Чирмеш теле

Чирмеш теле (, ) – чирмеш халкының туган теле, фин-угыр телләренең фин-пермь телләре төркеменә керә.

 Җирле сөйләмнәр 
Чирмеш телендә 2 төп сөйләм бар: тау һәм болын (яки болын-көнчыгыш).

Болын чирмеш теленең ике өч сөйләше бар:
 Болын сөйләше
 Көнчыгыш (урал) сөйләше
 Төньяк-көнбатыш сөйләше
Тау чирмеш теленең ике сөйләме бар:
Тау сөйләме
Еласов сөйләше — әдәби тел нигезе.
Кузнецов сөйләше
Емангаш сөйләше
Виловатов сөйләше
 Урман сөйләме — урман чирмешләре теле, Иделнең сул ярында таралыш алган. 
 Кузьмин сөйләше
Килемар сөйләше
Ардин сөйләше
Юксар сөйләше

 Таралышы 
Федераль округ/РФ субъекты  2002 елга
(%ларда) Идел буе ФО, шул исәптән 413 209 (91,6 %)  - Марий Ил 254 108 (56,3 %)  - Башкортстан 95 405 (21,2 %)  - Татарстан 15 435 (3,4 %)  - Киров өлкәсе 28 161 (6,2 %)  - Удмуртия 6 981 (1,6 %) Урал ФО, шул исәптән 21 818 (4,8 %)  - Свердловск өлкәсе 14 770 (3,2 %) Көньяк ФО 4 942 (1,1 %) Себер ФО 4 016 (0,9 %) Үзәк ФО 3 295 (0,7 %) Төньяк-көнбатыш ФО 2 783 (0,6 %) Ерак көнчыгыш ФО 970 (0,2 %) Барлыгы 451 033 (100 %)

 Әлифба 

 А а Ӓ ӓ* Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Л л М м Н н  О о Ö ö П п Р р С с Т т У у  Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ӹӹ* Ь ь Э э Ю ю Я я
Тау чирмеш диалекты хәрефләре

Чирмеш әлифбасы хәрефләренең укылышы

ХәрефӘйтелеше, охшашлыгы, искәрмәләрА арусча aӒ ӓтатарча ә; IPA — 04D2 һәм 04D3 *Б ббВ вв; ирен-ирен әйтелеше дә очрыйГ гг; ике сузык аваз уртасында — көньяк рус телендәгечә,мәсәлән, тыгыде — вак, когарш — көя;IPA тамгалары — ɣ (0262 Alt+X һәм 0263 Alt+X)Д ддЕ ейомык еЁ ёрусча йоЖ жжЗ ззИ ииЙ ййК ккЛ лл; калын “л” авазыннан аз гына йомшагракМ ммН ннҤ ҥтатарча ң; IPA — 04A4 Alt+X һәм 04A5 Alt+XО о йомык оӦ ӧтатарча ө; IPA — 04E6 Alt+X һәм 04E7 Alt+XП ппР ррС ссТ ттУ ууӰ ӱтатарча ү; IPA — 04F0 Alt+X һәм 04F1 Alt+XФ фф; ирен-ирен әйтелеше дә очрыйХ ххЦ ццЧ чрусча чШ шшЩ щщ (рус алынмаларында)Ы ычирмеш сүзләрендә — татарча ы,рус алынмаларында — русча ыӸ ӹтатарча э; IPA — 04F8 һәм 04F9 *Ъ ъъ (алынмаларда)Ь ьь (алынмаларда)Э ээЮ ююЯ яя
Тау чирмеш диалекты хәрефләре

 Кыскача грамматик белешмә 
(болын чирмеш теле үрнәгендә)

 Исемнәр 
(Лӱ́ммут-влак)
Чирмеш (мари) телләрендә исемнәр сан, килеш, зат һәм тартым буенча төрләнә.
Күплек сан категориясе башлыча “-влак” кушымчасы белән билгеләнә, “-шамыч” кушымчасы сирәгрәк кулланыла: пӧрт-влак, пӧрт-шамыч — өйләр; ача-влак — әтиләр; пасу-влак, пасу-шамыч — кырлар. Күмәк күплек сан кушымчасы “мыт” кеше исемнәренә, фамилияләргә һәм туганлык-кардәшлек атамаларына ялгана: Сапаевмыт — Сапаевлар; Эчанмыт — Эчаннар; ачамыт — әтиләр. Ә “ла” кушымчасы кайбер очракларда һәм башлыча күплек санның урын һәм юнәлтү килешләрендә генә актив кулланыла: яллаште — авылларда; яллашке — авылларга.

 Тартым кушымчалары 
Берлек сан 
ЗатларКушымчаларМисал 1Мисал 2Мисал 3Беренче зат-м, -ем, -эмачам (әтием)пӧртем (өем)пасуэм (кырым)Икенче зат-т, -ет, -этачат (әтиең)пӧртет (өең)пасуэт (кырың)Өченче зат-же, -жо, -жӧ,-ше, -шо, -шӧачаже (әтисе)пӧртшӧ (өе)пасужо (кыры)

Күплек сан
ЗатларКушымчаларМисал 1Мисал 2Мисал 3Беренче зат-наачана (әтиебез)пӧртна (өебез)пасуна (кырыбыз)Икенче зат-даачада (әтиегез)пӧртда (өегез)пасуда (кырыгыз)Өченче зат-штачашт (әтиләре)пӧртышт (өйләре)пасушт (кырлары)

 Исем төрләнешләре   
Берлек сан 
КилешләрСорауларКушымчаларМисал 1Мисал 2Мисал 3Баш килешкӧ? мо? — кем? нәрсә?—ача — әтипӧрт — өйпасу — кырИялек килешкӧн? мон? — кемнең? кемнеке?нәрсәнең? нәрсәнеке?-н, ыначан — әтинеңпӧртын — өйнеңпасун — кырныңЮнәлеш килешкӧлан? молан? — кемгә? нәрсәгә?-ланачалан — әтигәпӧртлан — өйгәпасулан — кыргаТөшем килешкӧм? мом? — кемне? нәрсәне?-м, -ымачам — әтинепӧртым — өйнепасум — кырныЧагыштыру килешекöла? — кемдәй? кем кебек?мола? — нәрсәдәй? нәрсә кебек?-лаачала — әти шикеллепӧртла — өйдәйпасула — кыр кебекБергәлек килешекӧге? моге? — кем белән? нәрcә белән?-геачаге — әти беләнпӧртге — өй беләнпасуге — кыр беләнУрын килешекушто? — кайда?-ште, -што, -штӧ,-ыште, -ышто, -ыштӧ— пӧртыштӧ — өйдәпасушто — кырдаЮнәлтү килешекушко? (куш?) — кая (таба)? кайсы якка?-шке, -шко, -шкӧ,-ышке, -ышко, -ышкӧ—пӧртыш(кӧ) — өйгәпасушко — кыргаХәл килешекушан? — кайдагы? кай җирдәге?-ш, -еш, -эш—пӧртеш — өйдәгепасуэш — кырдагы

Күплек сан
КилешләрСорауларМисал 1Мисал 2Мисал 3Баш килешкӧ? мо? — кем? нәрсә?пӧрт-влак — өйләрялла — авылларачамыт — әтиләрИялек килешкӧн? мон? — кемнең? кемнеке?нәрсәнең? нәрсәнеке?пӧрт-влакын — өйләрнеңяллан — авылларныңачамытын — әтиләрнеңЮнәлеш килешкӧлан? молан? — кемгә? нәрсәгә?пӧрт-влаклан — өйләргәяллалан — авылларгаачамытлан — әтиләргәТөшем килешкӧм? мом? — кемне? нәрсәне?пӧрт-влакым — өйләрнеяллам — авылларныачамытым — әтиләрнеЧагыштыру килешекöла? — кемдәй? кем кебек?мола? — нәрсәдәй? нәрсә кебек?пӧрт-влакла — өйләр кебекяллала — авыллардайачамытла — әтиләр шикеллеБергәлек килешекӧге? моге? — кем белән? нәрcә белән?пӧрт-влакге — өй беләняллаге — авыллар беләначамытге — әтиләр беләнУрын килешекушто? — кайда?пӧрт-влакыште — өйләрдәяллаште — авылларда—Юнәлтү килешекушко? (куш?) — кая (таба)? кайсы якка?пӧрт-влакыш(ке) — өйләргәяллаш(ке) — кырларга—Хәл килешекушан? — кайдагы? кай җирдәге? пӧрт-влакеш — өйләрдәгеяллаш — авыллардагы—

 Тартымлы исем төрләнеше 
(“пӧрт” (өй) сүзенең беренче заты үрнәгендә) 
КилешләрБерлек санКүплек сан 1Күплек сан 2Баш килешпӧртем — өемпӧрт-влакем — өйләремпӧртем-влак — өйләремИялек килешпӧртемын — өемнеңпӧрт-влакемын — өйләремнеңпӧртем-влакын — өйләремнеңЮнәлеш килешпӧртемлан — өемәпӧрт-влакемлан — өйләремәпӧртем-влаклан — өйләремәТөшем килешпӧртемым — өемнепӧрт-влакемым — өйләремнепӧртем-влакым — өйләремнеЧагыштыру килешепӧртемла — өемдәйпӧрт-влакемла — өйләрем кебекпӧртем-влакла — өйләрем шикеллеБергәлек килешепӧртемге — өем беләнпӧрт-влакемге — өйләрем беләнпӧртем-влакге — өйләрем беләнУрын килешепӧртыштем — өемдәпӧрт-влакыштем — өйләремдәпӧртем-влакыште — өйләремдәЮнәлтү килешепӧртышкем — өемәпӧрт-влакышкем — өйләремәпӧртем-влакыш(ке) — өйләремәХәл килешепӧртешем — өемдәгепӧрт-влакешем — өйләремдәгепӧртем-влакеш — өйләремдәге

 Фигыльләр 
Чирмеш (мари) телләрендә фигыльләр системы нык тармакланган, гаять төзек һәм татар теленекенә шактый охшаш.
Чирмеш фигыльләре, хәзерге-киләчәк заманның берлек санында һәм беренче затында ялгана торган кушымчалары буенча, ике төрләнешкә аерымлана:
1) –ам кушымчасын ала торганнары;
2) –ем кушымчасын кабул итүчеләре.
Башка грамматик шәкелләрдә кулланыла торган фигыль кушымчалары да шуңа бәйле. Бу кушымчалар, фигыльләрнең кайсы төрләнешкә каравын һәм, аерым очракларда, нинди мәгънәгә дә ия булуын күрсәтү өчен, белешмәләрдә һәм сүзлекләрдә җәя эчендә бирелә. Мәсәлән: лудаш (-ам) — укырга; возаш (-ем) — 1) язарга; 2) төшереп җибәрергә. Әмма возаш (-ам) сүзе “ятарга” дип тәрҗемә ителә. Возаш сүзенең ике төрләнешендә дә башка омонимик мәгънәләр бар.

 Хикәя фигыльләр төрләнеше кушымчалары 
Фигыль заманнарыЗат һәм санТөрләнеш үрнәкләре1 төрл.2 төрл.Хәзерге-киләчәк заман1 зат, берлек сан-ам-ем2 зат, берлек сан-ат-ет3 зат, берлек сан-еш-а1 зат, күплек сан-ына-ена2 зат, күплек сан-ыда-еда3 зат, күплек сан-ыт-атБеренче үткән заман1 зат, берлек сан-ым-ышым2 зат, берлек сан-ыч-ышыч3 зат, берлек сан-о (-ӧ, -е)-ыш1 зат, күплек сан-на-ышна2 зат, күплек сан-да-ышда3 зат, күплек сан-ыч-ыштИкенче үткән заман1 зат, берлек сан-ынам-енам2 зат, берлек сан-ынат-енат3 зат, берлек сан-ын-ен1 зат, күплек сан-ынна-енна2 зат, күплек сан-ында-енда3 зат, күплек сан-ыныт-еныт

 Хәзерге-киләчәк заман­  
Беренче төрләнешлудаш (-ам)Икенче төрләнешвозаш (-ем)мый лудам — мин укыйммый ом луд — мин укымыйммый возем — мин язаммый ом возо — мин язмыймтый лудат — син укыйсыңтый от луд — син укымыйсыңтый возет — син язасыңтый от возо — син язмыйсыңтудо лудеш — ул укыйтудо огеш (ок) луд — ул укымыйтудо воза — ул язатудо огеш (ок) возо — ул язмыйме лудына — без укыйбызме огына (она) луд — без укымыйбызме возена — без язабызме огына (она) возо — без язмыйбызте лудыда — сез укыйсызте огыда (ода) луд — сез укымыйсызте возеда — сез язасызте огыда (она) возо — сез язмыйсызнуно лудыт — алар укый(лар)нуно огыт луд — алар укымыйларнуно возат — алар яза(лар)нуно огыт возо — алар язмыйлар

 Боерык фигыль шәкелләре­  
Боерык фигыльләрнең берлек сан икенче заттагы шәкеле нигез итеп алына, һәм ул кушымчалар ярдәмендә күп кенә грамматик формаларны ясауда катнаша: луд — укы; возо — яз; нал — ал; полшо — булыш; код — кал; келше — килеш; туныкто — укыт, өйрәт; кошт — бар; муш — ю; шич — утыр. Тамырны тәмамлаучы ике тартыкның берсе гадәттә төшереп калдырыла, мәсәлән: шинчаш (утырырга) — шич (утыр; мушкаш (юарга) — муш (ю). Ләкин бер искәрмә бар: кошташ (барырга) фигыле тамырындагы ике тартык та боерык шәкелендәгечә сакланып кала: кошт (бар). 
Беренче төрләнешлудаш (-ам)Икенче төрләнешвозаш (-ем)луд! — укы! ит луд! — укыма!возо! — яз! ит возо! — язма!лудса! — укыгыз! ида луд! — укымагыз!возыза! — языгыз! ида возо! —язмагыз!айда луд! — әйдә, укы! айда лудса! — әйдәгез, укыгыз!айда возо! — әйдә, яз! айда возыза! — әйдәгез, языгыз!айда (айста) лудына! — әйдәгез, укыйк! айда (айста) возена! — әйдәгез, языйк!

 Беренче үткән заман­  
Беренче үткән заман фигыльләре хикәяләү вакыты белән бәйле һәм сөйләүчегә анык билгеле булган гамәлләрне чагылдыра. Мәсәлән: Мый Йошкар-Олаште кок ий илышым. — Мин Йошкар-Олада ике ел яшим. 
Беренче төрләнешлудаш (-ам)Икенче төрләнешвозаш (-ем)мый лудым — мин укыдыммый шым луд — мин укымадыммый возышым — мин яздыммый шым возо — мин язмадымтый лудыч — син укыдыңтый шыч луд — син укымадыңтый возышыч — син яздыңтый шыч возо — син язмадыңтудо лудо — ул укыдытудо ыш луд — ул укымадытудо возыш — ул яздытудо ыш возо — ул язмадыме лудна — без укыдыкме ышна луд — без укымадыкме возышна — без яздыкме ышна возо — без язмадыкте лудда — сез укыдыгызте ышда луд — сез укымадыгызте возышда — сез яздыгызте ышда возо — сез язмадыгызнуно лудыч — алар укыды(лар)нуно ышт луд — алар укымады(лар)нуно возышт — алар язды(лар)нуно ышт возо — алар язмадылар

 Икенче үткән заман­  
Икенче үткән заман фигыльләре актуаль булмаган һәм хикәяләү вакытына бәйсез гамәлләрне чагылдыра. Мәсәлән: Тудо теҥгече толын, кызыт кинош кайыш. — Ул кичә килде, хәзер кинога китте. Ягъни, кичә үк килгән иде (актуаль булмаган гамәл — икенче үткән заман), ләкин хәзер генә кинога китте (сөйләү вакыты белән бәйле гамәл — беренче үткән заман).
­Икенче үткән заман фигыленең нигезе итеп, хәл фигыль шәкеле алына (лудаш — лудын, возаш — возен), зат кушымчалары шуңа ялгана. Берлек сан өченче зат фигыле бернинди кушымча кабул итми. Бу заман фигыльләренең юклык шәкеле шул нигездән соң килә торган юклык кисәкчәләре аша тәгаенләнә.
Беренче төрләнешлудаш (-ам)Икенче төрләнешвозаш (-ем)мый лудынам — мин укыганмынмый лудын омыл — мин укымаганмынмый возенам — мин язганмынмый возен омыл — мин язмаганмынтый лудынат — син укыгансыңтый лудын отыл — син укымагансыңтый возенат — син язгансыңтый возен отыл — син язмагансыңтудо лудын — ул укыгантудо лудын огыл — ул укымагантудо возен — ул язгантудо возен огыл — ул язмаганме лудынна — без укыганбызме лудын огынал (онал) — без укымаганбызме возенна — без язганбызме возен огынал (онал) — без язмаганбызте лудында — сез укыгансызте лудын огыдал (одал) — сез укымадыгызте возенда — сез язгансызте возен огыдал (одал) — сез язмагансызнуно лудыныт — алар укыганнарнуно лудын огытыл — алар укымаганнарнуно возеныт — алар язганнарнуно возен огытыл — алар язмаганнар

 Беренче озайтылган үткән заман 
Беренче озайтылган үткән заман фигыльләре хикәяләү вакыты белән бәйле, озакка сузыла торган һәм вакыт кысалары чикләнмәгән гамәлләрне чагылдыра. Мәсәлән: Ожно тиде верыште пеш кугу пӱнчӧ-влак кушкыт ыле. — Элек бу урында озын-озын нарат агачлары үсә иде. “Кушкыт ыле” — үсә иде.
Алар шулай ук башка үткән заманда тәгаенләнүче фигыльләр аша бирелгән хәлләр белән бергә булырга да мөмкин. Мәсәлән: Мый книгам лудам ыле, тиде жапыште шольым толын пурыш. — Мин китап укый идем, шул вакытта энекәшем килеп җитте. “Лудам ыле” (укый идем) беренче озайтылган үткән заманда куелган, ә “толын пурыш” (килеп җитте) — беренче (тәмамланган!) үткән заманда.
Татар теленнән аермалы буларак, чирмеш теленең беренче озайтылган үткән заман фигыльләрендә зат кушымчалары хәзерге-киләчәк замандагы төп фигыльгә ялгана, ә берлек сан өченче затта куела торган ярдәмче фигыль үзгәрешсез кала (лудам ыле — укый идем). Бу үзенчәлек алга таба бәян ителәчәк икенче озайтылган үткән заманга һәм кушма-тезмә фигыльләрнең башка грамматик күренешләренә дә кагыла.
Беренче төрләнешлудаш (-ам)Икенче төрләнешвозаш (-ем)мый лудам ыле — мин укый идеммый ом луд ыле — мин укымый идеммый возем ыле — мин яза идеммый ом возо ыле — мин язмый идемтый лудат ыле — син укый идеңтый от луд ыле — син укымый идеңтый возет ыле — син яза идеңтый от возо ыле — син язмый идеңтудо лудеш ыле — ул укый идетудо огеш (ок) луд ыле — ул укымый идетудо воза ыле — ул яза идетудо огеш (ок) возо ыле — ул язмый идеме лудына ыле — без укый идекме огына (она) луд ыле — без укымый идекме возена ыле — без яза идекме огына (она) возо ыле — без язмый идекте лудыда — сез укый идегезте огыда (ода) луд ыле — сез укымый идегезте возеда ыле — сез яза идегезте огыда (она) возо ыле — сез язмый идегезнуно лудыт ыле — алар укый иденуно огыт луд ыле — алар укымый иденуно возат ыле — алар яза иденуно огыт возо ыле — алар язмый иде

 Икенче озайтылган үткән заман 
Беренче озайтылган үткән заман фигыльләре кебек үк, икенче озайтылган үткән заман фигыльләре дә озакка сузыла торган һәм вакыт кысалары чикләнмәгән гамәлләрне чагылдыра. Ләкин, беренчеләрдән аермалы буларак, икенчеләре актуаль булмаган һәм хикәяләү вакытына бәйсез вакыйгаларга карата кулланыла. Биредә дә төп фигыль төрләнә торган була, ягъни зат кушымчлары аңа ялгана, ә ярдәмче фигыль итеп, улаш (булырга) фигыленең икенче (тәмамланган) үткән замандагы берлек сан өченче зат шәкеле — улмаш (булды) сүзе алына. Ярдәмче фигыль, алдарак әйтелгәнчә, зат-сан буенча төрләндергәндә, үзгәрешсез кала.
Икенче озайтылган үткән заман фигыльләренең юклык шәкеле, беренче озайтылган үткән замандагы кебек, төп фигыльнең юклык формасы аша тәгаенләнә.
Беренче төрләнешлудаш (-ам)Икенче төрләнешвозаш (-ем)мый лудам улмаш — мин укыганмынмый ом луд улмаш — мин укымаганмынмый возем улмаш — мин язганмынмый ом возо улмаш — мин язмаганмынтый лудат улмаш — син укыгансыңтый от луд улмаш — син укымагансыңтый возет улмаш — син язгансыңтый от возо улмаш — син язмагансыңтудо лудеш улмаш — ул укыгантудо огеш (ок) луд улмаш — ул укымагантудо воза улмаш — ул язгантудо огеш (ок) воза улмаш — ул язмаганме лудына улмаш — без укыганбызме огына (она) луд улмаш — без укымаганбызме возена улмаш — без язганбызме огына (она) возо улмаш — без язмаганбызте лудыда улмаш — сез укыгансызте огыда (ода) луд улмаш — сез укымагансызте возеда улмаш — сез язгансызте огыда (ода) возо улмаш — сез язмагансызнуно лудыт улмаш — алар укыганнарнуно огыт луд улмаш — алар укымаганнарнуно возат улмаш — алар язганнарнуно огыт возо улмаш — алар язмаганнар

Беренче һәм икенче озайтылган үткән заманнарны тагын “тәмамланмаган үткән заманнар” дип тә атыйлар.

 Беренче күптән үткән заман 
Беренче күптән үткән заман фигыльләре үткән заманда хикәяләү вакытыннан алдарак булган гамәлләрне чагылдыра. Бу очракта “ыле” (иде) сүзе ярдәмче фигыль итеп алына ­һәм татар теле грамматик нормалары белән тулы тәңгәллек күзәтелә.
Беренче төрләнешлудаш (-ам)Икенче төрләнешвозаш (-ем)мый лудынам ыле — мин укыган идеммый лудын омыл ыле — мин укымаган идеммый возенам ыле — мин язган идеммый возен омыл ыле — мин язмаган идемтый лудынат ыле — син укыган идеңтый лудынат отыл ыле — син укымаган идеңтый возенат ыле — син язган идеңтый возен отыл ыле — син язмаган идеңтудо лудын ыле — ул укыган идетудо лудын огыл ыле — ул укымаган идетудо возен ыле — ул язган идетудо возен огыл ыле — ул язмаган идеме лудынна ыле — без укыган идекме лудын огынал (онал) ыле — без укымаган идекме возенна ыле — без язган идекме возен огына (она) ыле — без язмаган идекте лудында — сез укыган идегезте лудын огыдал (одал) ыле — сез укымаган идегезте возенда ыле — сез язган идегезте возен огыда (она) ыле — сез язмаган идегезнуно лудыныт ыле — алар укыган иденуно лудын огытыл ыле — алар укымаган иденуно возеныт ыле — алар язган иденуно возен огытыл ыле — алар язмаган иде

 Икенче күптән үткән заман 
Чирмеш теленең икенче күптән үткән заман фигыльләре үткән заманда хикәяләнә торган вакыттан алдарак булган вакыйгаларга карата кулланыла. Беренче күптән үткән заманннан бердәнбер аермасы бар: бу очракта ярдәмче фигыль итеп улаш (булырга) фигыленең үткән замандагы берлек сан өченче зат шәкеле — улмаш (булды) сүзе алына. Бу категория фигыльләрне татар теленә шул ук “борынгы” рәвештә, ягъни  “булган” хәл фигыленең зат-сан төрләнешләре ярдәмендә тәрҗемә итеп булыр иде. Мәсәлән: “укыган булганмын“, “язган булгансыз” һ.б. Әмма хәзерге вакытта бу “архаик” форма татар телендә беренче-икенче затларда сирәк кулланыла, ә вакыйганың күптән үткән заманда һәм “тәмамланмаган” булуы башлыча җөмлә контексты аша аңлатыла. Чирмеш теле исә мондый һәм, әйтергә кирәк, бик урынлы төгәллекне әдәби норма буларак саклап калган.
Икенче күптән үткән заман фигыльләренең юклык шәкеле, икенче озайтылган үткән замандагы кебек, төп фигыльнең юклык формасы аша тәгаенләнә.
Беренче төрләнешлудаш (-ам)Икенче төрләнешвозаш (-ем)мый лудынам улмаш — мин укыганмынмый лудын омыл улмаш — мин укымаганмынмый возенам улмаш — мин язганмынмый возен омыл улмаш — мин язмаганмынтый лудынат улмаш — син укыгансыңтый лудынат отыл улмаш — син укымагансыңтый возенат улмаш — син язгансыңтый возен отыл улмаш — син язмагансыңтудо лудын улмаш — ул укыган (булган)тудо лудын огыл улмаш — ул укымаган (булган)тудо возен улмаш — ул язган (булган)тудо возен огыл улмаш — ул язмаган (булган)ме лудынна улмаш — без укыганбызме лудын огынал (онал) улмаш — без укымаганбызме возенна улмаш — без язганбызме возен огына (она) улмаш — без язмаганбызте лудында — сез укыгансызте лудын огыдал (одал) улмаш — сез укымагансызте возенда улмаш — сез язгансызте возен огыда (она) улмаш — сез язмагансызнуно лудыныт улмаш — алар укыганнар (укыган булганнар)нуно лудын огытыл улмаш — алар укымаганнар (укымаган булганнар)нуно возеныт улмаш — алар язганнар (язган булганнар)нуно возен огытыл улмаш — алар язмаганнар (язмаган булганнар)

 Теләк фигыльләр 
Чирмеш теленең теләк фигыльләр категориясе аерым фигыль юнәлеше буларак теркәлгән. Аларны татар теленә, эчтәлек контекстына бәйле рәвештә,  шартлы теләк юнәлешендәге кушма фигыль буларак та (“нидер эшлисе иде” сыман), “теләргә” фигыленең зат, сан һәм заман төрләнешләре аша да тәрҗемә итеп була. Теләк фигыль барлыкка китерү өчен, берлек сан икенче заттагы боерык фигыльгә башта -не кушымчасы ялгана, аннары зат-сан кушымчаcы өстәлә. Бу очракта икенче төрләнеш фигыльләренең соңгы сузык авазы “ы” дип үзгәртелә.
Беренче төрләнешлудаш (-ам)Икенче төрләнешвозаш (-ем)мый луднем — мин укыр идем (укырга телим)мый ынем луд — мин укымас идем (укырга теләмим)мый возынем — мин язар идем (язарга телим)мый ынем возо — мин язмас идем (язарга теләмим)тый луднет — син укыр идең (укырга телисең)тый ынет луд — син укымас идеңтый возынет  — син язар идең (язарга телисең)тый ынет возо — син язмас идең (язарга теләмисең)тудо луднеже — ул укыр иде (укырга тели)тудо ынеж луд — ул укымас идетудо возынеже — ул язар иде (язарга тели)тудо ынеж возо — ул язмас иде (язарга теләми)ме луднена — без укыр идек (укырга телибез)ме ынена луд — без укымас идекме возынена  — без язар идек (язарга телибез)ме ынена возо — без язмас идек (язарга теләмибез)те луднеда — сез укыр идегез (укырга телисез)те ынеда луд — сез укымас идегезте возынеда  — сез язар идегез (язарга телисез)те ынеда возо — сез язмас идегез (язарга теләмисез)нуно лудыт — алар укыр иде (укырга телиләр)нуно ынешт луд — алар укымас иденуно возынешт — алар язар иде (язарга телиләр)нуно ынешт возо — алар язмас иде (язарга теләмиләр)
Теләкне шулай ук шуэш сүзенең -ме (-мо, -мӧ) кушымчалы сыйфат фигыль белән тоташтырмасын кулланып та белдерергә мөмкин: Мыйын кочмо (кочмем) шуэш. — Минем ашыйсым килә. Мыйын кочмо (кочмем) ок шу. — Минем ашыйсым килми. Тыйын Эчан дене кутырет шуэш мо? — Эчан белән сөйләшәсең киләме? Шуэш — күп омонимик мәгънәле шуаш (бу очракта — “теләргә” мәгънәсендә) фигыленең шартлы теләк шәкеле.

 Сыйфат фигыльләр 
Чирмеш (мари) телләрендә сыйфат фигыльләрнең актив һәм пассив төрләре аерымлана. Аларны барлык заманнарда да кулланып була.
Актив сыйфат фигыль боерык шәкелендәге тамырга –ше, –шо, -шӧ (–ыше, –ышо, -ышӧ) кушымчаларының берсен сингармонизм һәм төрләнеш таләпләренә туры китереп ялгау аша барлыкка килә: лудшо — укучы, укый торган; возышо — язучы, яза торган; лӱдшӧ — куркучы, курка торган, куркак; йӧратыше — яратучы, ярата торган, сөяркә.
Пассив сыйфат фигыль дә шул ук үрнәк буенча, ләкин –ме, –мо, -мӧ (–ыме, –ымо, -ымӧ) кушымчалары ярдәмендә ясала: лудмо — укылучы, укыла торган; возымо — язылучы, языла торган; лӱдмӧ — куркулы, куркыта торган; йӧратыме — яратылучы, яратыла торган.
Һәм сыйфат, һәм фигыль билгеләрен туплаган сүзләрнең ике шәкеле дә җөмләдә төрлечә кулланылырга мөмкин:
а) аергыч рәвешендә: книгам лудшо йоча-влак — китап укучы балалар; диссертацийым возышо аспирант — диссертация язучы аспирант.
б) кушма хәбәрләрнең исем өлеше булып: Кочам пеш шуко лудшо ыле. — Бабам күп укый торган булган.
в) субстантивлашкан хәлдә: лудшо-влак — укучылар; туныктышо — укытучы; палыме — таныш (билгеле булган).
г) иясез җөмлә хәбәре буларак: “Марий коммуна” газетеш Ивукын ачаж нерген возымо. — “Марий коммуна” газетасында Ивукның әтисе турында язганнар.
Сыйфат фигыльләрнең киләчәк заманга, башкарыласы гамәлгә юнәлтелгән төре дә бар, ул боерык шәкелендәге тамырга –шаш (-ышаш) кушымчаларын ялгап ясала. Аларны татар теленә төрлечә тәрҗемә итеп була. Мисаллар:
Президентлан прошенийым возышаш! — Президентка үтенеч язарга кирәк!
Тугеже гын композитор шке гыч нимомат возышаш огыл? — Алайса, композитор үзе берни дә язарга тиеш түгелме?
Нимо лӱдшашат уке! — Бернинди куркыныч юк! (куркытырлык нәрсә юк).

 Хәл фигыльләр 
Хәл фигыльләр дә берничә кушымча ярдәмендә барлыкка килә. Аларның иң киң таралганы –ын һәм –ен кушымчаларын өстәп ясала. Беренчесе — беренче төрләнеш фигыльләре өчен, икенчесе — икенче төрләнештәгеләр өчен. Болар татар теленә башлыча үтәлү рәвеше хәл фигыльләре ярдәмендә тәрҗемә ителә.
Мисаллар — беренче төрләнештән: лудаш (укырга) — лудын (укып), лекташ (чыгарга) — лектын (чыгып), колышташ (тыңларга) — колыштын (тыңлап). Икенче төрләнештән: йошкаргаш (кызарырга) — йошкарген (кызарып), эрташ (үтәргә) — эртен (үтеп), шулаш (эрергә) — шулен (эреп).
Татар телендәге кебек, чирмеш хәл фигыльләре кушма һәм тезмә фигыльләр ясауда актив катнаша. Мисаллар:
—    чоҥешташ (очарга) — чоҥештен толаш (очып килергә) һәм чоҥештен каяш (очып китәргә);
—    лудаш (укырга) — лудын налаш (укып алырга, укып чыгарга), лудын керташ (укый белергә, укый алырга);
—    возаш (язарга) — возен шындаш (язып куярга);
—    лӱдаш (куркырга) — лӱдын ончаш (куркып карарга).
Хәл фигыльләрнең юклык шәкеле –де кушымчасы ярдәмендә ясала, бу сүзләрдәге басым нәкъ шул кушымчага төшә:
—    лудаш — луд — лудде (укымыйча);
—    возаш — возо — возыде (язмыйча);
—    лӱдаш — лӱд — лӱдде (курыкмыйча);
—    ышташ — ыште — ыштыде (эшләмичә);
—    чоҥешташ — чоҥешт — чоҥештыде (очмыйча).
Күргәнебезчә, икенче төрләнеш фигыльләренең (возаш — возо, ышташ — ыште) тамыр азагындагы сузык авазлар (“о” һәм “е”) бу очракта да “ы” итеп үзгәртелә.
Татар телендә “булдыру“ фигыле яки “... алу”, “... белү” тезмә фигыльләре ярдәмендә барлыкка килә торган сүзтезмәләр чирмеш телендә “хәл фигыль + мошташ” тоташтырмасы аша ясала. Мәсәлән: Мый марла лудын моштем. — Мин чирмешчә укый беләм. Мый марла лудын ом мошто. — Мин чирмешчә укый белмим.
Хәл фигыльләрнең беришесе, тезмә фигыльләр составына кертелгәндә, сөйләм телен җиңеләйтү өчен, кыскартылган шәкелдә, ягъни –ын, –ен кушымчаларыннан башка да кулланылырга мөмкин. Мәсәлән: кычал(ын) ончаш — эзләп карарга; кӱэшт(ын) ончаш — пешереп карарга; тӱҥал(ын) пуаш — башлап җибәрергә.
Бу күренеш тамырында сүз ясаучы –ед (-эд), -ал (-ыл), -алт (-ылт), -ешт (-эшт, -ышт) кушымчалар булган хәл фигыльләргә хас: пургед(ын) — болгатып, коштал(ын) — чумырып алып, тӧргалт(ын) — кубып төшеп, руэшт(ын) —чабып (турап, кисеп мәгънәсендә), кӱрышт(ын) — куптарып һ.б.
Вакыт мөнәсәбәтләрен белдерүче хәл фигыльләр -меке, -мешке, -шыла кушымчалары белән ясала.
Фигыль юнәлешләрен һәм башка формаларны ясауда -ед (-эд) кушымчалары да актив кулланыла. Мәсәлән: лиедаш (булырга — булгаларга), пуаш — пуэдаш (бирергә — өләшергә), налаш — наледаш (сатып алырга — күпләп сатып алырга), кошташ — коштедаш (йөрергә, килергә — йөргәләргә, килгәләргә).
Төп фигыльдәгедән алдарак башкарыла торган гамәлләрне белдерү өчен, -меке кушымчасы кулланыла. Аларга тартым кушымчалары да өстәп була. Бу төр фигыльләр татар теленә –гач, -гәч, -кач, -кәч кушымчалы хәл фигыльләр, хәл әйләнмәләре яки иярчен җөмләләр аша тәрҗемә ителә. Мисаллар: возымеке мием — язгач барырмын; сведенийым погымеке, нуно операцийлан ямдылалтыт — мәгълүмат туплагач, алар операциягә әзерләнәләр; школ гыч толмеке, ачалан полшыза — мәктәптән кайткач, әтигә булышыгыз.
Ә менә -мешке кушымчасы төп фигыльдәгедән соңрак башкарыла торган гамәлләрне белгертү өчен кирәк. Мәсәлән: Занятий пытымешке, тыште лийына. — Дәрес беткәнче, монда булырбыз. Хәлбуки, мондый хәл фигыльләр татар телендәге -ганчы, -гәнче, -канчы, -кәнче кушымчалы тәңгәллекләр белән тәрҗемә ителә.
Кушымчасы -шыла булган хәл фигыльләр төп фигыльдәге белән бергә башкарыла торган гамәлләрне тасвирлый һәм татар телендә еш кына үз “туганы” аша да белгертелергә мөмкин: Пашаш кайышыла, йолташем деке пурышым. — Эшкә барышлый, иптәшем янына кереп чыктым. Бу кушымча боерык фигыль нигезенә ялгана; толаш — тол — толшыла (барырга — бар — барышлый);  возаш — возо — возышыла (язарга — яз — язганда, язган вакытта). Ләкин чирмеш телендә -шыла кушымчасы ярдәмендә ясалган хәл фигыльләрнең зат һәм сан төрләнеше дә була, шуңа күрә мондый сүзләрне татар теленә сыйфат фигыль яки башка сүзтезмәләр аша тәрҗемә итәргә туры килә. Һәм иң кызыгы: бу очракта чирмеш теле зат-сан кушымчасы -шыла хәл фигыль кушымчасын икегә бүлә һәм аның уртасына кереп утыра, мәсәлән: толшемла — тол+ш+ем+ла (барган чагымда); возышыштла — возы+ш+ышт+ла (язган чакларында).
Зат  һәм санI төрләнешII төрләнеш1  нче зат, берлек сантолшемлавозышемла2  нче зат, берлек сантолшетлавозышетла3  нче зат, берлек сантолшыжлавозышыжла1  нче зат, күплек санкулланылмый2  нче зат, күплек сантолшыдылавозышыдыла3  нче зат, күплек сантолшыштлавозышыштла
Әйтергә кирәк, -шыла — төп гамәл кушымчасы: Паша гыч толшыжла, Ивук кевытыш пурыш. — Эштән кайтышлый, Ивук кибеткә керде. Җөмлә кисәкләрендә гамәл башкаручылар үзгә булган очракта, годым бәйлеге ярдәмендә ясалган сыйфат фигыль конструкцияләре кулланыла: Ивук толмо годым мый уремыште ыльым. — Ивук кайткан вакытта мин урамда булдым.

 Кайтым юнәлеше 
Фигыльнең кайтым юнәлешен һәм башка формаларын ясауда -алт һәм -ылт кушымчалары кулланыла. Мәсәлән: кылдаш — кылдалташ (бәйләргә — бәйләнергә, бәйләнгән булырга), ямдылаш — ямдылалташ (әзерләргә — әзерләнергә), возаш — возалташ (язарга — язылырга), канаш — каналташ (ял итәргә — ял итеп алырга), шонаш — шоналташ (уйларга — уйланырга), вучаш — вучалташ (көтәргә — көтеп торырга)
Кайтым юнәлешендә гамәл башкаручы зат җөмләгә дене бәйлеге ярдәмендә кертелә: Мланде йӱр дене мушкылтеш. — Җир яңгыр белән (тарафыннан) юыла.
Татар телендәге кебек үк, чирмеш телендә кайтым юнәлешенең кулланылышы, Европа һәм рус телләре белән чагыштырганда, шактый чикләнгән. Мәсәлән, Тиде паша йоча-влак дене ышталтеш (Бу эш балалар тарафыннан башкарыла), дип әйтергә ярамый. Йоча-влак тиде пашам ыштат (Бу эшне балалар башкара), дип әйтергә кирәк. Кайтым юнәлеше табигать күренешләренә һәм җансыз затларга карата шактый иркен кулланыла, ә менә җан ияләренә карата бу юнәлеш бөтенләй мөмкин түгел.
Ләкин, гамәл башкаручы җөмләдә күрсәтелмәгән булса, кайтым юнәлеше кулланылырга мөмкин: Паша ышталтеш ынде (Эш эшләнә инде). Чирмеш телендә -алт, -ылт кушымчалары затланышсыз фигыльләр ясау өчен дә кулланыла: Ожно шуко лудалтын, кызыт шинча ок уж. — Элек күп укыла иде (укый идем), хәзер күз бетте (күзләрем күрми башлады) инде.
Кайтым юнәлешен куллану мисаллары:
1) Аралаш — аралалташ: Латкудымшо курым гыч тендан олаштыда могай шарныктыш-влак аралалт кодыныт? — Сезнең шәһәрегездә уналтынчы гасырдан нинди истәлекләр сакланып калган?
2) Почаш — почылташ: Кевыт индеш шагатлан почылтеш. — Кибет сәгать тугызда ачыла.
3) Ямдылаш — ямдылалташ: Кызыт ме экзаменлан ямдылалтына. — Без хәзер имтиханга әзерләнәбез.
4) Ямдылаш — ямдылалташ: Кас кочкышым мемнан толмашеш гына ямдылалташ кӱлеш. — Кичке аш без кайтыр алдыннан гына әзерләнергә тиеш.

 Сыйфат 
Сыйфат (чирмешчә — палымут) әйберләрнең һәм төшенчәләрнең төрле үзлекләрен тасвирлый һәм җөмләдә исем янында аергыч яки кушма хәбәрнең исем өлеше буларак кулланыла.
Чирмеш сыйфаты, татар телендәге кебек үк, билгеләнүче сүз алдында торганда, аңа яраклашып төрләнми, ягъни сан яки килеш кушымчалары кабул итми. Мәсәлән: у книга — яңа китап, у книган — яңа китапның, у книга-влаклан — яңа китапларга.
Ләкин билгеләнүче исемнән соң килгәндә, сыйфат грамматик яктан шул сүз белән килештерелә. Ул шулай ук үзе исем булып киткәндә дә тиешле кушымчаларны кабул итә. Мәсәлән: Нур ӱмбалне кажне ийын шурным, чаплым, куштена. — Кырларда ел саен икмәкне мулдан игәбез. Ме уым ыштена. — Без яңаны булдырабыз. Кевытышке кай, киндым нал, ик сукыр шемым да пел сукыр ошым. — Кибеткә барып, ипи алып кайт, бер кирпеч караны һәм ярты кирпеч акны.
Кайбер сыйфатларның һәм тулы, һәм кыскартылган шәкелләре була, мәсәлән: ошо — ош (ак), шеме — шем (кара), йошкарге — йошкар (кызыл), ужарге — ужар (яшел). Бу очракта билгеләнүче сүз алдыннан куелган сыйфатның кыска шәкеле кулланыла, арттан килгәндә яки исемләшеп киткән булса — тулысы: ош кагаз — ак кәгазь; йошкар тисте — кызыл байрак; ошо-влак — “аклар”, йошкарге-влак — “кызыллар”; йошкаргеш чиялташ — кызылга буяу; вольыклан ужаргым пукшаш — хайванга “яшел”не (димәк, яңа гына чабылган-урылган яшел үлән) ашату.
Нисби сыйфатлар ясау өчен киң кулланыла торган кушымчалар: -сы (-со, -сӧ, -сы, -ысы, -ысо, -ысӧ) һәм -ан (-ян): ял — ялысе (авыл — авылныкы), ола — оласе (шәһәр — шәһәрнеке), теҥгече — теҥгечысе (кичә — кичәге), эрла — эрласе (иртәгә — иртәгесе); вӱд — вӱдан (су — сусыл), пеледыш — пеледышан (чәчәк — чәчәкле), ӱй — ӱян (май — майлы). 
Аергыч ролен сыйфат кына түгел, билгеләнүче сүз алдыннан килә торган башка исем дә үти ала. Бу очракта мондый исемнәр бернинди грамматик үзгәреш кичерми: кӱртньӧ корно — тимер юл; шӱм йолташем — җан дустым (йөрәк дустым).
Чирмеш телләрендә дә сыйфатның чагыштыру һәм артыклык дәрәҗәләре була. Чагыштыру дәрәҗәсе татар телендәгегә тулысынча тәңгәл килә һәм –рак (-ырак), кушымчалары ярдәмендә ясала: сай (яхшы) — сайрак (яхшырак), писе (җитез) — писырак (җитезрәк). Ләкин бу очракта сингармония таләбе юк: леве (җылы) — леверак (җылырак).
Кайвакыт чагыштыру сыйфаты ролен татар телендәге –дан, -дән, –тан, -тән, -нан, -нән исем кушымчаларына тәңгәл килүче “деч” бәйлеге дә үти: Аван шомакше шӧртньӧ дечат шерге. — Ана сүзе алтыннан да кадерлерәк.
Артыклык дәрәҗәсен ясаганда да татар теле белән тулы тәңгәллек күзәтелә: эн шерге — иң кадерле.
Сыйфатлар исем яки фигыль тамырына –ан кушымчасы ялгап та ясалырга мөмкин: пылан — болытлы; мардежан — җилле; кечан — кояшлы; тӱтыран — томанлы; йӱран — яңгырлы. Мондый сүзләр рәвеш буларак та кулланыла.

 Саннар 
Саннар (чирмешчә — чотмут-влак), татар телендәге кебек үк, мәгънәсе буенча микъдар, тәртип һәм вакланма саннар төркемнәренә бүленәләр. Төзелеше буенча алар гади, катлаулы һәм кушма рәвештә булырга мөмкин.
Микъдар саннарының тулы һәм кыска шәкелләре була. Аергыч буларак килгәндә, аларның беркайчан да төрләнми торган кыска шәкеле кулланыла: Ме куд шагат тунемына. — Без алты сәгать укыйбыз. Кандаш кече эртен. — Сигез көн үтте. Йӱр вич кече йӱреш. — Биш көн (инде) яңгыр ява.
Исем фигыль яки кушма хәбәрләрнең исем өлеше буларак, тулы саннар алына: Куван ӱдыржӧ кумыт да эргыже нылыт. — Карчыкның кызлары өчәү, уллары дүртәү.
Исем ролен үтәгәндә, тулы саннар килеш буенча нәкъ исем кебек төрләнәләр, мәсәлән: шымыт — җиде(се), шымытын — җидесенең, шымытлан — җидесенә, шымытым — җидесен һ.б.
Тәртип саннары кушма саннарның соңгы сүзенә сингармоник ярашлы –ше, –шо, -шӧ кушымчаларының берсен өстәү аша барлыкка килә: коло ик (21) — коло икымше (21 нче); кумшӱдӧ витле кок (352) — кумшӱдӧ витле кокымшо (352 нче).
Тәртип саннары җөмләдә башлыча аергыч буларак кулланыла һәм кудо?, могай? сорауларына җавап бирә, мәсәлән:
Кокымшо арня канем. — Икенче атна ял итәм (инде).
Ме нылымше классыште тунемына. — Без дүртенче сыйныфта укыйбыз.
Алар шулай ук кушма фигыльләрнең исем өлеше дә була алалар, мәсәлән:
Мемнан пӧртна кудымшо. — Безнең өебез алтынчы (берәр җирдән санап киткәндә).
Тәртип саннары бер үк төрдәге нәрсәләр арасында урынны һәм вакытны билгеләү өчен дә кулланыла, мәсәлән:
Нылымше кече йӱр йӱреш. — Дүртенче көн (тоташ) яңгыр ява.
Визымше май — бишенче май.
Кушма санга, цифрлар белән язылган очракта, сызыкча аша тиешле кушымча ялгана, мәсәлән: 1956-шо ий — 1956 (нчы) ел.
Вакланмаларның санаучысы итеп микъдар саны алына, ваклаучысы итеп — тәртип саны, например: ик кокымшо — икедән бер, ярты (1/2); ик кумшо — өчтән бер (1/3); ик нылымше — дүрттән бер, чирек (1/4); кум нылымше — дүрттән өч (3/4); ноль тичмашат коло вич шӱдымшӧ — ноль бөтен йөздән егерме биш (0,25); ик тичмашат кум луымшо — бер бөтен уннан өч (1,3) һ.б.
Башка сүз төркемнәрендәге кебек үк, килеш буенча төрләнгәндә, барлык саннарның да басым төшмәүче соңгы е, о, ӧ сузыклары  “ы” авазына үзгәртелә. Бары тик хәл килешендә генә бу кагыйдә үтәлми, чөнки аның килеш кушымчасы (-еш) үзе басым ала, мәсәлән: кумытеш — өченчедәге, нылымшеш — дүртенчедәге.
Барлык очракларда да катлаулы һәм кушма саннарның соңгы өлеше генә төрләнә.

СаннарКыска шәкелеТулы шәкелеТәртип саннар1икиктеикымше2коккокыткокымшо3кумкумыткумшо4нылнылытнылымше5вичвизытвизымше6кудкудыткудымшо7шымшымытшымше8кандашкандашекандашымше9индешиндешеиндешымше10лулулуымшо11латиклатиктелатикымше12латкоклаткокытлаткокымшо13латкумлаткумытлаткумшо14латныллатнылытлатнылымше15латвичлатвизытлатвизымше16латкудлаткудытлаткудымшо17латшымлатшымытлатшымше18латкандашлаткандашелаткандашымше19латиндешлатиндешелатиндешымше20колоколоколымшо30кумлокумлокумлымшо40нылленылленыллымше50витлевитлевитлымше60кудлокудлокудлымшо70шымлушымлушымлуымшо80кандашлукандашлукандашлуымшо90индешлуиндешлуиндешлуымшо100шӱдӧшӱдӧшӱдымшӧ200кокшӱдӧкокшӱдӧкокшӱдымшӧ300кумшӱдӧкумшӱдӧкумшӱдымшӧ900индешшӱдӧиндешшӱдӧиндешшӱдымшӧ1000тӱжемтӱжемтӱжемшӧ

 Алмашлыклар 
(чирмешчә — олмештышмут-влак)
Зат алмашлыклары: мый — мин; тый — син; тудо — ул; ме — без; те — сез; нуно — алар. Болар, исемнәрдәге кебек кушымчалар алып, ләкин шул рәвешчә алты килештә генә төрләнә. Урын, юнәлтү һәм хәл килешләрендәге алмашлыклар исә дене, деке, деран бәйлекләре ярдәмендә ясала, мәсәлән: мый денем — миндә; мемнан дене — бездә; мый декем — миңа (таба); мемнан деке — безгә (таба); мый деранем — миндәге; мемнан деран — бездәге.
КилешләрБерлек санКүплек санБаш килешмый — тый — тудоме — те — нуноИялек килешмыйын — тыйын — тудынмемнан — тендан — нунынЮнәлеш килешмыланем — тыланет — тудланмыланна — тыланда — нуныланТөшем килешмыйым — тыйым — тудыммемнам — тендам — нунымЧагыштыру килешемыйла — тыйла — тудыламела — тела — нунылаБергәлек килешемыйге — тыйге — тудыгемеге — теге — нуныге

Күрсәтү алмашлыклары: тиде — бу; тудо — теге; тыгай —мондый; тугай — тегенди; ты — бу; ту — теге; седе — бу(сы); саде — теге(се); нине — болар(ы); нуно — тегеләр(е); тынаре, тунаре — шулкадәр.
Ты һәм ту алмашлыклары аерым кулланылмый, алар бары тик исемнәргә ияреп кенә килә һәм үзгәртелми.
Сорау алмашлыклары: кӧ? — кем? мо? — нәрсә? кӧн — кемнең? кемнеке? мон? — нәрсәнең? нәрсәнеке? могай? — нинди? мыняр? — күпме? кудо? — кайсы(сы)?
Шул ук сорау алмашлыклары нисби алмашлыклар буларак та кулланыла, алар иярчен җөмләләрдә бәйлек сүз ролен үти. Төп җөмләләрдә аларның мөнәсәбәттәше булырга тиеш, моның өчен кӧ, тудо, мо, могай, тугай, кудо кебек алмашлыклар файдаланыла.
Билгесезлек алмашлыклары ала- яки иктаж- кебек билгесезлек кисәкчәләренә сорау алмашлыкларын сызыкча аша ялгап ясала: ала-кӧ — кемдер; ала-мо — нәрсәдер; ала-могай — ниндидер; ала-мыняр — күпмедер; ала-кудо — кайсыдыр; иктаж-кӧ — кемдер (кем булса да); иктаж-мо — нәрсәдер (нәрсә булса да); иктаж-могай — ниндидер (нинди була да). Шул ук мәгънәдәге кӧ-гынат, мо-гынат, кудо-гынат алмашлыклары да кулланыла.
Юклык алмашлыклары да шул ук юл белән, бу очракта ни- кисәкчәсенә сорау алмашлыклары өстәп ясала: нигӧ — һичкем; нимо — һичнәрсә, һични; нигӧн — һичкемнең (һичкемнеке); нимон — һичнәрсәнең (һичнәрсәнеке); нимогай — һичнинди; нимыняр — һичбер; нигудо — һичкем (беркем дә түгел); иктат — һичнәрсә (бернәрсә дә түгел).
Билгеләү алмашлыклары: керек-кӧ — кем (генә) булса да; керек-мо — нәрсә (генә) булса да; керек-кудо — нинди (генә) булса да; керек-мыняр — күпме (генә) булса да; чыла, чылан — барысы (да); весе, южо — башка; кажне — һәркем.

Килешләркӧ!!ала-кӧ!!тиде!!тугай!!нимогай!!мо!!кудо!!кажне!!керек-мо Баш килешкӧала-кӧтидетугайнимогаймокудокажнекерек-моИялек килешкӧнала-кӧнтидынтугайыннимогайынмонкудынкажнынкерек-монЮнәлеш килешкӧланала-кӧлантидылантугайланнимогайланмоланкудыланкажныланкерек-моланТөшем килешкӧмала-кӧмтидымтугайымнимогайыммомкудымкажнымкерек-момЧагыштыру килешекӧлаала-кӧлатидылатугайланимогайламолакудылакажнылакерек-молаБергәлек килешекӧгеала-кӧгетидыгетугайгенимогайгемогекудыгекажныгекерек-могеУрын- килеше —  — тидыныштетугайыште — моштокудыштокажныштекерек-моштоЮнәлтү килеше —  — тидынышкетугайышке — мошкокудышкокажнышкекерек-мошкоХәл килеше —  — тидынештугаеш — моэшкудешкажнешкерек-моэш

Шке (үз) билгеләү алмашлыгының берничә мәгънәсе  һәм кулланылышы бар, ул, мәсәлән, кайтымлы һәм тартымлы алмашлык ролен үти ала. Әйтик, шкенжым шке “үзеңне үзең” дип тәрҗемә ителә. Җөмләдә исем яки ия булып торганда, аңа тартым кушымчалары ялгана, мәсәлән: Шкеже изам шуко тидын нерген шонен. — Абыем бу хакта үзе дә күп уйланган.

КилешләрБерлек санКүплек сан — Беренче затБеренче затБаш килеш(мый) шке — (мин) үзем(ме) шке — (без) үзебезИялек килеш(мыйын) шкемын — үземнең (үземнеке)(мемнан) шкенан — үзебезнең (үзебезнеке)Юнәлеш килеш(мыланем) шканем — үземә(мыланна) шканна — үзебезгәТөшем килеш(мыйым) шкемым — үземне(мемнам) шкенам — үзебезне —  Икенче затИкенче затБаш килеш(тый) шке — (син) үзең(те) шке — (сез) үзегезИялек килеш(тыйын) шкендын — үзеңнең (үзеңнеке)(тендан) шкендан — үзегезнең (үзегезнеке)Юнәлеш килеш(тыланет) шканет — үзеңә(тыланда) шканда — үзегезгәТөшем килеш(тыйым) шкендым — үзеңне(тендам) шкендам — үзегезне — Өченче затӨченче затБаш килеш(тудо) шке — (ул) үзе(нуно) шке — (алар) үзләреИялек килеш(тудын) шкенжын — үзенең (үзенеке)(нунын) шкеныштын — үзләренең (үзләренеке)Юнәлеш килеш(тудлан) шканже — үзенә(нунылан) шканышт — үзләренәТөшем килеш(тудым) шкенжым — үзен(нуным) шкеныштым — үзләрен

 Рәвешләр 
Мәгънәсе һәм кулланылышы буенча, рәвешләрнең берничә төркеме аерымлана.
1. Урын рәвеше: тыште — монда; ончылно — алда; ӱмбалне — өстә; ӱмбак(е) — өскә; ӱмбалан — өстә; ӱмбач(ын) — өстән (өстеннән); йымалне — аста; йымак(е) — аска; йымалан — аста; йымач(ын) — астан һ.б.
2. Вакыт рәвешләре, шул исәптән:
а) билгесез вакыт күрсәтүчеләре: ожно — элек; тунам — ул чакта; шукерте — күптән һ.б.
б) билгеле вакыт күрсәтүчеләре: эрдене — иртән; эрла — иртәгә; кеҥежым — җәй көне һ.б.
3. Үтәлү үзлеге рәвешләре: тыге — шулай; вашке — тиздән; сайын — яхшы һ.б.
4. Үтәлү чамасы рәвешләре: шукын — күп(ләп); визытын — бишәү(ләп) һ.б.
5. Дәрәҗә рәвешләре: тӱрыснек — тулысынча; йӧршеш — бөтенләй.
6. Максат-сәбәп рәвешләре: лӱмын — юри.
7. “Ла” кушымчасы ярдәмендә ясалган чагыштыру һәм охшашлык рәвешләре, мәсәлән:  Мый докладым татарла, рушла, англичанла ышташ туҥалам. — Мин чыгышны татар, рус, инглиз телләрендә (татарча, русча, инглизчә) ясаячакмын.
Төрле сүзтезмәләр рәвеш ролен үти, мәсәлән: вий кертмын — бар көчкә; алал кумылын — ихлас күңелдән.
Сыйфатлар рәвешкә -н (-ын) кушымчалары ярдәмендә әверелә: сай — сайын (яхшы), шокшо — шокшын (җылы), йӱштӧ — йӱштын (салкын).
Башка сүз төркемнәренең үзгәрешсез булып киткән берәмлекләре дә рәвеш булып хезмәт итә ала: йӱдым — төнлә; телым — кыш көне (кышын); йолын — җәяү (“аяк” сүзенең иялек килеше); курымеш — мәңгегә (“гасыр” сүзенең хәл килеше).
Рәвешләрнең -сек һәм -нек кушымчалары белән ясала торганнары фигыль гамәленең башлангыч мизгелен күрсәтә. Мәсәлән: ожно — ожнысек (элек — электән, күптәннән бирле), эрдене — эрденысек (иртән — иртәннән бирле), кунам? — кунамсек? (кайчан? — кайчаннан бирле?), изи — изинек (кечкенә — кечкенәдән үк). Соңгы мисалда изинек урынына изи годсек дип no әйтергә мөмкин.
Рәвешләрнең чагыштыру дәрәҗәсе –рак кушымчасы ялгап ясала, мәсәлән: талын (көчле) — талынрак (көчлерәк); писын (тиз) — писынрак (тизрәк); вара (соңыннан) — варарак (соңрак).

 Cинтаксис 
Татар телен белгән кеше чирмеш теле синтаксисын җиңел үзләштерә. Чирмеш һәм татар телләре җөмләләренең гомуми төзелеше бик охшаш. Ике телдә дә фикер йөртү рәвеше бер үк табигый мантыйк калыбына салынган. Шагыйрь Равил Рахмани сүзләре белән әйтсәк: “Уйчан ул безнең җөмләләр — азакта тик фигыле; уйлап эшләмәгән эшнең азабы билгеле!”
Гади җөмләләрдә дә, катлаулыракларында да хәбәрнең иң мөһим өлеше җөмлә азагында урнаштырыла: Тудо книгам лудеш. — Ул китап укый. Ме чодыраш каена. — Без урманга барабыз. Тыйын йоратыме туныктышет кӧ? — Синең яраткан укытучың кем?
Тезмә һәм иярченле кушма җөмләләр бәйлекләр ярдәмендә яки алардан башка, ике җөмлә кисәге арасында өтер куеп төзелә.
Мәсәлән: Волгенче волгалте, (да) кӱдырчӧ рашкалтыш. — Яшен яшьнәде, (һәм) күк күкрәде. Мучашыже уло гын, тӱҥалтышыжат уло. — Ахыры булганның башы да бар. (Ахыры бар икән, башы да була). Мардеж пуалеш, пушеҥге лышташ тарваныш. — Җил исә, агач яфраклары шыбырдаша башлады.
Иярченле кушма җөмләләрдә алмашлыклар һәм рәвешләр дә бәйлек булып китәргә мөмкин: Кӧ пала, мом тудо шона. — Кем белә аның ни уйлаганын. Алмашлыклар һәм рәвешләр парлашып та килә ала: кӧ... тудо — кем... шул; тудо... кудо — шул... кайсыки; кузе... туге — ничек... шулай; могай... тугай — нинди... шундый; кушто... тушто — кайда... шунда; кушан... тушан — кая... шунда. Мисаллар: Кӧ колхозышто шога, тудо улан лийын ила. — Колхозга кергән мул тормышта яши. Кудо еҥым вучышна, тудо еҥ толын шуо. — Кемне көткән булсалар, шул (кеше) килеп тә җитте. Кайыкше могай, мурыжат тугаяк. — Кошы нинди булса, җыры да шундый. Кузе вашлийна, туге ужатена. — Ничек каршылаган булсак, шулай озатабыз.
Иярчен җөмлә гадәттә төп җөмләдән алда килә. Шарт иярчен җөмләләр гын бәйлеге белән бирелә, бәйлек үзе иярчен җөмлә азагында куела: Тый кает гын, мый ом кай. — Син барсаң, мин бармыйм. Әмма иярчен җөмләнең артта килә торган очраклары да бар. Әйтик, садлан, сандене, садлан кӧра кушымчалары белән ясала торган сәбәп-нәтиҗә иярчен җөмләләре катлаулы җөмләләрдә нәкъ шул тәртиптә урнаштырыла. Мәсәлән: Ивук книгам налнеже, садлан (сандене, садлан кӧра) библиотекыш кая. — Ивукның китап аласы килә, шуңа (шуңа күрә) ул китапханәгә бара.
Башка телләргә башлыча максат иярчен җөмләләр буларак тәрҗемә ителүче чирмеш иярчен җөмләләре һәм сүзтезмәләре ясау өчен, фигыльләрнең манын бәйлеге кушып барлыкка килә торган инфинитив формалары кулланыла. Алар молан? (ни өчен?) дигән сорауга җавап бирә. Мәсәлән: Тиде ола нерген шукырак палаш манын, мый альбомым нальым. — Бу шәһәр турында күбрәк белер өчен, мин альбом сатып алдым. Бу инфинитив конструкция гадәттә үзе беркетелгән төп сүз яки җөмлә алдына куела: Йылмым сайын палаш манын, изам кажне кечын лудеш. — Телне яхшырак белер өчен, абыем көн саен укый. Ләкин манын бәйлеге ялганган сүз яки сүзтезмә җөмлә уртасына да кереп утырырга мөмкин: Тудо ялышке аважлан полшаш манын кайыш. — Ул авылга әнисенә булышыр өчен кайтып китте. Әлбәттә, әлеге максат белдергеч конструкцияләрне манаш (әйтергә, сөйләргә) фигыленең үз формалары белән бутарга ярамый. Әйтик, манын “бәйлеге” чынбарлыкта хәл фигыль булырга мөмкин: “тау” манын каяш — рәхмәт әйтеп китәргә. Туры сөйләмнән соң куелса, манын сүзен татар теленә “диеп (дип)” буларак тәрҗемә итәргә мөмкин: манын возен — дип язган; манын умылтареш — дип аңлатыла; манын каласыш — дип әйтә.
Җөмлә кисәкләренең синтаксик роле аларның җөмләдәге урынына бәйле, шуңа күрә гадәти сүз тәртибен үзгәртү әйтелә торган фикерне дә үзгәртергә мөмкин. Мәсәлән: Тудо сай пашам ышта. — Ул яхшылык (яхшы эш) эшли. Тудо пашам сай ышта. — Ул эшне яхшы башкара.
Берничә гадәти сүз тәртибен билгеләп үтәргә мөмкин:
а) хәбәр иядән соң килә, кушма хәбәрнең бәйләвече — исем өлешеннән соң, мәсәлән: Мый студент улам. — Мин студент.
б) аергыч үзе аныклаган сүздән алда куела: Нормым эртарен темыше пашазе-влаклан премийым пуышт. — Норманы арттырып үтәгән эшчеләргә премия бирделәр.
в) урын һәм вакыт хәлләре җөмлә башында, иягә караган сүз төркеме алдыннан да, ия белән хәбәр арасында да куелырга мөмкин, мәсәлән: Чодыраште кас марте ме коштна. — Урманда кичкә кадәр йөрдек. Ме чодыраште кос марте коштна. — Кичкә кадәр урманда йөрдек.                                                               
                                                               Гади кыска җөмлә:                                                                     ия+хәбәр
                                                                       яки
                                                         ия+исем фигыль+хәбәр бәйләвеч
                                                             Гади җәенке җөмлә:                                      урын яки вакыт хәле + аергыч + ия + тәмамлык + үтәлү рәвеше хәле + фигыль
</big>Тезмә кушма җөмләләргә кергән гади җөмләләрнең һәркайсында аларның мөстәкыйль булгандагы сүз тәртибе сакланып кала.
Иярченле кушма җөмләдә иярчен җөмлә, кагыйдә буларак, беренче урында була, баш җөмлә — икенче урында.
Бәйлекле яки бәйлексез иярчен җөмләләрдә фигыль ярдәмендә бирелгән хәбәр, татар телендәге кебек үк, соңгы урынга куела. Мантыйк басымын алган сүзләр генә беренче урында торырга мөмкин.
Сүзләр арасындагы синтаксик элемтәләр шулай ук тезмә кушма һәм иярченле кушма була. Тезмә кушма җөмләләрдә сүзләр бер-берсенә бәйсез рәвештә бәйләнә һәм төрләнә. Иярченле кушма мөнәсәбәтләрдә сүзләр бер-берсе белән килештерелеп төрләнә.
Чирмеш телендә сүз бәйләнешләренең дүрт төре бар:
1) Сан һәм килеш буенча яраштыру, мәсәлән: Пеледышым, эн сылным, пӧлеклышым тылат. — Чәчәкләрне, иң матурларын, бүләк иттем сиңа.
2) Башкарылыш мөнәсәбәтләре буенча бәйле сүзләр билгеле бер килештә куела: Садерлаште кайык-влак мурат. — Бакчаларда кошлар сайрый. Мый письмам возем. — Мин хат язам. Бу очракта, татарчадан аермалы буларак, төшем килеш кушымчасын ялгау мәҗбүри (письмам возем — хатны язам).
3) Янәшәлек бәйләнеше: кугу армий — зур армия; вич книга — биш китап.
4) Тартымлык яраштыруы. Бу төр буенча яраштырганда, бәйле сүз иялек килешендә куела, ә мөстәкыйль сүз тартым кушымчасы ала, мәсәлән: мыйын эргым — минем улым; заводын тӱньыкшӧ — завод торбасы.

 Гади сүзләр таблицасы 

Башка фин-угыр телләре белән чагыштырма таблица:
  ай  яңа  әни  апа  төн  борын өч  кара  кызыл  сары  яшел  бүре Чирмеш теле  тылзе  у  ава  ака, шÿжар  йÿд  нер  кум  шем  йошкар  саре  ужар  пире Башка фин-угыр телләре Фин теле  kuu  uusi  äiti  sisar, sisko  yö  nenä, nokka (томшык)  kolme  musta  punainen  keltainen  vihreä  susiКоми теле  тӧлысь  выль  мам  чой  вой  ныр  куим  сьӧд  гӧрд  виж  турунвиж  кӧин Коми-пермь теле  месяц, тӧлісь  виль  мамö  сой  ой  ныр  куим  сьӧд  гӧрд  веж  зелёнӧй, турунвеж  кӧин ар теле  толэзь  выль  мумы, нэнэ, анай  сузэр  уй  ныр  куинь  сьӧд  горд  ӵуж  вож  кион Эрзә теле  ков  од  ава  патяй  ве  судо, нерь (хайваннарга кулланыла)  колмо  раужо  якстере  ожо  пижэ  верьгиз Мукшы теле  ков  од  тядяй  сазор  ве  шалкха  колма  равжа  якстерь  тюжя  пиже  врьгаз Вепс теле  ku  uz’   mam  sizar  ö  nena  koume  must  rusked  pakuine  vihand, viher  händikaz  Карел теле  kuu  uuzi  emä, muamo  sizär, čikko  yö  nenä, nokka (томшык)  kolme  mušta  ruskie  keldaine vihrie  hukka Эст теле  kuu  uus  ema  õde, sõsar  öö  nina, nokk (томшык)  kolm  must  punane  kollane  roheline  hunt Лив теле  kū  ūž  jemā; ǟma  sõzār  īe  nanā  kuolm  mustā  punni  vīri  ōļaz; mõltsi  suž  Ижор теле  kuu  uuz  emoi  siar  öö  nenä  kolt  mussa  punnain  keltain  haljaz, rohoin  suzi Чернявский В.,Ижорский язык (Самоучитель),2005 Вод теле  kuu  vassõn  emä  sõzar  yy  nenä, nokka (томшык)  kõlmõd, kõm  mussa  kauniz  kõltain  rohoin  susi Чернявский В.,Водский язык (Самоучитель),2005, 162 Саам теле  ма̅нн  о̅дт  е̅ннҍ  вуэррьпенҍ ыйй нюннҍ  ко̅ллм  чо̅а̅ххпесь  ру̅ппьсесь  руччкесь  руэнн, руэнас  пальтӭсь, чиррм, скуммьп Манси теле  э̅тпос  йильпи  сянь, а̅ӈкв уст. у̅вси, яныг яга̅ги (старшая); йигирись, мань яга̅ги, э̅сь (младшая)  э̅т, э̅ти  нёл  ху̅рум (χūrəm)  сэ̅мыл вы̅гыр, келп  восьрамхарпа  ня̅рппум оспа ха̅йтнут, са̅лыпурнуй, салыуй Афанасьева К.В.,Русско-мансийский тематический словарь Ханты теле  тылщ  илуп  анки  упи  атл  нюл  хэлум  питы  вырты  вусы  няртурн  пастывой Маҗар теле  hónap  új  anya  lánytestvér  éj  orr  három  fekete  vörös, piros  sárga  zöld  farkas
 Әдәбият 
 Зорина Г., Крылова Г. С., Якимова Э. С..- Марийский язык для всех. Часть I., 1990.
 Зорина Г., Крылова Г. С., Якимова Э. С.''.- Марийский язык для всех. Часть II., 1991.

 Моны да карагыз 

 Таулы чирмеш теле
 Мари язуы көне

 Чыганаклар 
Рус Википедиясе
http://grammar.marlamuter.com

 Тышкы сылтамалар 
 Татарча-русча-марича сөйләүлек 
 Татарча-русча-марича сөйләүлек

 Искәрмәләр 



Төркем:Чирмеш теле
Төркем:Фин-угыр телләре