Астрономия

Астрономия (нөҗүм гыйлеме, , αστρον — йолдыз һәм νόμος — канун) — күк йөзендә урнашкан барлык системаларны өйрәнгән фәнне һәм белем өлкәсен белдергән термин. Астрономия фәне — төрле күк җисемнәрен һәм гомумән галәмне өйрәнүче иң борынгы фәннәрнең берсе.

 Өйрәнелүче объектлар 

200px|thumb|Астрономияның замандаш коралы - радиотелескоплар комплексы|left
Астрономия төрле күк җисемнәренең урынлашуын, хәрәкәтен, төзелешен, барлыкка килүен, эволюциясен, физик үзлекләрен һәм химик составын өйрәнә. Болар арасына Кояш, Кояш системасындагы планеталар һәм аларның иярченнәре, астероидлар, кометалар, метеоритлар, планет-ара матдә, Кояш системасының тышындагы планеталар, томанлыклар, галактикалар һ.б. керә.

 Кыскача тарих 
Астрономия борынгы заманнарда көнкүреш ихтыяҗларын (календарьләр,  һәм ел фасылларын фаразлау) канәгатьләндерү өчен барлыкка килгән. Беренче күзәтүләр Вавилонда, Мисырда һәм Кытайда алып барылган. Борынгы Грециядә  йолдызлар өчен  төзегән, Клавдий Птолемей  тәкъдим иткән. Урта гасырларда үсеш Көнчыгышта ( гигант секстант төзегән,  Истанбулда зур обсерватория ачкан) барган.  Коперникның , Галилейның телескопын һәм Кеплер кануннарын алып килгән. XX гасырда  галактикаларны һәм  ачкан.

 Күзәтү методлары 
Физика кебек эксперименталь фәннәрдән аермалы буларак, астрономия күбесенчә галәмдәге җисемнәрдән килгән элетромагнит нурланышын пассив күзәтүләргә таяна. Төп методларга , , , ,  һәм  керә. Аларның һәрберсе  махсус аерым диапазонын куллана.

 Бүлекләр 

 исем тасвир өйрәнелгән тармак    computational astrophysics   particle physics in cosmology   radio cosmology   time-domain astronomy   uranology  Уран археоастрономия   астробиология   астрометрия   астростатистика   астрофизика  кара тишекstellar evolutionнейтрон йолдызкара матдәкара энергияstellar magnetic fieldplanetary magnetic field астрохимия   астроэкология   гайре галактик астрономия   галактик астрономия  Киек Каз Юлы гамма-астрономия   гравитацион дулкыннар астрономиясе   инфракызыл астрономия   йолдыз астрономиясе   кометология  комета космик нурлар астрономиясе   космология астрономиянең тулаем галәмнең үзенчәлекләрен һәм эволюциясен өйрәнә торган бүлеге кара энергиякара сыекчаГаләмкара матдә күзәтүләр астрономиясе   күк механикасы   метеоритика   нейтрино астрономиясе  cosmic neutrino backgroundsolar neutrino оптик астрономия   планетар астрономия   планетар геология   радиоастрономия  астрономик җисем релятивист астрофизика   рентген астрономиясе космик объектларны аларның рентген спектры нурланышы нигезендә өйрәнгән астрономия бүлеге  селенология Айны өйрәнүче астрономия бүлеге Ай субмиллиметрлы диапазон астрономиясе нурларның дулкын озынлыгы миллиметрдар кимрәк (терагерц ешлыклы) диапазон астрономик күзәтүләр  теоретик астрономия   тузан астрономиясе   ультрашәмәхә астрономия ультрашәмәхә спектрындагы (10-400 нм) күзәтүләр астрономиясе  физик космология   халык астрономиясе   экзопланетология  экзопланета

 Танылган галимнәр 

 Борынгылык һәм антиклык астрономнары 

  (як. 190 ел (б. э. к.) – як. 120 ел (б. э. к.)).  ачкан. 850 йолдыз өчен  төзегән. Йолдызча зурлык төшенчәсен гамәлгә керткән. 
 Клавдий Птолемей (87 – 165). Үзенең «Әлмагест» әсәрендә  тәкъдим иткән. 48 йолдызлыкны каталоглаштырган. Фаразлаулар өчен җәдвәлләр төзегән.

 Яңарыш чоры 

 Николай Коперник (1473 – 1543).  тәкъдим иткән һәм нәтиҗәдә гыйлем инкыйлабына юл салган. 
 Тихо Браге (1546 – 1601). 20 елдан артык вакыт дәвамында планеталарның төгәл күзәтүләр алып барган. Кометаларның Айдан ераграк очуларын исбатлаган. Йолдызлар каталогын төзегән. 
 Галилео Галилей (1564 – 1642). Телескопны камилләштергән. Юпитерның иярченнәрен, , ,  Айда тауларны ачкан. 

 Яңа вакыт 

 Иоһанн Кеплер (1571 – 1630). Планеталар хәрәкәтенең өч канунын төзегән. Кануннар  аңлата.
  (1738 – 1822). Уран планетасын һәм аның иярченнәрен ачкан, куш йолдызларны тикшергән, Галактика моделен төзегән.

 Хәзерге заман астрономнары 

  (1889 – 1953). Киек Каз Юлыннан кала башка галактикаларның булуын исбатлаган.  ачкан.
  (1656 – 1742). Галлей кометасының перодик әйләнешен ачкан.  йолдызлары каталогын төзегән.

 Басмалар 

 Фәнни журналлар 

 . Аурупаның астрономия һәм  буенча рецензияләнүче алдынгы журналы. Ел саен меңләгән мәкалә нәшер итә.
 . Астрофизика буенча иң өлкән һәм цитаталанучы журнал. Йолдызлар, галактика һәм  турында сөйли.
 . , ,  фокус ясый.
 . Бөекбританиянең  җәмгыяте журналы. Карау өчен ирекле форматта.
 . Астрономия турындагы иң өлкән халыкара журнал, 1821 елдан чыга. Яңалыклар һәм тикшеренүләр турында яза.

 Популяр журналлар 

 . Фәнне яратучылар өчен астрономия турындагы иң популяр журналларның берсе. Тиражы 100 000 данә чамасы. Мәкаләләре күзәтүләр һәм ачышлар турында. 
 . Фәнне яратучы астрономнар өчен ай саен чыга торган гид. Күк хариталары һәм күзәтмәләрне чыгара.
 «Звездочёт» журналы. Россиядә чыгарылган журнал. Йолдыз хариталары, күзәтүләр һәм астрономик вакыйгалар турында язган. 2005 елдан нәшер ителми.
 . Россиядә 1965 елдан чыга торган журнал. Фәнне һәм астрономияне популярлаштыруны берләштерә.

 Бүләкләр 

 Фундаменталь ачышлар өчен премияләр 

 . Астрономия, биология, медицина һәм математика буенча ел саен бирелә торган 1,2 млн АКШ долларлы премия. Shaw Prize Foundation фонды тарафыннан бирелә.
 . Космология, генетика, ,  һәм хатын-кыз хокуклары буенча ел саен бирелә торган 500 мең АКШ долларлы премия. 
 . Астрономия буенча иң өлкән бүләкләрнең берсе (1824 елдан бирелә). Ел саен ике медаль бирелә: геофизика, кояш физикасы, кояш-җир физикасы яки Җирне өйрәнүче фәннәр буенча казанышлар өчен «G-медале» һәм астрономия, космология, ,  һ. б.ш. казанышлар өчен «А-медале».

 Башка әһәмиятле премияләр 

 Оешмалар 

Нигез астрономик оешма төре буларак астрономик обсерватория булып тора.

 .
 .
 .
 .
 .
 .
 NASA.
 .
 .

 Астрономик обсерваторияләр 

 Искәрмәләр 

 Сылтамалар 

 Моны да карагыз