Төрки телләр

Төрки́ теллә́р — алтай макрогаиләсенең тугандаш телләр гаиләсе. Азия һәм Көнчыгыш Европада киң таралган. Төрки телләрдә кимендә 157 млн кеше сөйләшә дип санала.

 Тарих 

БЭК V меңьеллыкта алтай борынгы теле япон-корея һәм төрки-монгол-тунгус-мәнҗүр асгаиләләренә таркалган. Тәфсилле тикшеренү буенча алтай гаиләлеге 3 асгаиләлегенә бүленгән:

 көнбатыш (төрки-монгол) гаиләлеге БЭК 4 меңьеллыкта төрки һәм монгол телләренә бүленгән
 үзәк гаиләлеккә тунгус-мәнҗүр төркеме керә
 көнчыгыш (япон-корея) гаиләлеге БЭК 3 меңьеллыкта корея һәм япон-рүкүк телләренә таркалган.

Барлык төрки диалектлар бердәм төрки телдән чыкканнар, БЭК 3-2 гасырларда бердәм төрки телдән бүгенге чуаш теле бабасы аерылган.

Кайбер галимнәр буенча 22-23 гасыр элек борынгы төрки тел төп төрки төркемгә һәм огур төркеменә бүленгән.

Соңрак төп төрки телдән якут теле, тыва теле, һәм соңрак угыз телләре, карлук телләре, кыпчак телләре аерылганнар.

Борынгы болгар теле һәм Идел буе төрки теле нигезендә заманча татар теле килеп чыккан.

 Төрки телләр гаиләсенең классификация схемасы 
(!төзәтмәләр кертергә кирәк!)
 Борынгы төрки тел Болгар (огур) теле † авар теле † (дунай теле) (?) болгар теле † идел буе болгар теле † чуаш теле: югары диалект, түбән диалект; малокарачкин сөйләше дунай теле † кубань теле † һун теле †(?) хәзәр теле † Уртак төрек телләре борынгы төрки тел † борынгы кыргыз теле † орхон-енисей теле (иске төрки тел) † уйгур руналы теле (орхон-уйгур теле) † тау-алтай телләре (урта-көнчыгыш телләре) кыргыз-кыпчак телләре кыргыз теле: төнъяк кыргыз диалекты, ферган-кыпчак теле †, көнъяк кыргыз диалекты барабин диалектыThomsen K Die kasantatrishe und die westsibirischen Dialekte // Philologiae Turcicae Fundamenta. Wiesbaden, 1959. T.1. S.409 һәм себер татар теленең тум диалекты көньяк Алтай теле: ойрот (уртак алтай), теленгит сөйләше, телеут теле төнъяк Алтай телләре кондом шор диалекты түбән чулым диалекты төньяк Алтай теле: куманды теле, чалкан теле туба (кыпчак?) карлык телләре карлык-уйгыр телләре борынгы уйгыр теле † караханид теле † хәләҗ теле (аргу теле) карлык-хәрәзем телләре иске әдәби: хәрәзем төрки теле †, чагатай теле †, төрки тел †, шул исәптән иске татар теле (идел буе теле) † үзбәк теле (карлык диалекты) уйгыр теле (яңа уйгыр теле), шул исәптән әйну теле) (үзбәк теле?), или төрки тел, хотан теле кыргыз теленә якын уйгыр диалектлары лобнор теле хотон теле † көнъяк кыргыз диалекты (өлешчә) кыпчак телләре кыпчак теле † кыпчак-нугай телләре алабугат нугай теле (алабугат татар теле) карагаш теле себер татар теленең тобол иртыш диалекты казакъ теле каракалпак теле нугай теле кырымтатар теленең дала диалекты үзбәк нугай диалекты (үзбәк теленең кыпчак диалектлары) ферган-кыпчак теле (өлешчә) (каракалпак теле?) көнъяк кыргыз диалектлары (өлешчә) йорт татарлары теле (йорт-ногай теле) идел-кыпчак телләре башкорт теле: көнчыгыш диалекты, көньяк диалекты, көнбатыш диалекты (башкорт-татар идиомасы)Дыбо А. В. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. т.5: Региональные реконструкции. М.: Наука,2002.«Башкирские исследователи с полным основанием относят их [говоры С.-З. БАССР] к переходным говорам»: Тенишев Э. Р. Рецензия на книгу «Материалы по татарской диалектологии»: Вопросы диалектологии тюркских языков: Баку, 1966. ч.4, стр.217татар теле: мишәр диалекты (көнбатыш диалект), казан диалекты (урта диалект) (себер татар теле (көнчыгыш) диалект яки тел?)Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции/Отв. ред. Э. Р. Тенишев. — М.: Наука. 2002. — 767 с. стр. 219, 248, 256. иске татар теле † половец-кыпчак телләре куман теле † караим теле галичский, тракайский крымский (хәзерге вакытта — кырымтатар теле) кырымтатар теле кырым теле кырымтатар теленең урта диалекты һәм анарда нигезләнгән кырымтатар теле урумский (кыпчакские говоры) кавказ телләре армяно-кыпчакский † карачай-балкар теле комык теле мамлюкско-кыпчакский † угыз телләре борынгы угыз теле † печенег теле † салар теле икан карабулак (төнъяк үзбәк) диалекты үз угыз телләре әзери теле әзери теле диалектлары айналлу, афшарский, кашкайский, салчукский балкано-гагаузский гагауз теле сирийско-туркменский сонкорско-тюркский төрек теле, шул исәптән кипрский, османский (сельджукский, староанатолийский) † (әгәр бу төрки булмаса) төрекмән теле, шул исәртән трухмән теле урумский (огузские говоры) хорасанско-тюркский, шул исәптән боджнурди хорезмский (огузские диалекты узбекского) цалкский южнобережный диалект крымскотатарского саян телләре дала телләре кёк-мончакский (дыва) тыва теле цэнгэльский тайга телләре восточнотувинский, шул исәптән тоджинский Сойот-цаатан теле (Дуһа теле, Уйгыр-урянхай теле) тофа теле хакас (кыргыз) телләре сарыг-югурский (хара-йогурский) фуюйско-кыргызский хакасско-алтайские мрасский диалект шорского среднечулымский диалект чулымского хакас теле якут телләре акающие окающие, шул исәптән долган теле и әдәби якут теле

290px|thumb|Диалектологик карта № 3 — татар теленең Диалектологик атласыннан (Г. Х. Ахатов, 1965)

 Бүленеш 
 Алтай борынгы теле
 БЭК 5 меңьеллык
 Япон теле, Корея теле
 Төрки-монгол-тунгус телләр гаиләлеге
 БЭК 4 меңьеллык
 Монгол телләре
 Борынгы төрки тел:
 БЭК 3-2 гасыр
 Огур телләре (Һун теле (бәхәсле), Чуаш теле)
 4-10 гасыр
 Якут теле, тыва теле
 Угыз телләре: Төрек теле, Төрекмән теле, Азәрбайҗан теле
 Карлук телләре: Үзбәк теле, Уйгыр теле
 Кыпчак телләре:
 Ногай-кыпчак телләре: Казакъ теле, Ногай теле
 Коман-кыпчак телләре: Кырымтатар теле, Карачай-Балкар теле
 Болгар-кыпчак телләре: Татар теле, Башкорт теле

 Төрки телләрнең чагыштыруы (Сводеш исемлеге) 

Борынгы төрки телдәТөрекчәТөрекмәнчәТатарчаКазакъчаКыргызчаҮзбәкчәУйгырчаТывачаАлтайча ana  ana/anne  ene  ana, äni  ана /ana/ ene  ona  ana аваэне burun  burun  burun  borın  мұрын /murın/ murun  burun  burun думчуктумчук qol  kol  qol  qul  қол /qol/ qol  qoʻl  kol холкол yol  yol  ýol  yul  жол /jol/ jol yoʻl  yol орук (чол)jол semiz  semiz  semiz  simez  семіз /semiz/ semiz  semiz  semiz семиссемис topraq  toprak  topraq  tufraq  топырақ /topıraq/ topuraq  tuproq  tupraq довурактобырак qan  kan  gan  qan  қан /qan/ qan  qon  qan ханкан kül  kül  kül  köl  күл /kül/ kül  kul  kül хүлкöл sub  su  suw  su  су /suw/ suu  suv  su сугсуу aq  ak  ak  aq  ақ /aq/ aq  oq aq акак qara  kara  gara  qara  қара /qara/ qara  qora  qara каракара qızıl  kιzιl  qyzyl  qızıl  қызыл /qızıl/ qyzyl  qizil  qizil кызылкызыл kök  gök  gök  kük  көк /kök/ kök (gök)  koʻk  kök көк-дээркöк

 Борынгы төрки телдәТөрекчәТөрекмәнчәТатарчаКазакъчаҮзбәкчәУйгырчаЯкутчаЧуашчаАлтайча ata ata ata  ota    ада ana anne/ana ene ana ana ona ana  an’nэне  o’gul oğul oğul ul, uğılul o’gil oghul uol yvulуул  er(kek)erkekerkek ir erkekerkak är er arэр kyz kız gyz qız qιz qiz qiz ky: s χe’rкыс kiši kişi kişi keşe kisi   kihi  кижи kelin gelin geli: n kilen kelin kelin kelin kylyn kilenкелин Борынгы төрки телдә||Төрекчә||Төрекмәнчә||Татарча||Казакъча||Үзбәкчә||Уйгырча||Якутча||Чуашча
|Алтайча
|-
| || jürek|| yürek|| ýürek ||yöräk|| jürek||yurak|| yüräk|| süreq||  
|jÿрек
|-
| || qan|| kan|| ga: n|| qan|| qan|| qon|| qan|| qa: n|| jon
|кан
|-
| || baš|| baş|| baş|| baş|| bas||  ||baş|| bas|| puš
|баш
|-
| || qyl|| kıl|| qyl|| qıl|| kyl|| kyl|| kyl|| kyl|| χe’le’r
|кул
|-
| || köz|| göz|| göz|| küz|| köz|| ko’z|| köz|| kos|| kör
|кÿс
|-
| ||kirpik||kirpik||kirpik||kerfek||kirpik||kiprik||kirpik||kirbi:||χurbuk
|кирбик
|-
| || qulqaq||kulak|| gulak|| qolaq|| qulaq|| quloq|| qulaq|| gulka: k||χo’lga
|кулак
|-
| || burun|| burun|| burun|| borın|| murιn|| burun|| burun|| murun||  
|тумчук
|-
| || qol|| kol|| gol|| qul|| qol|| qo’l||  ||qol|| χol
|кол
|-
| || el(ig)||el|| el|| || || || ||ili:|| ala'
|эл
|-
| ||barmak||parmak||barmak||barmaq|| ||barmoq||barmaq|| || 
|сабар
|-
| ||tyrnaq||tırnak||dyrnaq||tırnaq||tιrnaq||tirnoq||tirnaq||tynyraq|| 
|тырмак
|-
| || tiz|| diz|| dy: z|| tez|| tize|| tizza|| tiz|| tüsäχ||  
|тизе
|-
| || baltyr||baldır||baldyr||baltır||baldyr||boldyr||baldir||ballyr|| 
|балтыр
|-
| || adaq|| ayak|| aýaq|| ayaq|| ayaq|| oyoq||  ||ataq||   
|айак
|-
| ||qaryn|| karın|| garyn|| qarın|| qarιn|| qorin|| qor(saq)||qaryn||χyra’m
|карын
|-
| ||Борынгы төрки телдәТөрекчәТөрекмәнчәТатарчаКазакъчаҮзбәкчәУйгырчаЯкутчаЧуашчаАлтайча at at at at at ot at at utат  siyir sığır sygyr síır (sıyır) siyιr sigir    уй  yt it it et iyt it it yt jydaийт balyq balık balyk balıq balιq baliq beliq balyk pola'балык  bit bit bit bet biyt bit pit byt pyjdaпийт Борынгы төрки телдә||Төрекчә||Төрекмәнчә||Татарча||Казакъча||Үзбәкчә||Уйгырча||Якутча||Чуашча
|Алтайча
|-
| || ev|| ev|| öý|| öy|| üy|| uy|| öy||  ||av
|ÿй
|-
| || otag|| otağ||otaq||  || otaq|| otoq||  ||otu:||  
|очок
|-
| ||yol|| yol|| yo: l|| yul|| zhol|| yo’l|| yol|| suol|| sol
|jол
|-
| ||köprüq||köprü||köpri|| küpar|| köpir|| ko’prik||kövrük||kürpe|| 
|
|-
| ||oq|| ok|| ok|| uk||  ||o’q|| oq|| oχ|| ugu
|ок
|-
| ||ot|| || ot|| ut|| ot|| o’t|| ot|| uot|| vot
|от
|-
| ||kül|| kül|| kül|| köl|| kül|| kul|| kül|| kül|| kö'l
|кÿл
|-
| ||suv|| su|| suw|| syw|| suw|| suv|| su|| ui|| syv
|суу
|-
| ||kemi|| gemi|| gämi|| kimä|| keme|| kema||  || ||kim
|кеме
|-
| || köl|| göl|| köl|| kül|| köl|| ko’l|| köl|| küöl||  
|кöл
|-
| ||atov|| ada|| ada|| atan|| aral|| orol|| aral||  || ută
|
|-
| ||küneš||güneş||gün||qoyaş||kün|| ||kün|| kün|| χĕvel
|кÿн
|-
| ||bulut|| bulut|| bulut|| bolıt|| bult|| bulut|| bulut|| bylyt|| pĕlĕt
|булут
|-
| ||yulduz||yıldız||ýyldyz||yoldız||zhuldιz||yulduz||yultuz||sulus||şăltăr
|jылдыс
|-
| || topraq||toprak||toprak||tufraq||topιraq||tuproq||tupraq||toburaχ||tăpra
|тобырак
|-
| || töpü|| tepe|| depe|| tübä|| töbe|| tepa||  ||töbö|| tüpe
|тÿбек
|-
| || yağac|| ağaç|| agaç|| ağaç|| ağaš||  || || ||jyvăş
|агаш
|-
| || tenri|| tanrı|| taňry|| täñre|| || ||tängri||tanara||tură
|теҥери
|-
| ||Борынгы төрки телдәТөрекчәТөрекмәнчәТатарчаКазакъчаҮзбәкчәУйгырчаЯкутчаЧуашчаАлтайча  uzun uzun uzyn ozın uzιn uzun uzun uhun vărămузун  yany yeni yany yaña zhangayangi yengi sana şĕnĕjаҥы  semiz semiz semiz simez semiz semiz semiz emis samărсемис  tolu dolu do: ly tulı tolι to’la toluq tolorutulliтолу  aq ak ak aq aq oq aq   ак qarakara  gara qara qara qora qara χara χuraкара  qyzyl kızıl gyzyl qızıl qızıl qizil qizil kyhyl χĕrlĕкызыл kökgök gök kük kök ko’k kök küöq kăvakкöкСаннар''Борынгы төрки телдәТөрекчәТөрекмәнчәТатарчаКазакъчаҮзбәкчәУйгырчаЯкутчаЧуашчаАлтайча1 bir bir bir ber bir bir bir bi: r pĕrreбир2 eki iki iki ike yeki ikki ikki ikki ikkĕэки4 tört dört dö:rt dürt tört to’rt töt tüört tăvattăтöрт7 yeti yedi yedi cide jeti yetti yättä sette şiççĕjети10 on on o: n un on o’n on uon vunnăон100 yüz yüz yü:z yöz jüz yuz yüz sü:s şĕrjÿс
Шәхси алмашлыкТөрекчәАзәрбайҗанчаТөрекмәнчәҮзбәкчәУйгырчаБашкортчаТатарчаКазакъчаКыргызчаЯкутчаЧуашчаbenmənmenmenmenminminmenmenminepĕ / epbanamənəmaňamengamangamiñämiñamağanmagamiexe / miexeğemanabenimənimenimeniménimineminemenimenimiiginmanabendeməndəmendemendamende / méningdemindämindämendemende -manrabendenməndənmendenmendanmendin / méningdinmindänminnänmenenmendenmiigittenmanranbenimmənimmeniňmeningméningmineñminemmeniñmeninmieneman / manănbenimlemənimləmen bilen / meniň bilenmen bilan / mening bilanmen bilen / méning bilenmineñ menänminem belänmenimenmen menenmiiginenmanpaТөрекчәАзәрбайҗанчаТөрекмәнчәҮзбәкчәУйгырчаБашкортчаТатарчаКазакъчаКыргызчаЯкутчаЧуашчаsensənsensensenhinsinsensenenesĕ / essanasənəsaňasengasangahiñäsiñasağansagaeyiexe / eyiexeğesanasenisənisenisenisénihinesinesenisenieyiginsanasendesəndəsendesendasende / séningdehindäsindäsendesende -sanrasendensəndənsendensendansendin / séningdinhindänsinnänsenensendeneyigittensanranseninsəninseniňseningséninghineñsineñseniñsenineyienesan / sanănseninlesəninləsen bilen / seniň bilensen bilan / sening bilansen bilen / séning bilenhineñ menänsineñ belänsenimensen meneneyiginensanpaТөрекчәАзәрбайҗанчаТөрекмәнчәҮзбәкчәУйгырчаБашкортчаТатарчаКазакъчаКыргызчаЯкутчаЧуашчаsizsizsizsizsiz / siliheźsezsizsizenesir / esĕrsizesizəsizesizgasizge / siligeheźgäsezgäsizgesizgeeyiexe / eyiexeğesiresizisizisizisiznisizni / siliniheźźeseznesizdisizdieyiginsiresizdesizdəsizdesizdasizde / silideheźźäsezdäsizdesizde -sirĕntesizdensizdənsizdensizdansizdin / silidinheźźänsezdänsizdensizdeneyigittensirĕntensizinsizinsiziňsizningsizning / siliningheźźeñsezneñsizdiñsizdineyienesirĕnsizinlesizinləsiz bilen / siziň bilensiz bilan / sizning bilansiz bilen / sizning bilen / sili bilenheźźeñ menänsezneñ belänsizbensiz meneneyiginensirĕnpeТөрекчәАзәрбайҗанчаТөрекмәнчәҮзбәкчәУйгырчаБашкортчаТатарчаКазакъчаКыргызчаЯкутчаЧуашчаoooluuululolalkinivăl / ulonaonaoňaungauninghauğaañaoğanagakiniexeănaonuonuonuuniuniunıanıonıanıkininiănaondaondaondaundaunda / uningda / andaundaandaondaanda -unra / untaondanondanondanundanundin / uningdin / andinundanannanonanandankinittenunran / untanonunonunonuňuninguningunıñanıñonıñanınkieneun / unănonunlaonunlao bilen / onuň bilenu bilan / uning bilanu bilen / uning bilenunıñ menänanıñ belänonımenal menenkininenunpaТөрекчәАзәрбайҗанчаТөрекмәнчәҮзбәкчәУйгырчаБашкортчаТатарчаКазакъчаКыргызчаЯкутчаЧуашчаbizbizbizbizbizbeźbezbizbizbihigiepir / epĕrbizebizəbizebizgabizgebeźgäbezgäbizgebizgebihiexe / bihiexeğepirebizibizibizibiznibiznibeźźebeznebizdibizdibihiginipirebizdebizdəbizdebizdabizdebeźźäbezdäbizdebizde -pirĕnte / pirtebizdenbizdənbizdenbizdanbizdinbeźźänbezdänbizdenbizdenbihigittenpirĕnten / pirtenbizimbizimbiziňbizningbizningbeźźeñbezneñbizdiñbizdinbihienepirĕnbizimlebizimləbiz bilen / biziň bilenbiz bilan / bizning bilanbiz bilen / bizning bilenbeźźeñ menänbezneñ belänbizbenbiz menenbihiginenpirĕnpeТөрекчәАзәрбайҗанчаТөрекмәнчәҮзбәкчәУйгырчаБашкортчаТатарчаКазакъчаКыргызчаЯкутчаЧуашчаsizsizsizsenlarsiler / sénlerheźsezsendersilerehigiesir / esĕrsizesizəsizesenlargasilerge / sénlergeheźgäsezgäsendergesilergeehiexe / ehiexeğesiresizisizisizisenlarnisilerni / sénlerniheźźeseznesenderdisilerdiehiginisiresizdesizdəsizdesenlardasilerde / sénlerdeheźźäsezdäsenderdesilerde -sirĕntesizdensizdənsizdensenlardansilerdin / sénlerdinheźźänsezdänsenderdensilerdenehigittensirĕntensizinsizinsiziňsenlarningsilerning / sénlerningheźźeñsezneñsenderdiñsilerdinehienesirĕnsizinlesizinləsiz bilen / siziň bilensenlar bilansiler bilen / sénler bilenheźźeñ menänsezneñ belänsendermensiler menenehiginensirĕnpeТөрекчәАзәрбайҗанчаТөрекмәнчәҮзбәкчәУйгырчаБашкортчаТатарчаКазакъчаКыргызчаЯкутчаЧуашчаonlaronlarolarularularularalar / ularolaralarkinilervĕsem / vălsemonlaraonlaraolaraulargaularghaularğaalarğaolarğaalargakinilergevĕseneonlarıonlarıolaryularniularniularźıalarnıolardıalardıkinilerivĕseneonlardaonlardaolardaulardaulardaularźaalardaolardaalarda -vĕsencheonlardanonlardanolardanulardanulardinularźanalardanolardanalardankinilertenvĕsenchenonlarınonlarınolaryňularningularningularźınalarnıñolardıñalardınkiennerevĕsen / vĕsenĕnonlarlaonlarlaolar bilenular bilanular bilenular menänalar belänolarmenalar menenkinilerinenvĕsempe

 Искәрмәләр 

*