Arça

Arça şähäre. Arça Rayonınıñ üzäge. Tatarstannıñ tönyaq-könbatış töbägendä (Qazannan 65 km), Qazansu yılğası buyında urnaşqan. Qazan-ägerçe timer yulında stansiä.

 Borınğı tarixı 
13. yözdä nigez salına. 13.-16. yözlärdä Bolğar-Tatar qalası, Qazansunıñ uñ yarındağı ürdä urnaşqan. 15.-16. yözlärdä Arça Daruğası bilämäse üzäge. Qazan Xanlığı säyäsätendä Arça yağı bäkläre bilgele ber röl' uynağan. Rus ğäskärläre Qazannı yawlağan waqıtta Yapança bäkneñ atlı ğäskäre tuplanğan urınnarnıñ berse. 1552. yılnıñ Sentäberendä Rus kenäze Andrey Kurbskiy ğäskäre tarafınnan yandırıla. Anıñ arxeologik qaldıqları xäzerge Arça urınında.

 Yaña Tarixı 
1781.-96. yıllardan öyäz şähäre, 1920.-30. yıllarda kanton , 1930. yıldan rayon üzäge, 1938-2003 yıllarda şähär tibındağı bistä.

 İxsa 
Xalqı – 1989. yılda 13,9 meñ keşe (Tatarlar – 83,7%, Ruslar 15%), 200 yılda 16,2 meñ keşe. Ciñel sänäğät (Arça Milli Ayaq Kiemnäre Citeşterü Berläşmäse, mex eşkärtü fabrikası)., azıq-tölek sänäğäte (söt kombinatı, kraxmal zavodı, elevator) şikärtläre, kirpeç suğu zavodı, tözü materialları kombinatı, remont-mexanik zavodı. 3 urta mäktäp, 1 tulı bulğan urta mäktäp, 1 başlanğıç mäktäp, gimnaziya, pädogojik kölliät (kolledj), hönär mäktäbe. 2 mädäniät yortı. Klub. Rayon üzäk xastaxanasä. Mäçet. Voskresenie, Poqraw çirkäwläre – 19. yözneñ 2. yartısı miğmariät istälege.