Кытай

Кытай Халык Җөмһүрияте яки Чин Халык Җөмһүрияте (кыт. 中華人民共和國, гади. кыт. 中华人民共和国, пиньинь Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó), кыскача КХҖ яки Кытай – халык саны буенча дөньяда икенче урында торучы Көнчыгыш Азиядә урнашкан дәүләт. Россия һәм Канададан соң территория буенча өченче урында.
1949нчы елда Чин Халык Җөмһүриятен игълан иткәннән соң дәүләт белән Чин Коммунистик Фиркасе идарә итә.

Кытай 14 ил белән чиктәш: Әфганстан, Бутан, Мьянма (Бирма), Һиндстан, Казакстан, Кыргызстан, Лаос, Монголия, Непал, Пакистан (бәхәсле Кәшмир регионында), КХДҖ, Россия, Таҗикстан һәм Вьетнам.

Чин Конституциясе буенча Тайвань һәм аңа орынып торучы утраулар КХҖ составына керә. Чынлыкта бу территорияләр белән өлешчә танылган Чин Җөмһүрияте идарә итә.

 Җәгърафи мәгълүмат 
Кытайның табигате гаҗәпләнерлек төрле. Аның төньяк-көнчыгышы — дала һәм калкулыклар, монда салкын кыш һәм корылыклы эссе җәй. Көнбатышка таба Бөек Кытай тигезлеге сузыла. Ул — халык иң күп яшәгән төбәк. Анда игенчелек нык үсешкән. Күп гасырлар элек булганча, иксез-чиксез далаларны иңләп көтү-көтү сарыклар, елкы өерләре, дөяләр йөри. Кытайның урта өлешендә бөек Янцзы елгасы хакимлек итә. Аннан көньякка табан йөзләрчә чакрым җирләрне дөге басулары били. Субтропик көньяк-көнчыгышта тау битләүләре ясалма сикәлтәләргә бүлгәләнгән һәм аларда чәй плантацияләре урнашкан. “Кытай камелиясе” дип аталган чәй хәзер бөтен дөньяда билгеле, ә илнең көньягында чәйне ике мең елдан күбрәк вакыт эчәләр. һәм, ниһаять, Кытайның көньяк-көнбатышы — ул мәһабәт Тибет таулары. Аларның биеклеге 5 мең метрга җитә. Борынгы заманнарда Такла-Макан чүле аша һәм Тарим елгасы буйлап Бөек ефәк юлы үткән.

Илнең 88 процент мәйданын таулар һәм калкулыклар били. Тибетны төньяктан Кунь-лунь, көнбатыштан — Каракорым, көньяктан — Һималай, көнчыгыштан Хэндуаньшань таулары каплап тора. Һинд, Брахмапутра һәм Меконг кебек бөек елгалар да башлангычын Тибеттан ала. Гомумән, илдә 1,6 мең елга бар. 370 күлнең, урта гасырларда ук үткәрелгән 1,8 мең чакрым озынлыктагы Бөек Кытай каналының хуҗалык өчен әһәмияте бик зур.Бөек дәүләт, мәңгелек халык

 Тарих 

 Борынгы тарих 
Чин тарихнасәсе буенча, якынча б.э.к. 2070 елда барлыкка килгән Ся династиясе булды, ләкин аның барлыгы күп кенә белгечләр тарафыннан шик астына куела.

Шаң династиясе — Чин территориясендә беренче барлыгы археологик, нарратив һәм эпиграфик чыганаклары белән дәлилләнгән дәүләт берәмлеге. Озак еллар дәвамында күрше кабиләләр белән сугыш алып барганлыгы сәбәпле б.э.к. 11 гасырга таба аның территориясе шактый киңәйгән. Шаң династиясе дәверендә оракул сөяге язуы — хәзерге чин язуының элгәре барлыкка килгән. Шаң династиясе б.э.к.1046 – б.э.к. 256 елларда хакимлек иткән Дҗоу (Чжоу) династиясе тарафыннан басып алынган. Бу дәвердә колбиләүчелек янәдән үсеш алган. Дҗоу династиясе басып алган зур терртиориясе беренче Дҗоу ваннары тарафыннан үз туганнарына, якыннарына вә гаскәрбашларына бүлеп бирелгән булган. Шул сәбәпле соңрак бу җирләрдә бер-берсе белән көрәш алып барган берничә патшалык пәйда булган. Көрәш дәвамында аерым эре патшалыклар барлыкка килделәр. Бу патшалыклар Джоу ванннарының хакимиятен танымаганнар. Шуннан соң алар арасында ике ярым гасыр дәвамында сугышлар булганнар («Яз һәм Көз дәвере», б.э.к. 722—481 еллар). «Сугышкан патшалыклар» (б.э.к. V гасыр — б.э.к. 223 ел) дәверендә үз король, министрлыклар һәм гаскәре булган җиде куәтле патшалык оешып беткән. Шуларның иң көчлесе — Чин (Цин) дәүләте б.э.к. 221 елда башкаларны буйсындыра һәм бердәм кытай дәүләтен төзи.

 Империяле Чин 
Чин императоры Чин Шихуаң (Цинь Шихуан) үзен Кыйтайның беренче императоры дип игълан иткән. Ул күп  үткәргән: бердәм юл челтәре, акча берәмлеге, үлчәү бермлекләре кертелгән, кытай язуының стандартлаштыру үткәрелгән, һуннардан саклану өчен төньяк чигендә Бөек Кытай дивары корылган. Шул ук вакытта Чин Шихуаңның үтә авторитар сәясәте төрле гыйсъяннарга китергән, һәм аның үлеменнән соң тиз арада Чин империясе юкка чыккан.

Урта түрәләр катлмыннан чыккан Лю Баң б.э.к 206 елда Һән (Хань) исемле династиясенә һәм Һән империясенә нигез сала. Һән империясе дәверендә эре сәүдә мәркәзләре (Лояң, Чеңду, Һәндән, Линҗи) пәйда була, товар-акча мөнәсәбәтләре, эчке вә тышкы сәүдә үсеш алды. Көнчыгыш Төркистан арыклы көнбатыш — Урта Азиягә һәм Якын Көнчыгыш мәмләкәтләренә барган сәүдә юлы — Бөек ефәк юлы салынды. Басып алу яулары нәтиҗәсендә империягә Корея, Вьетнам, Монголия һәм Урта Азия кушылганнар. Гомумән, Һән династиясе дәвере Кытайның алтын гасыры булып санала, бу хәтта кытай халкының үзаталышында () да чагылыш тапты.

Һән империясе таркалуыннан соң Өч патшалылык дәвере булды. Хәрби башлыклар арасында хакимият өчен көрәш нәтиҗәсендә 265 елда яңа Җин (Цзинь) империясе барлыкка килә. Ләкин 316 елда күчмә халыклар Җин империясен тар-мар итеп бөтен Төньяк Кытайны басып алганнар. Нәтиҗәдә Төньяк Кытайда төрле дәверләрдә 16 кытай булмаган патшалык хөкем сөрде. Кытай аксөякләрнең күп өлеше көньякка качып китеп, Көнбатыш Җин династиясенә (317—420) нигез салдылар. Кытай булмаган патшалыклар арасында 100 елдан артык дәвам иткән үзара сугышлар нәтиҗәсендә Тоба Вей (Төньяк Вей) дәүләте (386—534) җиңүче булып чыгып, бөтен Төньяк Кытайны үз кулы астында берләштерде.

420—581 елларда Көньяк һәм Төньяк династияләр хакимлек иткәннәр. Бу дәвердә Чинның көньякта Сун (420—479), Чи (479-502), Ляң (502-557), Чен (557—589), төньякта Төньяк Вей (386-534), Көнчыгыш Вей (534-550). Төньяк Чи (550-577), Көнбатыш Вей (535-557), Төньяк Дҗоу (550-581) кебек дәүләтләр пәйда булганнар. 581 елд суй династиясе Кыйтаны яңадан берләштерә. 618 елда хакимияткә Таң династиясе килә. Соң (Сун) династиясе (960—1279) дөньяда иң беренче булып, кәгазь акчаларны чыгара башлый.

Төньяк һәм төньяк-көнбатышта Кытай территориясенең шактый өлешен Ляо киданьнар дәүләте, Ся тангытлар дәүләте басып алды. Соң империясе бу дәүләтләргә көмеш вә ефәк белән түләп торган.

13 гасырда Кытай әкренләп монголлар тарафыннан басып алынган. 1271 елда монголларның җитәкчесе Хубилай Юань династиясенә нигез салган. 1386 елда озак дәвам иткән көрәш нәтиҗәсендә Юань династиясе бәреп төшерелә һәм хакимияткә Миң династиясе килә.

16 гасырда Кытайда аурупалылар пәйда булганнар. 1557 елда Португалия Чинның Аомынь территориясен  алынган.

17 гасыр башында манҗур һөҗүмнәре нәтиҗәсендә Кытай кризиска юлыкты. 1628—1645 еллардагы крестьяннәр сугышы нәтиҗәсендә Миң династиясе урыныннан төшерелгән. Кытайны манҗур баскынчылары басып алдылар. Хакимият манҗурларның Чиң (Цин, 1644—1911) династиясе кулына үтте. 

 Яңа тарих 
1937 елда Япония Чинның күпчелек территорияләренә керә һәм япон-чин сугышын башлый.

1937 елның 8 августны — Японнар Ханбалыкны басып ала.

Моннан соң АКШ Япониягә икътисадый эмбаргоны белдерәNo Choice But War: the United States Embargo Against Japan and the Eruption of War in the Pacific. — McFarland, 1995. — ISBN 0-7864-0141-9.

1949 елның 1 октябрендә Кытай Халык Республикасы игълан ителә, Кытай тарихи үсешнең яңа стадиясенә аяк баса.

1982 елның 29 апрелендә Кытай халык саны бер миллиардны узды.

 Сәясәт 

 Административ бүленеш 
Кытай 22 провинциягә бүленгән, Тайвань 23нче буларак санала. Шулай ук милли азчылыклар яшәүче 5 автоном район, үзәккә буйсынучы 4 шәһәр һәм 2 махсус административ район бар.

 Провинцияләр (22/23) 

 харита сурәте Исем рәсми исем башкала мәйдан кулланылган тел center|128px Liaoning zh-hans:辽宁省ru:провинция Ляонин Шеньяң 145900 Southern MongolianМаньчжур теле center|128px Чиңхәй zh-cn:青海省 Xining 696700 Вутун телеKangjiaAmdo Tibetanкхам тибет телеказакъ телеBonanКөнчыгыш югур телеЦат телеСалар телеMonguor center|128px Гәнсу zh-cn:甘肃省ug:گەنسۇ ئۆلكىسىru:провинция Ганьсу Lanzhou 454000 BaimaChoniSouthern MongolianJinAmdo Tibetanказакъ телеуйгыр телеDongxiangBonanКөнчыгыш югур телеСары уйгыр телеСалар телеMonguor center|128px Хенань zh-cn:河南省 Zhengzhou 167000 Jin center|128px Сычуань zh:四川省 Чыңду 485000 BaimaGyalrongстандарт кытай теле (путуңхуа)ChoyoA-HmaoMuyaNaluoChoniGuiqiongLavrungAluoErsuХмонг телеBouyeiLisuAmdo TibetanNorthern QiangSouthern Qiangкхам тибет телеHorpaNamuyiLipoМандарин кытай телеTai NüaZhabaShixingхакка телеNuosuNorthern PumiHmong NjuaNaruaStodseWuding-Luquan Yi center|128px Хейлуңҗаң zh-cn:黑龙江省 Харбин 454800 OroqenSouthern MongolianДаур телеЭвенк телеМаньчжур теле center|128px Guangdong zh:广东省 Гуаңҗу 179800 кантон телеBiaoIu MienSheюе телеDzao MinEastern Hongshuihe Zhuangкөньяк мин телехакка теле center|128px Jiangsu zh-cn:江苏省zh:江苏省 Нәнҗиң 98285 стандарт кытай теле (путуңхуа)Мандарин кытай телеву теле center|128px Чжэцзян провинциясе zh-cn:浙江省 Хаңҗу 101800 Huizhou Chineseкөнчыгыш мин телеNorthern Minкөньяк мин телеву теле center|128px Hebei zh-cn:河北省 Shijiazhuang 187240 Southern MongolianJinМаньчжур теле center|128px Anhui zh-cn:安徽省 Hefei 139000 Huizhou Chineseган телеву теле center|128px Фуҗиян zh-cn:福建省 Fuzhou 121400 Min ZhongPu-Xian Minкөнчыгыш мин телеNorthern Minкөньяк мин телехакка телеган телеву теле center|128px Хәйнән zh-cn:海南省 Haikou 33920 кантон телеЛи телеCunюе телеБе телеJiamaoAmdo Tibetanкөньяк мин телехакка телеЦат телеDanzhou dialectJunjiahuaMienic center|128px Yunnan zh-cn:云南省 Kunming 394100 Buyuan JinuoYoule JinuoSouthern BaiCentral BaiKaduoUKatsoстандарт кытай теле (путуңхуа)MangSaniQabiaoA-HmaoWaIu MienMudaMichaAxiAzhaMojiAzheTai YaMuziPa-HngBlangBumangNaluoZokhuoDai ZhuangPahaBitSangkongPhuphaEnuZauzouPholoPholaAche YiSamataoSameiGepoBuganAwu YiHlersuSuiSanieHuTai HongjinSonagaTai DónMan MetTholoThophoKhlulaAluoKathuAkeuKon KeuKua-nsiKuanKuamasiХмонг телеBolyuLashiLang'eLawuLamuLama BaiBouyeiPa DiLolopoNusuLisuдулун телеLimiтай-дам телеLachiBu-NaoMiliАчанг телеLavuAkhaкхам тибет телеZaiwaLaomianHoniPiyoPelaлаху телеLipoHaniМандарин кытай телеTai Nüaтаи лү телекхму телеДзингхпо телеNuosuAwaLangnian BuyangNorthern PumiHmong NjuaHmong DawSouthern PumiParaukRed GelaoYerongWhite GelaoAluguPanyi BaiSouthern LolopoLopiWusa NasuXishanba LaloNisiDongshanba LaloEastern LaluWestern LaluRumai PalaungE'ma BuyangAyiziNaruaNorthern NisuWumeng NasuLahu ShiHmong ShuaWuding-Luquan YiEastern NisuChesuKemiehuaAlo PholaPhalaAni PhowaNorthwestern NisuPhupaPhuzaQila MujiNorthern MujiSouthern MujiSouthern NisuSouthwestern NisuBokhaLabo PhowaHorned MiaoHlepho PhowaPhuma center|128px Shandong zh-cn:山东省 Jinan 156700  center|128px Jilin zh-cn:吉林省zh:吉林省 Changchun 187400 Southern MongolianМаньчжур теле center|128px Hunan zh-cn:湖南省 Changsha 211836 кантон телеWaxiang Chineseстандарт кытай теле (путуңхуа)Iu Mienюе телеBiao MinCao MiaoDzao MinHm NaiBu-NaoKamМандарин кытай телеXiang Chineseхакка телеган телеWestern Xiangxi MiaoSouthern TujiaNorthern TujiaNorthern DongGuibei ZhuangEastern Xiangxi MiaoEastern Qiandong MiaoPutonghua center|128px Hubei zh-cn:湖北省zh:湖北省 Үһән 185900 стандарт кытай теле (путуңхуа)Мандарин кытай телеXiang Chineseган телеWestern Xiangxi MiaoNorthern TujiaEastern Xiangxi Miao center|128px Shanxi zh-cn:山西省 Taiyuan 156000 Jin center|128px Guizhou zh-cn:贵州省zh:贵州省 Guiyang 176167 Southern Guiyang HmongCentral BaiNorthern Qiandong MiaoKim Munстандарт кытай теле (путуңхуа)A-HmaoIu MienThenAi-ChamCao MiaoGejiaSuiMaonanSmall Flowery MiaoMakХмонг телеBolyuBouyeiLuopohe MiaoBu-NaoKamМандарин кытай телеXiang ChineseHmong NjuaHmong DawWestern Xiangxi MiaoWhite GelaoMulaoWusa NasuNorthern TujiaCentral Mashan HmongSouthern Qiandong MiaoNorthern Mashan HmongSouthern Mashan HmongCentral Huishui HmongEastern Huishui HmongSouthwestern Huishui HmongWestern Mashan HmongNorthern Guiyang HmongA'ouQauNorthern DongGuibei ZhuangWumeng NasuHmong ShuaSouthwestern Guiyang HmongEastern Xiangxi MiaoNorthern Huishui HmongEastern Qiandong MiaoHorned Miao center|128px Шэньси провинциясе zh-cn:陕西省 Сиань 205800 Jin center|128px Jiangxi zh:江西省 Nanchang 166900 стандарт кытай теле (путуңхуа)Iu MienHuizhou ChineseNorthern MinМандарин кытай телекөньяк мин телехакка телеган телеву теле center|128px Taiwan zh-cn:台湾省  35581   Yi    

 Автоном районнар (5) 

 харита сурәте Исем рәсми исем башкала мәйдан кулланылган тел center|128px Эчке Монголия zh-cn:内蒙古自治区mn-mong:ᠥᠪᠥᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ‍ᠤᠨ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ ᠣᠷᠣᠨ Hohhot 1181104 Southern MongolianBargu-Shineken Buriyad center|128px Шеңҗан-Уйгыр автономияле районы zh-cn:新疆维吾尔自治区ug-arab:شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونی‎ Өремче 1664897.17 үзәк тибет телеSouthern Mongolianкыргыз телеказакъ телеуйгыр телеСибо телеӘйну телеДаур телеDongxiangЭвенк телеИли төркичәсеСарыкүл телеСалар телетибет теле center|128px Guangxi zh-cn:广西壮族自治区za:Gvangjsih Bouxcuengh Swcigih Nanning 235001 кантон телеNorthern Qiandong Miaoстандарт кытай теле (путуңхуа)ChadongIu MienThenюе телеBiao MinCao MiaoSuiMulamLakkjaХмонг телеBolyuHm NaiBu-NaoEKamМандарин кытай телевьет телеKiong NaiYounuoXiang Chineseхакка телеWestern Xiangxi MiaoYerongBiao MonWusa NasuNorthern DongHmong ShuaEastern Xiangxi MiaoCentral Hongshuihe Zhuang center|128px Ниңчә-Хуэй автономияле районы zh-cn:宁夏回族自治区 Yinchuan 52188 Southern Mongolian center|128px Tibet Autonomous Region zh-cn:西藏自治区bo:བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས།en:Tibet Autonomous Regionsk:Tibetská autonómna oblasť Lhasa 1228400 үзәк тибет телеAmdo Tibetanкхам тибет телетибет теле

 Үзәккә буйсынучы шәһәрләр (4) 

 харита сурәте Исем рәсми исем башкала мәйдан кулланылган тел center|128px Шаңхай zh-cn:上海市 Huangpu District 6341 ву телеShanghainese center|128px Чуңчиң zh-cn:重庆市 Yuzhong District 82403 Western Xiangxi MiaoNorthern TujiaEastern Xiangxi Miao  Nanjing      Guangzhou Direct-controlled Municipality      Үһән     center|128px Нәнҗиң zh-cn:南京市 Xuanwu District 6587.02  center|128px Пекин zh-cn:北京市 Tongzhou District 16410.54 JinМаньчжур теле center|128px Тиәнҗин zh-cn:天津市 Hexi District 11920   Shenyang    

 Махсус административ район (2) 

 харита сурәте Исем рәсми исем башкала мәйдан кулланылган тел center|128px Һоң Коң zh:中華人民共和國香港特別行政區en:Hong Kong Special Administrative Region of the People's Republic of Chinazh:香港en:Hong Kong Victoria 1105.691649.342755.03 инглиз телекантон телестандарт кытай теле (путуңхуа)юе телеHong Kong Sign LanguageМандарин кытай теле center|128px Macau zh:中華人民共和國澳門特別行政區pt:Região Administrativa Especial de Macau da República Popular da China Municipality of Macau 115.3 стандарт кытай теле (путуңхуа)Мандарин кытай телекантон телеюе телеМакан телепортугал теле

 Икътисад 
Кытай Халык Республикасының үзенчәлеге шунда: алар сәнәгать җитештерүе, фермер һәм шәхси хуҗалыкларны техник яктан тәэмин итүдә авыл хуҗалыгы техникасы һәм инвентарьларны поставкалауда алга киткән. Узган гасырның 70нче елларында Кытай, җиргә дәүләт хуҗа булган шартларда һәм хөкүмәт ярдәме күрсә­телгәндә, хуҗалык итүнең кече формаларын үстерү юнәле­шендә зур казанышка иреште.

Янцзы елгасыннан төньяктарак бодай игәләр. Төньяк-көнчыгышта — , шулай ук тарының бер төре — гаолян үстерәләр. Аның орлыгын азык буларак кулланалар. Әлеге вакытта Кытайда 500 миллион тонна ашлык җи­тештерелә. Ашлык культу­раларының уңышын күтәрүдә яңа технологияләр яхшы нәтиҗә бирә. Дәүләт ярдәмен тоеп, җирдә хезмәт итүче Кытай крестьяннары илнең азык-төлек бәйсезлеген тәэмин итә алды.

Кытайның куәтле сәнәгать потенциалы товарларны күп­ләп чит илләргә сату мөм­кинлеге бирә. Кытай товарларын АКШка экспортлау күләме — 398 миллиард, ә БРИКС илләренә нибары 141 миллиард доллар тәшкил итә. Һәм, әлбәттә, БРИКСтагы илләрнең “Зур җиде”гә берләшкән илләргә экспорт күләме елдан-ел артуы да игътибарга лаек. Бу сумма 1,1 триллион доллар тәшкил итсә, эчке әйлә­нештәгесе 596 миллиард доллардан артмый.

 Халык 
Иң зур шәһәрләре – Чунцин, Шаңхай, Чыңду, Харбин, Тяньцзинь, Шиндзяджуан, Ухань, Чиңдау, Гуанджоу.

Кытай – күпмилләтле ил. Анда 56 милләт яши: хань, монгол, татар, хуэй, тибет, уйгыр, мяо, ийц, джуан, буитя, корея, маньджур, дунц, яотян, салар һ.б. милләтләр. Хань (кытай) милләте – 92 процент. Барлык милләтләр дә, саннары күпме булуга карамастан, тигез хокуклы итеп санала.

 Дин 
Кытай рәсми рәвештә атеистик дәүләт булып тора һәм үз халкының дине буенча мәгълүматлар бирми. Шул сәбәпле дини демография буенча төгәл мәгълүматлар юк. Кытай Конституциясе дин тоту иреген гарантияли. Рәсми теркәлмәгән теләсә нинди дини оешма дәүләт тарафыннан эзәрлекләүгә дучар була. Кытай халкының 85 % ы дингә ышана, 15 % ы үзләрен атеист дип саный.

Соңгы мең ел эчендә кытай мәдәнияте күп кенә дини агымнарның йогынтысына дучар була. Даочылык, буддачылык һәм конфуцийчылык илнең «өч тәгълиматы» булып санала. Әлеге өч дин халык дине формасында бөтен ил буенча таралган.

Диннәрнең иң таралганнары – Даочылык, буддачылык , конфуцийчылык, ислам, католиклык. Диннәр Конституция һәм закон ярдәмендә саклана.

Бәяләүләр буенча, халыкның 2-3 % ы — мөселманнар, христианнар  5 % тәшкил итә. Буддизмны Кытай халкының 10-18 % ы якын итә. 30 % тан артык кытайлы җирле халык диннәрен кулланаChina Religion, Economy and Politics  全球国家及城市可靠翔实的人口数据和信息 (China Population Information and Research Center)   National Bureau of Statistics of China UN World Population Prospects (2019 Revision). United Nations population estimates and projections. Һинд дине Кытайда азчылык тарафыннан тотыла. Әлеге дин хәзерге кыйтга Кытайда бик чикләнгән таралышлы, ләкин археологик дәлилләр Индуизмның урта гасырлар Кытаенда булганын раслый.

Кытайда ислам динендәге ун милләт халкының саны якынча 18 млн кеше тәшкил итә. Аларга башкортлар, уйгырлар, казакълар, татарлар, кыргызлар, үзбәкләр, дунсян, таҗиклар, хуэй мөселманнары керә. Кытай мөселманнары, нигездә, хәнәфи мәзһәбендәге сөнниләр, таҗиклар — шигый-исмәгыйлиләр.

 социологик тикшеренү үзәге 2013 елдан 2015 елга кадәр үткәргән (31 төбәктән 4382 дин тотучыны) сораштыру нәтиҗәсендә, «ислам — Кытай яшьләре арасында иң киң таралган дин» дигән нәтиҗә чыгарылган. Тикшеренү мәгълүматлары буенча, 30 яшькә кадәрге кытайларның 22,4 % ы үзен мөселман дип саный.

Вэй Дедун, Кытай халык университетының фәлсәфә мәктәбенең буддизм тикшеренүләре профессоры: 
Кытайлылар арасында мөселман яшьләре саны буддистлар һәм католикларныкыннан югарырак булуның сәбәбе: ислам тарафдарларының күбесе этник азчылыкка карый, аларның хатын-кызлары еш кына берничәшәр бала таба, балалары да ислам динен кабул итәYuen Yeuk-laam.    Religious Chinese are younger: report. Global Times, 8.07.2015
 Кытайда ислам
 Кытайда индуизм

 Дәүләт корылышы 
Чин — халык җөмһүрияте. Гамәлдәге конституциясе 1988 елның 4 декабрендә кабул ителгән; 1988, 1993, 1999 елларда аерым төзәтүләр кертелгән. Конституциягә күрә, Бөтенкытай халык вәкилләре мәҗлесе (БХВМ) — дәүләт хакимиятенең иң югары органы. БХВМ дәүләт башлыгын — КХҖ рәисен һәм аның урынбасарларны сайлый. Канун чыгаручы хакимиятне БХВМ гамәлгә ашыра. БХВМ провинция, автоном район, үзәккә буйсынучы шәһәрләр һәм кораллы көчләр тарафыннан сайланган депутатлардан гыйбарәт. БХВМның даими эшләүче органы — Даими кәмитит. БХВМ вәкаләт мөддәте 5 ел. Башкарма хакимиятне Дәүләт шурасы (хөкүмәт) гамәлгә ашыра. Ул БХВМ һәм аның даими комитеты алдында хисәп тота. Дәүләт шурасының вәкаләт мөддәте — 5 ел.

 Кораллы көчләр 
200px|thumb|Кытай солдаты. 2008 ел.

Кытайның кораллы көчләре дөньяда сан ягыннан иң зурлардан дип санала. Ул атом-төш һәм ракета державасы булып тора.

Кытайның халык-азатлык армиясендә (КХАА) 2,5 млн кеше исәпләнә.

Соңгы еллардагы көчле модернизация нәтиҗәсендә Кытайның кораллы көчләре якын киләчәктә иң заманча корал булдырачакАКШ күзләве: Кытай тиздән кораллануда иң алдынгы ил булачак.

 Искәрмәләр 

 Чыганаклар 
 Бөек белән гади янәшә (Беләсезме?) – № 22-23 (11736), 21 февраль, 2012 

 Сылтамалар 

 Шулай ук карагыз 

Төркем:Кытай
Төркем:Җөмһүриятләр