Бразилия

Брази́лия, рәсми атамасы Брази́лия Федерати́в Респу́бликасы (порт. República Federativa do Brasil) – Көньяк Америкада урнашкан дәүләтләр арасында өслек мәйданы һәм халык саны буенча беренче урында торучы дәүләт. Кыйтганың көнчыгыш һәм үзәк өлешләрен алып тора.

Башкаласы – Бразилиа шәһәре.

Француз Гвианасы, Суринам, Гайана, Венесуэла, Колумбия, Перу, Боливия, Парагвай, Аргентина һәм Уругвай белән чиктәш. Коры җирдәге чикләренең озынлыгы якынча 16 мең км. Көнчыгыштан берничә утравы (иң мөһиме – Фернанду-ди-Норонья) Бразилиянеке булган Атлантик океан белән юыла. Яр сызыгы озынлыгы – 7,4 мең км.

 Тарих 
Бразилия территориясендә кешенең пәйда булуы неолит дәверенә туры килә. 16 гасыргача Бразилиядә берничә эре индей кабилә яшәгән. Алар күчмә хәят алып барганнар, тупи-гуарани кабиләсе генә утрак яшәгән. Индей кабиләләре аучылык, балыкчылык белән беррәттә игенчелек белән шөгыльләнгән. 1500 елның апрельдә Португалия диңгезчесе Педру Кабрал Бразилия ярларына барып җитә һәм кәшеф иткән җирне Португалия биләмәсе итеп игълан итә.

 География 
Бразилия – Латин Америкасының иң зур дәүләте, континентның яртысын диярлек биләп тора. Башкаласы – Бразилиа. Территориясе коры җир өслегенең 5,7 %ын тәшкил итә (8 514 215,3 км²). Бразилия – зурлык буенча дәүләтләр арасында бишенче урында тора (Россия, Канада, Кытай һәм Америка Кушма Штатларыннан соң).

Илнең төньгында Амазония үзәнлеге урнашкан. Төньякта ул Гвиана яссы таулыгының төньяк өлешенең калкулыклы тигезлегенә күчә. Калган территория исә тулысынча диярлек Бразилия яссы таулыгында урнашкан.

Бразилиянең иң югары ноктасы – Неблин тау түбәсе (2 994 м).
 Табигать 
 Каатинга
 Сәясәт 

Дәүләт башында халык тарафыннан 4 елга сайланучы президент тора.

Югары закон чыгаручы орган булып ике палаталы (федераль Сенат (81 урын) һәм Депутатлар Палатасы (513 урын)) Милли кәнгрис тора.

Югары мәхкәмә хакимияте Бразилия Конституциясенең дөрес шәрехләнүе һәм кулланылуы өчен җавап бирүче Югары Федераль Суд тарафыннан чынлыкка ашырыла.

 Милли гимн 
Бразилия милли гимны текстын Жоаким Осориу Дуке Эстрада (Joaquim Osório Duque Estrada), көен Франсиску Мануэл да Силва (Francisco Manuel da Silva) язган.Бразилия милли гимны
I. Ouviram  do Ipiranga as margens plácidasИшеттеләр  Ипиранга-елга ярларыİşettelär İpiranğa-yılğa yarlarıDe  um povo heróico o brado retumbanteБатырларның  күк күкрәүдәй өннәрен,Batırlarnıñ kük kükräwdäy  önnären,E  o sol da liberdade em raios fúlgidosҺәм  азатлык кояшы мул сипте нурларын,Häm azatlıq qoyaşı mul sipte  nurların,Brilhou  no céu da Pátria nesse instanteЯктыртты  ул Ватаныбыз күкләрен.Yaqtırttı ul Watanıbız küklären.Se  o penhor dessa igualdadeБез  тигезлек дәлил-сәбәбенBez tigezlek dälil-säbäbenConseguimos  conquistar com braço forteБу  куәтле куллар белән казандык,Bu quätle qullar belän qazandıq,Em  teu seio ó liberdadeКаршы  алырбыз үлем сәгатенQarşı alırbız ülem säğatenDesafia  o nosso peito a própria morte.Синең  кочагыңда, изге Азатлык!Sineñ qoçağıñda, izge Azatlıq!Ó  Pátria amadaСөекле  Ватан,Söyekle Watan,IdolatradaКодрәт  ал Хактан,Qödrät al Xaqtan,Salve!  Salve!Имин бул  син!İmin bul sin!Brasil,  um sonho intenso, um raio vívidoБразил  — бөек хыялыбыз, сибә нурлар,Brazil  — böyek xıyalıbız, sibä nurlar,De  amor e de esperança à terra desceКүк такымы  — Көньяк Хач җиребезгә,Kük  taqımı — Könyaq Xaç cirebezgä,Se  em teu formoso céu risonho e límpidoСөю,  өмет таратып балкый йолдызларSöyü,  ömet taratıp balqıy yoldızlarA  imagem do Cruzeiro resplandeceГүзәл, аяз, шатлык тулы күгебездә.Güzäl,  ayaz, şatlıq tulı kügebezdä.Gigante  pela própria natureza,Табигать үзе тудырган бер гигантсың;Tabiğät  üze tudırğan ber giğantsıñ;És  belo és forte impávido colossoМәһабәт, көчле, кыю син, беләгеңдәMähabät,  köçle, qıyu sin, belägeñdäE  o teu futuro espelha essa grandezaАлдагы бөеклегеңне туплагансың!Aldağı  böyeklegeñne tuplağansıñ!Refren:Кушымтасы:Quşımtası:Terra  adoradaМеңнәр арасыннанMeñnär arasınnanEntre  outras milӨзелеп яраткан ил,Özelep yaratqan il,És  tu BrasilӘй сөекле Ватан,Äy söyekle Watan,Ó  Pátria amada!Син ул, Бразил!Sin ul, Brazil!Dos  filhos dêste solo és mãe gentilУл-кызыңа изге ана күк ил,Ul-qızıña izge ana kük il,Pátria  amada, Brasil.Әй сөекле Бразил!Äy söyekle Brazil!

 Халык 
Халык саны – 198,7 млн (2009 елның июль бәяләмәсе, дөньяда 6нчы урын).

Еллык арту – 1,2% (фертильлек – бер хатын-кызга 2,2 тудыру).

Уртача гомер озынлыгы – ирләрдә 68 ел, хатын-кызларда 76 ел.

Телләр – португалча (рәсми һәм иң таралган), шулай ук испанча, немецча, итальянча, японча, инглизчә һәм индеец телләре.

Укый-яза белү – 89% (2004 елгы бәяләмә).

 Диннәр 
Гамәлдәге 1988 елгы Конституциясе нигезендә, Бразилия – дөньяви дәүләт. Диннәр – католицизм (номиналь рәвештә) 73,6%, протестантизм 15,4%, спиритуалим 1,3%, банту/вуду 0,3%, башкалар 2%, атеистлар 7,4% (2004 елгы исәп буенча).
 Бразилиядә ислам
 Бразилиядә Һинд дине

Икътисад
Бразилия — куәтле аграр җи­тештерүгә ия, продукцияне күпләп читкә сатучы ил.  һәм терлекчелек продук­цияләре белән бергә экспорт күләме 100 миллиард доллардан арта. Тимер рудасына бай. Россия кебек үк, Бразилия дә күпләп чимал сатуны арттырырга сәләтле.

 Искәрмәләр 

 Сылтамалар 

 Моны да карагыз 

Төркем:Көньяк Америка
Төркем:Көньяк Америка дәүләтләре
Төркем:Федератив дәүләтләр