Социология

Социоло́гия ( — иҗтимагый;  — фән) — җәмгыять, аның системалары, социаль институтлары турында фән.

 Тарих 

 Бүлекләр 

 исем тасвир өйрәнелгән тармак astrosociology  Космик очышлар book sociology  book industry cognitive sociology   genetic sociology of law  хокук international political sociology   neurosociology   pastoral sociology   prison studies  төрмәcorrections sociology of consumption  куллану sociology of crowds  crowd sociology of deviance  девиацияdeviant behavior sociology of migration, ethnicity and multiculturalism   sociology of small groups  small group sociology of space  фәза sociology of spirituality  spirituality sociology of the Grandes écoles   spatial sociology   urban sociology and community studies   wealthology   Интернет социологиясе  Интернет кулланылышы авыл социологиясе  авыл җәмгыяте авыл хуҗалыгы социологиясе   архитектура социологиясе  архитектура аудио-визуаль медиа социологиясе   аутизмның социологик һәм мәдәни аспектлары  autism spectrum disorder балачак социологиясе  балачак белем социологиясе  белем буш вакыт социологиясе  буш вакыт вакыт социологиясе  вакыт гаилә социологиясе  гаилә гендерлар социологиясе  җенес яки гендер гуманистик социология   дин социологиясе  динконфессиядини оешмаspirituality динамик мөнәсәбәтләр социологиясе социаль структуралар динамик мөнәсәбәтләр чикләрендә барлыкка килүен белдерүче һәм иҗтимагый фәннәр объектларын бу күзлегеннән өйрәнүче социология юнәлеше  дәүләт идарәсе социологиясе  дәүләт идарәсе икътисади социология   иммиграция социологиясе  иммиграция интерпретатив социология   картлык һәм картаю социологиясе  картлыккеше картаюы кеше аңы социологиясе  аң кинематограф социологиясе  фильм клиник социология   коммуникация социологиясе  аралашу көндәлек тормыш социологиясе  көндәлек тормыш көнчелек социологиясе  көнчелек көч куллану социологиясе  көч куллану макросоциология   маориләр социологиясе   марксист социология   медиасоциология  массакүләм мәгълүмат чараларысоциаль медиасоциаль челтәр медицина һәм сәламәтлек социологиясе   менеджмент социологиясе  менеджмент микросоциология   мода социологиясе  мода музейлар социологиясе  музей музыка социологиясе  музыка мәгариф социологиясе  мәгарифмәгариф системасы мәдәният социологиясе  мәдәният наданлык социологиясе  наданлык оешмалар социологиясе  оешма постколониаль социология   прагматик социология   психологик социология   психосоциология   радикаль социология   ризык социологиясе  food culture сайлаулар социологиясе  тавыш бирүсайлаулар сексология  кешенең сексуальлеге социология социологиясе  социология социологиядәге математик ысуллар   социофизика кешеләр төркемнәр гамәлләрен физика илһамландырган математик кораллар куллану аркылы аңларга торышучы фән аланы  спорт социологиясе  спорт субъект юнәлешле социология   сәламәтлек саклау социологиясе  сәламәтлек саклау хезмәте сәламәтлек һәм авыру социологиясе социология тармагы сәламәтлекавыру сәнгать социологиясе  сәнгать сәнәгый социология  хезмәт сәяси социология  political behaviorсәяси системахакимият тарихи үзгәрешләр социологиясе   театр социологиясе  театр тел социологиясе  тел теоретик социология  социологик теория террорчылык социологиясе  террорчылык технологияләр социологиясе  технология тигезсезлекләр социологиясе  социаль тигезсезлеккерем тигезсезлеге тойгылар социологиясе  хис торак пунктлар социологиясе   тораклар социологиясе   туризм социологиясе  туристлык тынычлык, сугыш һәм иҗтимагый низаглар социологиясе  сугыш тән социологиясе  тән тәнкыйди социология   төрмә социологиясе  төрмә феминист мәсьәләләре социологиясе   феноменологик социология   физик культура социологиясе   финанс системалары социологиясе  финанс секторыфинанс базары фискаль социология  салым салу фәлсәфә социологиясе  фәлсәфә фән социологиясе  фәнфәнни җәмәгатьчелек фән тарихы социологиясе  фән тарихы фәнни белем социологиясе  фәнни белем хезмәт базарлары социологиясе  хезмәт базарыколлектив килешүcollective bargainingorganizational conflict хезмәт социологиясе  хезмәт хисаплау социологиясе   хокук социологиясе  юриспруденцияхокуки система хәрби көчләр социологиясе  армия цифрлы мохит социологиясе   чагыштырма социология   чын утопик социология   ширкәт социологиясе   шәһәр социологиясе  шәһәр җәмгыяте шөгыйльләр социологиясе  һөнәр төре эмпирик социология   этносоциология  racializationраса ярлылык социологиясе  ярлылык яшь һәм буыннар социологиясе  кеше яшебуын яшьләр социологиясе  яшьләр яһүдлек социологиясе  яһүд дине җинаи хокук социологиясе  җинаи хокук җәзалау социологиясе  җәза үлем социологиясе  үлемкайгы үсеш социологиясе   һәлакәтләр социологиясе  һәлакәт һөнәрләр социологиясе  һөнәр әдәбият социологиясе  әдәбият әйләнә-тирә мохит социологиясе  әйләнә-тирә мохит әхлак социологиясе  

 Теорияләр 

 Юнәлешләр 

 Галимнәр 

 Оешмалар 

 Журналлар 

 Бүләкләр 

 Мәгариф 

 Терминнар 

 Төшенчәләр 

 Гамәли тикшеренүләр алым-ысуллары 

 Социологик белемнең билгеләре 
Социологияне фән дип атарга нигез бармы, әллә ул кешелек эшчәнлегенең башка берәр өлкәсенә карыймы? Бу сорауны ике төрле чишеп була. Беренче караш: фән – ул эксперимент юлы белән раслана алган белем өлкәсе. Шул чакта «чын» фәннәр рәтенә фәкать табигыять белән механика керә. Иҗтимагый фәннәрдә эксперимент ысулын куллану чикләнгән, димәк алар фән була алмый, дигән нәтиҗә ясыйбыз. Әмма, шундый караштан чыгып, социологияне сәнгать яки хобби итеп бәяликме? Икенче караш буенча – фәннең үзенә генә хас, башка фәннәрдән аерылып торган белем кыры (предметы) бар һәм ул аны үзенә генә хас ысуллар белән өйрәнә. Социологиянең башка фәннәр өйрәнмәгән белем өлкәсе һәм аңа гына хас эзләнү әсбаплары бармы? Шул сорауга җавап эзләп карыйк.

Фәннең статусын билгеләү өчен берничә критерий кулланалар. Аларның беренчесе – онтологик критерий. Онтология – ул яшәеш һәм аның нигез принципларын өйрәнгән гыйлем өлкәсе. Онтологик сорауны чишү фән объектын тәгаенләүне күздә тота. Һәрбер фән артында ул өйрәнгән гыйлем даирәсе ягъни фән объекты тора. Физик җисемнәр, тере организмнар һәм кеше үзе фәннең объекты була ала. Фән өйрәнгән объект безгә кадәр барлыкка килгән, без аның турындагы белемне туплыйбыз гына. Мәсәлән, этнография дигәндә, без борынгы тарихи-иҗтимагый бергәлекне – этносны күз алдына китерәбез. Психология искә төшкәндә, үзебезнең һәм якыннарыбызның психикасын һәм җан саулыгын искә алабыз.

 Социологиянең онтологик соравы 
Социология исә җәмгыять күренешләрен, шул җөмләдән – кешеләрнең күмәкләшеп яшәвен, аларның берләшмәләрен, ассоциацияләрен һәм мөнәсәбәтләренең күптөрле формаларын өйрәнә. Җәмгыять табигый, илаһи, башка асылларга тәңгәл түгел. Иҗтимагый тәртипләр ниндидер югары зат тарафыннан да урнаштырылмаган, аларны кешеләр үзләре кабул итә һәм саклый. Социологиянең тарихы кешеләр җәмгыяте, таифәләр, аларның аралашуы – барчасы да үзенчәлекле чынбарлык булып танылу моментыннан башлана. Җәмгыять идеясе тиз генә лаеклы урынын тапмаган, чөнки җәмгыять һәм аның институтлары башка чынбарлык – дәүләт, дин, аксөяк хакимлеге һ.б.лар күләгәсендә торган. Социологиянең онтологик соравы Франция фәлсәфәчеләре тарафыннан XVIII гасырда ук чишелә.

Җәмгыять тормышына караган күренешләрне башка гуманитар һәм иҗтимагый фәннәр дә өйрәнә. Гуманитар фәннәр беренче чиратта кешене түгел (атамасына карасаң, шулай тоела), кешелек мәдәниятен өйрәнә. Алар арасына тарих, фәлсәфә, культурология фәннәре, әдәбият, сәнгать белемнәре керә. Гуманитар фәннәр төгәл булмаган бәяләмәләр; сыйфати, димәк бәхәсле күрсәткечләр белән эш йөртә. Кешелек җәмгыятен өйрәнүче психология, политология, антропология, этнография иҗтимагый фәннәр исәбендә йөри. Алар формализация үткән модельләр белән эш итә, математиканың тел аппаратын куллана, мәгълүматны программалау юлы белән эшкәртә.

 Социологиянең эпистемологик мәсьәләсе 
Димәк, социологияне җәмгыять турындагы фән дип кенә бәяләп котылып булмый (чөнки андыйлар болай да шактый санда). Социология өйрәнгән гыйлем өлкәсе барлыгын тану өстенә, аның фәнни мөстәкыйльлеген исбатларга кирәк. Эпистемологик критерий төп әһәмияткә ия була ул чакта (эпистемология – философия бүлеге, танып белүнең мөмкинлеген һәм канунчылыгын, чынлыгын һәм дөреслеген, баскычларын һәм формаларын өйрәнә). Тирә-юньне танып белүнең алшартлары: махсус тел, танып-белү әсбаплары (тоемлау, күзәтү, интеллект, ышану һ.б.), хакыйкать турындагы күзаллау, бәяләү системасы (яхшыны – яманнан, кирәклене – кирәксездән аера белү өчен). 
Җәмгыять күренешләрен танып белүнең принципиаль мөмкинлеге мәсьәләсенә уңай җавап табу тик XIX гасыр уртасында мөмкин була. Социология төгәл фәннәрнең танып-белү принципларын, махсус телен, танып белү эталонын (кара икенче лекцияне) үзләштергәч кенә фәннәр арасында ватандашлык хокукын алган. 
Ләкин шундый караш алга таба төрле сәяси, фәнни шаукымнар белән уртак тел таба алмый. Аңа механистик, натуралистик, редукционистик (кат-лаулыны гади белән аңлату), сциентистик һ.б. ш.и. ярлыклар тагыла. 
Социология предметына кагылышлы төп сораулар: 
•	Иҗтимагый яшәеш кемгә хас: шәхескәме яисә җәмгыяви бөтенлекләргәме (җәмгыять, оешма, таифә)? Марксизм күмәк гамәлнең субъекты турында шундый җавап бирә: җәмгыять тарихын иҗтимагый-тарихи сыйныфлар ясый. Кешеләр күмәк гамәлләргә әзер булыр өчен үзләренең аерым иҗтимагый таифә итеп тоярга тиеш, ягъни үзләренең «чын» мәнфәгатьләрен танырга тиеш. Икенче караш актив азчылыкның ролен куәтли. Бу караш буенча гавам күмәк гамәлгә сәләтле түгел, аны оештыру өчен юлбашчылар һәм элиталар кирәк. 
•	Җәмгыять ни рәвешле тотрыклы берлек булып яши ала? 
•	Җәмгыять белән шәхес ничек бәйләнгән? Без бу һәм башка мәсьәләләрне алга таба тикшерербез. 
Социологиядә эпистемологик сорауның бүгенгечә чишелеп бетә алмавы социологиянең предметы турындагы бәхәстә чагыла. Предмет – ул объектны өйрәнгәндә фәннең эзләнү алымнарын, ысулларын объектка проекцияләү. Бәхәснең үзәгендә социологиянең төп эпистемологик мәсьәлә һәм альтернативалары ята: реализм-номинализм; утопия-идеология; микро-макротеория; тәртип-низаг. Бәхәс 150 ел элек башланып, әле дә тынганы юк. Мәсәлән: 
«Социология – тереклек турында гомуми тәгълимат [ягъни биология] кебек җәмгыятьнең гомуми тәгълиматы булырга тиеш» . Социологияне шул рәвешле барлык иҗтимагый фәннәрдән бер баш өстен кую аның предметын объекты белән бутауга китерә. 
Икенче караш: предмет – ул объектны сурәтләгәндә кулланылган төшенчәләр җыелмасы.  Болай исәпләгәндә, социология предметын җәмгыять, иҗтимагый структура, институт, таифә, статус-роль һ.б. шуның ише төшенчәләр тәшкил итә. Моның белән дә килешеп булмый, чөнки алайса фән – киң билгеле әйберләрне махсус терминнар белән катлауландырып «фәнниләштерү»гә әйләнеп кала. 
Социология, «киң мәгънәдә караганда, бөтен нәрсәне иңли торган... җәмгыяви элементлар һәм беренчел принциплар турындагы фән буларак билгеләнергә тиеш».  М. Вебер мәктәбе социологлары җәмгыятьнең элементар кисәкчәсе итеп «иҗтимагый мөнәсәбәтләр»не санаганнар . Ләкин иҗтимагый мөнәсәбәтләр бары иҗтимагый таифәләр, сыйныфлар, милләтләр арасындагы элемтәләрдән гыйбарәт. Аерым кеше иҗтимагый мөнәсәбәтләргә таифәнең бер әгъзасы буларак керә, шуңа күрә аның иҗтимагый структурадан азат җәмгыяви гамәлләре турында сүз йөртергә ярамый. 
«Социологияне институтлар, аларның генезисы һәм яшәеше турында фән буларак билгеләргә була» . Ләкин җәмгыяви институтларны, шулай ук оешмаларны, таифәләрне өйрәнү – болар социологиянең аерым бүлекләре. 
Р. Парк белән Э. Берджесс билгеләмәсе буенча, социологияне күмәк үз тотышны өйрәнүче фән итеп танырга кирәк. Әмма ул чакта социологиянең психологиядән аермасы нәрсәдә булуы ачык түгел. 
«Социологияне бик гадел һәм тәфсилле итеп мәдәният турындагы фән, тагын да төгәлрәк һәм киң мәгънәдә әйткәндә – мәдәниятнең факторлары турындагы фән, дип билгелиләр» . – Шундый караш социологияне мәдәният турындагы фәннәр һәм этика белән тәңгәлләштерә. Мәдәният нормалар, гореф-гадәт, кануннар, яшәү рәвеше кебек кеше тормышын көйләгән кагыйдәләрдән тора. Әмма, шул очракта, ул кагыйдәләрне кем, ни өчен гамәлгә куйган дигән сорауга фән берничек тә җавап таба алмас. Бу максатка ирешер өчен җәмгыять тәртипләрен төптән өйрәнергә кирәк. 
Алда әйтелгәннәрне тыңлап, үлчәп, без шундый караш белән килешергә булдык: Социология – җәмгыятьнең иҗтимагый структурасын, аның системаларын һәм оешмаларын, алардагы бәйләнешләрне өйрәнүче фән (Г. Осипов). 
Система – ул тулыканлы, үз кануннары буенча идарә ителгән бердәмлек. Система элементлардан тора һәм аларның үзара элемтәләреннән гыйбарәт булган структурага (корылышка) ия. Иҗтимагый система якынча җәмгыять төшенчәсенә туры килә. Аның бәйсезлеген төрле даирәләр тәэмин итә: икътисад, сәясәт, мәдәният һ.б. Иҗтимагый системаның элементлары – шәхес, шәхесара мөнәсәбәтләр, җәмгыяви оешма, иҗтимагый таифә һәм җәмгыяви институт (1 табл. кара) – бер-берсенә буйсыну тәртибендә корыла:

Җәмгыятьнең элементар кисәкчәсе – шәхес. Шәхес бер үк вакытта төрле иҗтимагый таифәләргә керә (бер үк кеше турист, фатир хуҗасы, электр энергиясен урлаучы, бөекдержавачы була ала). Аерым шәхесләр һәм алар җыелып тәшкил иткән таифәләр иҗтимагый структураны хасил итә. Эчтәлеге буенча иҗтимагый структура – ул тотрыклы элемтәләр челтәре. Иҗтимагый структура кеше булган һәр җирдә оеша һәм икътисади, җитештерү, психологик, сәяси тәртипләр белән үрелеп бара. 
Социологиянең тагын бер эпистемологик үзенчәлеге – ул җәмгыяви чынбарлыкны өйрәнә торган фән. Ул булырга тиешле халәтне өйрәнергә түгел (бу норматив караш), киресенчә, чынлыктагы процессларны ничек бар – шулай күрсәтергә тиеш. Социологиянең Совет илендәге тиңдәшләре, ягъни рәсми иҗтимагый фәннәр – идеология белән сугарылган диалектик материализм, «фәнни коммунизм» чынбарлыктан ерак торган «алга киткән социалистик җәмгыятьне» өйрәнгәннәр. Яңа типтагы җәмгыять утопия булып калды, һәрхәлдә, совет җәмгыяте китапларда сурәтләгәнчә булмады. Җәмгыятьнең чын халәте турындагы мәгълүматны бары тик социология туплый ала, чөнки ул чынбарлыктагы җәмгыятьне өйрәнергә көйләнгән.

 Социологиянең фәнни булмаган төрдәшләре 
Җәмгыять турындагы һәммә белемне дә социологиягә нисбәтләргә ярамый. Җәмгыятькә караш дини, әхлакый күзаллауларда да, халыкның көндәлек хикмәтендә да бар. Аек акылга таянган «халык фәннәре»н генә алыйк. Алар исәбенә системалы иҗтимагый һәм мәдәни тәҗрибәне нигез итеп алган гадәти иҗтимагый-икътисади күзаллаулар, халык медицинасы, халык агрокультурасы, этнопедагогика һ.б. керә. Әйтемнәр һәм мәкальләр элек тә халыкның иҗтимагый тормышны бик яхшы аңлавы турында сөйли: «Байга малай кирәк, малайга ялчы кирәк» (моны хәзерге бюрократларга нисбәтләп була), «Байның – ызгышы, патшаның сугышы бетмәс» (җәмгыятьтә иҗтимагый низагның урыны турында), «Бер ишектә ике теләнче тормас» (ресурсларның чамалы булуы турында – икът.), «Йөгерек җитми, боерык җитә» (фәнни принципларга карап идарә итүнең өстенлекләре турында) һ.б. Бу күзаллаулар – күп мәгълүмат салынган, озын тарихи хәтергә нигезләнгән, тотрыклы мантыйкка буйсынган тәҗрибә комплекслары. Әмма халык хикмәте фәнни югарылыкка менеп җитә алмый. 
Шул ук нәрсә иҗтимагый стереотипларга да кагыла. Фәнни фикер йөртүнең тиңдәше стереотип – ул тирә-юньдәге күренешләр турында тәнкыйди булмаган фикер йөртү. Иҗтимагый стереотип – аерым бер кешегә хас сыйфатларны тулы категориягә яки төркемгә күчерү. Ярлыкларны аеруча чит халыкларга тагарга яраталар: «кавказ кешеләре – мәкерле», «немец халкы – саран», «җирле халыклар – артта калган, надан». Объекты һәм эчтәлеге буенча төрле булсалар да, иҗтимагый стереотиплар «кычкырып» тора: «без – иң гадел, иң тырыш, иң кунакчыл, иң кыерсытылган халык; алар – надан, шакшы, астыртын, сатлыкҗан, ватан сөймәс һ.б.». Иҗтимагый стереотип көнкүрештә булып торган низагларда, каршылыкларда психологик саклану чарасы ролен үти. Стереотип шулай ук үзгәреп торган иҗтимагый шартларга җайлашырга ярдәм итә: «ришвәт алмаучы кеше юк хәзер», «бүген берәүгә дә ышанып булмый» һ.б.ш.и. 
Кешелекнең җәмгыятькә карашы фән итеп танылсын өчен, җәмгыять махсус өйрәнү юнәлешенең объекты булырга тиеш. Фән күзәткән вакыйга һәм күренешләр абстракция, идеализация, гомумиләштерү, чагыштыру, классификация кебек фикерләү процесслары нәтиҗәсе була. Фәннең максаты – чынбарлык турында объектив белем булдыру һәм аны системага кертү. 
Социологиянең башка үзенчәлекләре – ул, тарих фәненнән, антропологиядән аермалы буларак, күбрәк хәзерге җәмгыятьнең көн кадагы мәсьәләләре белән эш итә. Антропология фәне, мәсьәлән борынгы яисә бүгенгә кадәр сакланган примитив җәмгыятләрне өйрәнә. Галим Д.А. Ольдерогге язганча, «Африка – кешелекнең музее ул», чөнки Кара континентта башка халыклар күптән узган архаик тормыш формалары һаман да гамәлдә. Ләкин социологияне хәзерге җәмгыять күбрәк кызыксындыра. Шуңа күрә, Европа илләрен өйрәнгән белгечләрне социолог дип атасалар, Африка илләрен өйрәнүчеләрне – антрополог яки африканист дип.

 Социологиянең проблематикасы 
Социологиянең төп проблематикасын гаилә һәм иҗтимагый таифәләр (мәс. зыялылар, ялланып эшләүчеләр), җәмгыять белән идарә итү, иҗтимагый тәртип, миграция, җәмәгатьчелек фикере тәшкил итә. Андый күпкырлы мәсьәләләр белән шөгыльләнү аркасында социологиядә хезмәт бүленеше хасил булган. Социологиянең иң җаваплы тармаклары – аграр, индустрия, шәһәр, мәдәният социологияләре; оешма, гаилә, дин социологиясе, этносоциология һ.б. Социология җәмгыять корылышы мәсьәләләре белән генә чикләнми. Хезмәт, шәхес һәм коллектив кебек мәсьәләләрне социологлар башка фәннәр тәҗрибәсенә таянып өйрәнә. Шуңа күрә социология белән күрше фәннәр чигендә ызандаш тармаклар барлыкка килә: икътисад социологиясе, шул исәптән хезмәт, эшкуарлык, идарә итү социологиясе кебек бүлекләре; тагын сәяси социология, җәмгыяви психология һ.б.

 Искәрмәләр 

 Сылтамалар 

 Шулай ук карагыз 


Төркем:Гуманитар фәннәр
Төркем:Иҗтимагый фәннәр