Nobel büläge

Nobel büläge (Нобель бүләге) — fänneñ meditsina häm fiziologiä, fizika, ximiä, ädäbiät häm solıx ölkälärendä birelä torğan dönyanıñ iñ möhim büläge. Ekonomika ölkäsendäge büläk 1968 yılda Şvetsiä üzäk bankı tarafınnan Alfred Nobel istälegenä bağışlap birelä. Berençe tapqır Nobel büläge 1901. yılda birelä başlıy. Nobel Solıx büläge küp belgeçlär tarafınnan säysi yaktan yoğıntığa birelgän dip täñqitlänä. Solıx bülägennän qala, Nobel büläkläre Stockholm şähärendä yıl sayın 10. Dekäberdä, Alfred Nobelneñ ülgän könendä tapşırıla. Härber büläk aluçı, ğädät buyınça, cıyılğan qunaqlar aldında leksiä belän çığış yasarğa tieş.

 Alfred Nobelneñ wasiäte 

Nobel üzeneñ baylığınıñ 94%, yäğni 31 Şved kronasın, fondqa tapşıra. Nobel'neñ qaldırğan wasiäte tübändägedän ğibärät:

 Büläkläw tärtibe 

Tieşle komitetlar Nobel büläge laureatların Öktäber ayında iğlan itä. Şunnan soñ, bülaklär tantanalı räweştä 10. Dekäberdä tapşırıla. Sönğı yıllarda banket Stockholm Şähär Sarayında ütä.

Büläk maksimum öç laureatqa birelä ala. Härber büläk altın medaldän, diplom häm aqçadan tora. Xäzerge waqıtta aqçalata büläkneñ zurlığı - $1 million çaması.

 Matematika buläge 

Alfred Nobelneñ büläkne matemtiklarğa birmäw mäs'äläse buyınça törle fikerlär yöri. Nobel wasiäte praktik açışlar turında süz yörtä, ä matematika isä, praktik fännär rätenä kermi. İkençe säbäbe - 20. yöz başında Şvetsiädä inde matematika ölkäsendä zur bülakneñ buluı. Şulay uq, legenda räweşendä, Nobel xatınınıñ ber matematik belän bulğan mäxäbbäte atalsa da, bu legenda çınğa aşuı mömkin tügel, çönki Nobel berqayçan da öylänmägän bulğan.

 Qızıqlı mäğlümätlär 
 Nobel bülägen ike tapqır aluçılar 

 Maria Skłodowska-Curie: Fizika 1903, radionurlanış açışı öçen; Ximiä 1911, çista radiumnı ayırğan öçen
 Linus Pauling: Ximiä 1954, hibrid orbital teoriä öçen; Solıx 1962, atom-töş sınawlarnı tuqtatu öçen alıp barğan köräşe öçen;
 John Bardeen: Fizika 1956, tranzistornı uylap tabu; Fizika 1972, ütäütkäröçänlek teoriäse (BCS teoriäse) öçen; 
 Frederick Sanger: Ximiä 1958, insulin molekulasının strukturasın açqan öçen; Ximiä 1980, virus nukleotidın tärtipkä kertü öçen.

 Ğäilä büläkläre 
Tarixta Curie ğäiläse biş Nobel bülägen alğan:

 Maria Skłodowska-Curie, Fizika 1903 häm Ximiä 1911
 Xäläl cefete Pierre Curie, Fizika 1903
 Qızları Irène Joliot-Curie, Ximiä 1935
 Kiäwläre Frederic Joliot-Curie, Ximiä 1935

 İskärmälär 

 Sıltamalar 
 Nobel büläge (ingl)
 Norwegiä Nobel Institutı (ingl)

*