Одесса

Әдис яки тарихи татар исеме Хаҗибәй (укр. Одеса) — Украинада урнашкан шәhәр. Әдис өлкәсенең үзәге. Украинаның икътисади, мәдәни, сәяси үзәкләренең берсе.

Әдис турында беренче мәгълүматлар 1415 елга сылтый. Бу вакытта аның урынында Хаҗибәй дигән татар авылы була.
 География 
Әдис Кара диңгезнең Әдис култыгы ярында, Киевтан 446 километр көньяк-көнбатышрак урнашкан.
 Тарих 
XIV гасырда Алтын Урдада Туктамыш ханы идарә иткән чорында Хаҗибәй таш кирмәне төзелгән. Татарлар Хаҗибәй кирмәнен Алтын Урданың әһәмиятле көнбатыш порты һәм сәүдә ноктасы буларак кулланганннар.

Низаглашу чорында Хаҗибәйдә качкан татар морзалары сыенганнар, соңрак ул Нугай урдасы бер үзәгенә әверелгән.

Татарча караш буенча Хаҗибәйне татарлар нигезләгән булып чыга һәм атамасы да Алтын Урда бәе (бәге) Хаҗига барып тоташа.

Витовт идарә иткән чорда Хаҗибәй кирмәне Бөек Литва кенәзлегенә күчә. Соңрак XV гасырда Госман империясе эченә керә. 

1778 елда руслар Кырым ханлыгын басып алып, күп кенә Госман империясенә бәйле татар җирләрен яулыйлар, шул исәптән Хәҗибәй кирмәне. Руслар, аны басып алып, аны үзләрнең көньяктагы таяныч пунктына әйләндергәннәр. 1794 елдан шәһәр, 1795 елда рәсми рәвештә Әдис исемен алган. 1941 елда Әдисне алманнар тарфыннан басып алынган. 1944 елның 10 апрельдә азат ителгән. 1965 елда Әдискә каһарман шәһәр исеме бирелгән.

 Климат 

 Халык 

 1897http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1665   1959http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php  1970http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php  1979http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php  1989http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php  2001http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/total_population/structure_population/sel_1/?box=1.1W&k_t=51&rn=51101&id=&botton=cens_db 403 815 667 182  891 546  1 046 133  1 115 371 1 029 049

Милли состав (2001): украиннар — 61,6 %, руслар — 29,0 %, болгарлар — 1,3 %, яһүдләр — 1,2 %.

 Эчке бүленеш 
 Киев районы
 Малиновский районы
 Диңгез буе районы
 Суворов районы

 Шәһәрдә туганнар 
 Анна Ахматова — рус шагыйрәсе.
 Родион Малиновский — совет хәрби эшлеклесе.
 Леонид Утёсов (чын исеме — Лазар Вайсбейн) — совет артисты.
 Георгий Ковтун — хореограф.

 Искәрмәләр 

Төркем:Одесса
Төркем:Украина өлкә үзәкләре