Азия

Азия  — халык иң күп яши торган дөнья кисәге, башлыча көнчыгыш һәм төньяк ярымшарларда урнашкан. Европа белән Евразия кыйтгасын төзи. Азия- 44 579 000  чакрым (км²) мәйданны били, бу Җир планетасындагы барлык коры җирнең якынча 30%ын  һәм гомуми планета өслегенең 8,7%ын  тәшкил итә. Азия кешелекнең күпчелек өлеше өчен туган җир булган, Table 2, монда беренче цивилизацияләр барлыкка килгән. Дөньяның бу кисәге тыгыз һәм зур шәһәрләре һәм халык бик күп булып яшәгән төбәкләре белән дә үзенчәлекле. Азиядә 4,5 миллиард кеше яши – бу дөнья халкының якынча 60% дигән сүз.

Гомумән алганда, Азия көнчыгышта Тын океан, көньякта Һинд океаны, ә төньякта Төньяк Боз океаны белән чикләшә. Азия белән Европаның чиге исә тарихи һәм мәдәни бер конструкт булып тора, чөнки аларның икесе арасында ачык бер матди яки географик аерма-чик юк. Ике дөнья кисәгенең чиге бәхәсле мәсьәлә булып кала бирә; бүгенге чик классик антик чорда барлыкка килгән беренче концепциядән аерыла. Евразиянең ике кисәккә бүленүе Көнчыгыш һәм Көнбатышның (Шәрекъ белән Мәгърибнең) мәдәни, лингвистик һәм этник аермалыкларын чагылдыра. Күпчелек тарафыннан кабул ителгән чикләргә күрә, Сүәеш муентыгы көнчыгыш ягыннан Азияне Африкадан аера; Төрек бугазлары, Урал таулары һәм Җаек елгасының көнчыгыш яклары, Кавказ тауларының көньягы, Хәзәр һәм Кара диңгезләр Азияне Европадан аера "Europe" (pp. 68–69); "Asia" (pp. 90–91): «Азия белән Европа арасындагы гомуми кабул ителгән чикләрне Урал таулары, Җаек елгасы, Каспий диңгезе, Кавказ таулары һәм Кара диңгез, Босфор һәм Дарданелл бугазлары формалаштыра». .

Кытай белән Һиндстан безнең чорның унсигез гасыры дәвамында дөньяның иң зур икътисадлары булып торган.  Кытай, галәмәт зур икътисади көчкә ия дәүләт буларак, күпләрне Шәрекъкә юнәлергә ымсындырып торган, Һиндстан исә, үзенең риваятьләргә кергән байлыгы һәм борынгы чорлардагы чәчәк аткан цивилизациясе белән, бөтен Азияне гәүдәләндергән, Европа сәүдәсен һәм колониализмны кызыктырган    . Христофор Колумбның очраклы рәвештә Европадан Америкага Атлантик океан аша юлны ачуы Һиндстанның аурупалылар аңында тоткан урынын күрсәтә, чөнки данлыклы сәяхәт нәкъ Һиндстанга яңа юл эзләүгә багышланган була. Бөек ефәк юлы Азиядә Көнчыгыш белән Көнбатышны тоташтыра торган төп сәүдә юлына әйләнә, Малакка бугазы исә төп диңгез сәүдә юлы була. XX гасырда Азиядә ныклы икътисадый үсеш күзәтелә (аерым алганда, Көнчыгыш Азиядә), шул ук вакытта халык саны да нык арта . . Азия планета халкы табына торган күпчелек диннең Ватаны – христианлык, ислам, яһүд дине, һинд дине, буддачылык, конфуцийчылык, даочылык, җәйничелек, сикхчылык, зәрдөштлек һәм тагын башка күп кенә диннәр Азия җирләрендә барлыкка килгән.

 Географик мәгълүмат
 Урнашуы һәм чикләр 
Нигездә көнчыгыш ярымшарда (Чукотка ярымутравын исәпләмичә) экватордан төньякта урнашкан. Европа белән чикне нигездә Урал тауларының көнчыгыш итәге буенча, Мугалжар, Эмба елгасы, аннары Каспий диңгезе, Аракс елгасы, Кара һәм Мәрмәр диңгезе, Босфор бугазы һәм Дарданеллар буенча уза.

Африка белән Азияне Сүәеш муентыгы, Төньяк Америка белән исә Беринг бугазы аера.

Азиянең геополитик чикләре берникадәр дәрәҗәдә табигый чикләрдән аерыла. Аны Архангельск өлкәсенең көнчыгыш чикләре, Коми республикасы, Свердловск һәм Чиләбе өлкәләренең көнбатыш чикләре, Казакъстан, аннары төньяк Кавказның тау итәге буенча Азак диңгезенә кадәр үткәрәләр.

 Сәяси география 
Азия территориясендә бүгенге көндә тулысынча яки өлешчә 54 дәүләт урнашкан, шуларның дүртесе (Абхазия, Кытай Республикасы, Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте, Көньяк Осетия) өлешчә танылганнар.

   20px Азәрбайҗан (тулысынча түгел)
 20px Әфганстан
 20px Әрмәнстан
 20px Бангладеш
 20px Бәһрәйн
 20px Берләшкән Гарәп Әмирлекләре
 20px Бруней
 20px Бутан
 20px Вьетнам
 20px Гөрҗистан (тулысынча түгел)
 20px Гыйрак
 20px Мисыр (тулысынча түгел)
 20px Исраил
 20px Индонезия
 20px Үрдүн
 20px Иран
 20px Йәмән 20px Казакъстан (тулысынча түгел)
 20px Камбоҗа
 20px Катар
 20px Кипр
 20px Корея Җөмһүрияте
 20px Корея Халык Демократия Җөмһүрияте
 20px Көнчыгыш Тимор
 20px Күвәйт
 20px Кыргызстан
 20px Кытай
 20px Лаос
 20px Лөбнан
 20px Малайзия
 20px Мальдивалар
 20px Монголия
 20px Мьянма
  20px Непал
 20px Оман
 20px Пакистан
 20px Россия (тулысынча түгел)
 20px Согуд Гарәбстаны
 20px Сингапур
 20px Сурия
 20px Таҗикстан
 20px Таиланд
 20px Төрекмәнстан
 20px Төркия (тулысынча түгел)
 20px Үзбәкстан
 20px Һиндстан
 20px Фәлистыйн
 20px Филипин
 20px Шри-Ланка
 20px Япония

 Халык 
 Искәрмәләр 

 Чыганаклар 

 Сылтамалар 

Төркем:Дөнья кисәкләре
Төркем:Азия