinese in 158 AD  147–158 ел (172 елда үлә) Tude-joshy-zhuogu Bichurin N.Ya., Collection of information on peoples in Central Asia in ancient times, 1851, vol. 1, pp. 145 (True name unknown; the Chinese moniker has negative connotation; confirmed by Chinese Court as Chanyu in 172 AD)  Dotuk NoShiSuChin (屠特 若尸逐就), a.k.a. Utno Shisu Quti  158–178 ел Huzheng Bichurin N.Ya., Collection of information on peoples in Central Asia in ancient times, 1851, vol. 1, pp. 145  (呼, 徵)  a.k.a. Hu, Ching; Ghuzhin  178–179 ел Qiangqui(羌渠)  a.k.a. Qiangquy, Qiangqu, Jiangqu; killed in Xiuchuge Huns rebellion  179–188 ел Yufuluo(於扶羅) a.k.a. Qizi ShiSuQu (特至 尸逐侯). The last ShiSu. Homeless puppet Chanyu, overthrown in the Ordos by the unnamed Chanyu of Xiluo 醯落 and Tu'ge 屠各. Led dozens of refugee Xiongnu tribes to Pingyang (平阳) in Shanxi.  188–195 ел Huchuquan (呼廚泉) Yufuluo's brother, he ruled over the Pingyang Xiongnu after Yufuluo died.  195–215/216 ел

Wuhuan

Da Chanyu (大單于)
 Кытайлы исеме  Мәгълүмат  Шәхси исеме  Хәкимлек еллары  :en:Liu Bao (劉豹)  Yufuluo's son. He changed the Chanyu clan name from Luanti to Liu – meaning Dragon in the Xiongnu Language. He bore the title 匈奴 單于 but ruled only over the West partition in Jiuyuan (九原) of the Pingyang Xiongnu newly partitioned into North, South, left (West), right (East), and Centre by :en:Cao Cao  216–260 ел 劉(刘)去卑 Liú Qùbēi  Huchuquan's son. :en:Cao Cao ordered him to rule over the north partition of Pingyang Xiongnu as Tiefu Right Virtuous King (鐵弗 右贤王).  260–272 ел 劉誥升爰 Liú Gàoshēngyuán  Son of 劉(刘)去卑 Liú Qùbēi. Bore the title 鐵弗 右贤王  272–309 ел Liu Yuan (劉淵) Han Zhao state, a.k.a. Emperor Guangwen (光文). Son of :en:Liu Bao (劉豹). Bore the title Hun Chanyu 匈奴 單于. Of Hun tribe :en:Yuanhai, so Chinese annals use Yuanhai as his name  note 208 309–310 ел Liu He, ch. 劉和 py. liú hé  Han Zhao state, personal name Xuantai 玄泰   310 елда 7 көн Liu Cong, ch. 劉聰 py. liú cōng  Han Zhao state, a.k.a. Emperor Zhaowu, ch. 昭武, personal name Xuanmen 玄門, nickname Zai 載  310–318 ел :en:Liu Can, ch. 劉粲 py. liú càn  Han Zhao state, a.k.a. Emperor Yin, ch. 隱, personal name Shiguang 士光   a month and days in 318 ел :en:Liu Yao ch. Liu Yao 劉曜 py. liú yaò  Han Zhao state, a.k.a. Emperor Hou Zhu 後主, personal name Yongming 永明  318–329 ел :en:Liu Xi ch. Liu Xi 劉熙  Last ruler of :en:Han Zhao; statutory Chanyu, probably never raised to the throne  329 ел Liu Hu 劉虎   :en:Liu Qubei's grandson. He was not allowed to call himself Chanyu  329–341 ел 劉務恒 Liú Wùhéng  ???  341–356 ел 劉閼陋頭 Liú èlòutóu  ???  356–358 ел 劉悉勿祈 Liú Xīwùqí  ???  358–359 ел 劉衛辰 Liú Wèichén  Posthumously named "Emperor Huan"  359–391 ел 劉勃勃 Liú Bóbó  a.k.a. Wulie (武烈 Wǔliè) established Xiongnu Xia 407 and in 413 reverted surname to 赫連 Hèlián 391–425 ел 赫連昌 Hèlián Chāng  ???  425–428 ел 赫連定 Hèlián Dìng  Һуннарның өзелмәгән нәселеннән Кытайдагы соңгы хакиме  428–431 ел

 Шулай ук карагыз 

 Хунну
 Һуннар
 Ханлык
 Ханбалык
 Ханьнар

 Искәрмәләр 

 Чыганак 
 Википедияның инглиз телле бүлеге мәкаләсе

Төркем:Һуннар
Төркем:Ханнар