Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе

Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе – 1937 елда Татарстан Республикасының музыкаль мәдәниятен үстерү һәм пропагандалау максатыннан оештырылган филармония. Милли музыка мәдәниятенә керткән бик зур өлеше өчен һәм Габдулла Тукайның  тууына 60 ел тулу уңаеннан 1946 елны филармониягә бөек шагыйрьнең исеме бирелә.

2014 елдан сәнгать җитәкчесе — профессор Айдар Фәйзрахманов.

Тарих
 Беренче еллар 
Филармония 1937 елның 21 августында оештырыла. Монда барлыкка килгән иң беренче музыкаль коллективта – симфоник оркестрда – 35 музыкант була.  Баш дирижер итеп М.Э.Шеппер билгеләнә, соңрак аны И.В.Әүхәдиев алмаштыра. 1938 елның 11 гыйнварыннан коллектив Татар дәүләт симфоник оркестры дип атала башлый. Ә 1939 ел азагында оркестр яңа ачылган Татар дәүләт опера һәм балет театрына күчерелә.
Александр Ключарев тырышлыгы белән монда яңа коллектив – татар халык инструментлары оркестры оеша. Әмма ул 1941 елда таркатыла. 
1937 елның 11 сентябрендә филармония каршында татар фольклоры кабинеты ачыла.  Аны башта С.Ш. Таһиров, шул ук елның 10 октябреннән А.С.Ключарев җитәкли.
Шул ук 1937 елны хөкүмәт карары нигезендә филармониядә хор студиясе – И.В.Грекулов җитәкчелегендәге Дәүләт хор капелласы барлыкка килә. Ярты ел үткәч,  ул ТАССРның җыр һәм бию ансамбле итеп үзгәртелә. Сәнгать җитәкчесе һәм хормейстеры З.С.Әхмәтова ансамбльне 22 ел җитәкли. 1991 елдан башлап Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле мөстәкыйль эшли башлый.

1937 елда А.В.Казанский җитәкчелегендә эстрада-концерт бүлеге төзелә.

Башта филармония Киров (хәзер – Мәскәү) урамына урнашкан, анда җыр һәм бию ансамбле репетицияләр үткәрә алган. Тик ул вакытта филармониянең үз концерт залы булмаган. Күпмедер вакыт филармония Бутлеров урамындагы Галимнәр йортында да, Островский урамындагы йортта да яшәп алган.

Иң беренче сәнгать җитәкчесе А.М. Райский булган.

1940 елны филармония музыка-пропаганда эшчәнлеген ныклап җәелдереп җибәрә. Җыр һәм бию ансамбле беренче тапкыр ил буйлап озак вакытлы гастрольгә чыгып китә. 160 көн эчендә Ерак Көнчыгышта һәм Себердә 100дән артык концерт бирелә.

 Сугыш еллары 
1941 елда республиканың бөтен мәдәни тормышы бары тик бер вакыйгага – ТАССРның Мәскәүдә көзен үтәчәк әдәбият һәм сәнгать декадасына юнәлдерелгән була. Бөек Ватан сугышы башлану бу планнарны җимерә. Филармониянең күп артистлары сугышка алына.

Сугыш елларында татар дәүләт филармониясе республика территориясендәге госпитальләрдә, хәрби частьларда 1700 шефлык концерты куя. Ә 60 артист, 17 бригадага бүленеп, төрле фронтларда концерт программалары белән чыгыш ясый.

Сугыш бетүгә үк филармония гастрольләргә чыгып китә. Татар артистлары беренче тапкыр Мәскәүнең дәрәҗәле концерт залларында чыгыш ясый.

Җыр һәм бию ансамбле гастроль белән бөтен Урта Азияне һәм Казакъстанны йөреп чыга.

 Сугыштан соңгы чор 
1945 елда Филармониядә Музыкаль-әдәби лекториясе оештырыла.

1946 елны В. Апресов, А. Броун, Н. Брауд фортепиано триосы оештыралар. Шул ук елны Печников җитәкчелегендә кыллы квартет та оеша.

1950-елларда эстрада-концерт бүлеге ике мөстәкыйль юнәлешкә: әдәби-музыкаль лекторий һәм эстрадага аерыла.

Филармониядә бик күп билгеле, бөек музыкантлар эшләгән: Зөләйха Әхмәтова, Җәлал Садриҗиһанов, Александр Ключарев, Җәүдәт Фәйзи, Рәисә Волкова, Алмаз Монасыйпов, Мәхмүт Нигъмәтҗанов, Илгиз Мәҗитов.

 Бүгенге көн 
Бүгенге көндә филармония тулы тормыш белән яшәүче, армый-талмый эшләүче иҗат коллективларын туплаган абруйлы концерт оешмасы булып тора. Биредә Татарстан Республикасы халык уен кораллары дәүләт оркестры, Филармониянең әдәби-музыкаль лекторие (1994-2012 елларда Опера һәм камера музыкасы бүлеге дип аталды), Татарстан Республикасы фольклор музыкасы дәүләт ансамбле һәм Татарстан Республикасы дәүләт эстрада-симфоник оркестры (2011 елдан Татарстанның филармония джаз-оркестры составына керде) эшли. Филармониянең шушы иҗат коллективлары зур мәдәни-агарту эше алып бара. Шулай ук филармония төрле төбәкләрдән чакырылган солистлар чыгышларыннан торган орган концертларын да оештыра.

2000 елдан филармониянең заманча технологияләр буенча яңартылган 600 урынга исәпләнгән үз концерт залы бар. Зал өр-яңа ут һәм тавыш аппаратурасы белән җиһазландырылган.

Сезон дәверендә филармония коллективлары 500 меңнән артык тамашачыга (өлкәннәр һәм балалар өчен) үз иҗатларын җиткерәләр. 800 дән артык концерт уздыралар. Чит илләргә гастрольләр белән еш чыгалар. Филармония үз концертларына башка республикалардан һәм илләрдән бик күп танылган дирижерлар, җырчылар һәм музыкантлар чакыра.

Филармония 2007 елда үзенең 70 еллыгын билгеләп үтте.

 Коллективлар 
 Татарстан Республикасы халык уен кораллары дәүләт оркестры, 
 Филармониянең әдәби-музыкаль лекторие
 Татарстан Республикасы фольклор музыкасы дәүләт ансамбле
 Татарстанның филармония джаз-оркестры

 Филармониядә оештырган бәйгеләр 
1989 елда филармония халыкара «Татар җыры» конкурсын оештыручыларның берсе була. 2003 елда ул татар җырын башкаручыларның Илһам Шакиров исемендәге Халыкара конкурсы, 2006 елда Н.Г. Рахлин исемендәге музыка фестивале, ә 2008 елдан «Филармониада» Халыкара музыка сәнгате фестивален оештыручы.

 Шәхесләр 
 Җитәкчелек 
 Л.А. Галиев (1937-1937)
 Ә.Г. Садриев (1938-1939),
 Б.Н. Абдуллин (1939-1941),
  Зөләйха Әхмәтова (1941-1944),
  Җәүдәт Фәйзи (1944-1946), 
 М.М. Хессин (1947-1948).
 Михаил Боголюбов (1952-1961).
 Хәдичә Калинина (1961-1965).
 Михаил Первин (1965-1973)
 Марат Таҗетдинов (1973-1988)
 Әсхәт Сафин (1989-2003) 
 Кадим Нуруллин (2003 – )

 Солистлар 
 Васильев, Владимир Михайлович (2004 – х.в.) – бас
 Георгий Ибушев (1985 – х.в.) – тенор
 Резидә Галимова – сопрано
 Роман Чуйнов – концертмейстер (фортепиано)
 Ригина Вәлиева – сопрано
 Ильяс Камал (Ильяс Камалов) – виолончель
 Гөлнара Байназарова – сопрано
 Айтуган Вәлмөхәммәтов – баритон
 Әлфия Мансурова – эскрипкә

 Танылган хезмәткәрләре 

 башлау тәмамлау исем тасвирлама Викиҗыентыктагы төркем туу датасы үлем датасы 1957  Әлфия Әфзалова  Alfiya Avzalova 1933-01-15 2017-06-15 19671975 19681976 Ай­дар Ха­физ  Aydar Hafizov 1943-05-20 2020-12-13 1967-051965 No/unknown value Айрат Арсланов артист, нәфис сүз остасы, эстрада режиссеры (1928-2010)  1928-04-10 2010-04-23 1963 1979 Габдулла Рәхимкулов җырчы, Татарстан Республикасының халык артисты (1996 ел)  1926-02-15 1997-10-09 1969 1972 Мансур Шиһапов татар шагыйре, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты Mansur Shigapov 1940-05-01 2022-12-09   Таһир Якупов  Tagir Yakupov 1946-05-13 1999-10-01 1976 1998 Хәмдүнә Тимергалиева танылган җырчы, ТАССР-ның атказанган (1987), Татарстан АССР-ның (1991) һәм Башкортстанның (2020) халык артисты Hamduna Timergalieva 1949-05-24 2020-09-14 1986 1994 Асаф Вәлиев татар эстрада җырчысы Asaf Valiev 1959-06-26    Рөстәм Вәлиев виртуоз гармунчы, Татарстан Республикасының халык артисты, Русиянең атказанган артисты.  1961-10-27 2014-03-05 1924 1934 Исмәгыйль Илялов музыкант-башкаручы, мандолинада уйнаучы, концерт һәм театр администраторы  1898-12-15 1992-07-24 2011  Айдар Фәйзрахманов опера җырчысы (лирик тенор)  1955-01-30    Зөһрә Шәрифуллина Татарстан Республикасы халык артисты (1997)  1956-12-20  1976 1988 Әлфия Заһидуллина опера җырчысы (сопрано), педагог, ТАССРның халык, РСФСРның атказанган артисты  1936-09-07 2004-06-26 1989 1999 Илсур Сафин татар җырчысы, мөгаллим  1962-08-11  2014  Ильяс Камал  Ilyas Kamalov 1992-07-29    Гөлзадә Сафиуллина  Gulzada Safiullina 1946-09-08  1982 2003 Азат Хәлимов   1958-09-08  1990 1995 Зөлфия Шакирова   1965-06-05    Вадим Захаров җырчы, Татарстанның атказанган (2017) һәм халык (2023) артисты  1986-06-24  1992  Гөлчирә Бәдретдинева   1957-04-17    Алсу Әбелханова җырчы  1976-12-14    Газинур Фарухшин җырчы, Татарстан Республикасының атказанган артисты  1956-03-14  1969  Рабига Сибгатуллина   1948-01-27  1992-02-10 2003 Шамил Галиев биюче, акробат, Татарстанның атказанган артисты  1967-02-03  1981 1995 Искәндәр Биктаһиров  Iskander Biktagirov 1951-10-12 2023-12-24 1972  Фәрит Хатыйпов музыкант, концертмейстер-аккомпаниатор, композитор, Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе һәм халык артисты (2013)  1948-01-01    Мнир Соколов   1952-05-26    Әлфия Хәбибуллина  Alfiya Habibullina 1967-11-22    Илгиз Мөхетдинов  Ilgiz Mukhutdinov 1994-11-13  1966 1976 Рөстәм Үтәй дирижер, скрипкачы, педагог  1943-12-14 2025-05-02   Кадим Нуруллин Татар дәүләт филармониясе директоры (2003 елдан)  1975-07-02    Айдар Хәкимов баянчы  1975-12-03 

 Искәрмәләр 

 Сылтамалар 

 Рәсми сайт

 Шулай ук карагыз 

Төркем:Филармонияләр
Төркем:Музыка
Төркем:Габдулла Тукай
Төркем:Татарстан сәнгать коллективлары
Төркем:Казан оешмалары