Хакасия

Хака́с Республикасы (Хака́сия, , ) — Россия Федерациясе эчендәге республика (дәүләт), РФ субъекты, Себер федераль бүлгесена керә. Башкаласы — Абакан шәһәре.

Кемерово өлкәсе, Красноярск крае, Тыва һәм Алтай республикалары белән чиктәш.

Республика 1992 елда төзелә.

 Географик урыны 
Хакасия Көнчыгыш Себернең көньяк-көнбатышында Енисей елгасының сулъяк ярында, Саян-Алтай калкулыгы һәм Минусин сөзәк чокыры территорияләрендә урнашкан. Көньяк-Себер магистралендә, Минусин уңъякъярлыгын Иркутск өлкәсе һәм Кузбасс белән тоташтыручы аның географик торышы уңышлы. Енисей буенча республика Үзәк-Красноярск регионы һәм Енисей төньягы белән бәйләнештә.

Зур елгалары — Енисей, Абакан, Томь, Ак Июс, Кара Июс (Об бассейны). Енисейдә Саяны-Шушенское ГЭСы һәм Майна ГЭСы.

 Файдалы казылмалар 
Хакасиядә тимер (2 млрд тонна запас, зур табу урыннары — Тейск, Абакан), молибден (Сорск), алтын, ташкүмер (Аскизское, Бейск), неметаллик файдалы казылмалар: барит, бентонит, йөзлек мрамор һәм грәнит, төзелеш материаллары табышы бара. Бакыр, полиметаллар, фосфоритлар, азбис, гипс, бөерташ, жадеит табу урыннары тикшерелгән. Тикшерелгән чыганакларда РФ буенча ташкүмер — 3 %, тимер рудасы — 1 %, молибден — 11 %, барит — 27 %, бентонит — 6,5 %, өслек таш — 13 %.

 Тарих 
Себердә беренче дәүләт б.э.к. IV — III гасырларда барлыкка килә. Борынгы кытай елъязмаларында бу дәүләтне төзүчеләр «динлиннар»(}}, ә дәүләтнең үзен «Динлинго» (丁零国) дип язылган.

Б.э.к. 201 еллар тирәсендә бу дәүләтне һуннар басып ала. Хакас-Минусин сөзәк чокырына төрки телле кыргызлар килә. Кытайлылар моны болай сүрәтлиләр: "динлиннар кыргызлар ырулары белән буталдыдар". Кыргызлар яңа этнополитик җәмгыятьнең хәрби-аристократ башына әйләнәләр. 

Кыргызлар, агрессив күршеләре (төрек һәм уйгур каһанлыклары) белән авыр көрәштә, үзләренең мөстәкыйльлекләрен безнең чорның XIII гасырына кадәр саклыйлар.

XIII Саян-Алтайның мөстәкыйль үсешендә халиткеч була. Чынгызхан җитәкчелегендә Бөек Монгол Олысы Енисей кыргызларының бәйсезлеген җимерәләр. Халык юань Кытайы тарафыннан юк ителүләргә һәм депортацияләүләргә дучар була.
XVII гасырга хатле Хакасия турында бик аз мәгълүмат сакланган.

XVII гасырда монда руслар киләләр. Ул вакытта Хакасия, хакаслар һәм шорлар нәселләре торган 4 кенәзлек-олыска таркалган була.

Руслар һәм хакаслар арасында бәйләнеш 1604 елда, кыргыз бәкләренә салым түләүче Әүштә татарлары җирендә Тум бастругы төзелгәч, барлыкка килә. Хакасларны Россия империясенә кушу бик авыр һәм авыртулы бара.

Рәсми рәвештә Хакасия Россиягә 1727 елның 20 августында, Россия белән Кытай арасында чикләрне бүлү трактаты кабул ителгәч, кушылдырыла. Килешү буенча Саяннан төньяк җирләр Россиягә, ә көньяк җирләр Кытайга күчә.

Чынлыкта, Хакасия Россиягә соңрак кушыла. 1758 елда кытай гаскәрләре Алтайга керәләр һәм Джунгарияне җимерәләр. Рәсми кабул ителгән чикләрне бозу куркынычы туа. Патша хөкүмәте кызу рәвештә биредә казак частьләрен урнаштыра. 

Хакас автономияле өлкәсе 1930 елның 20 октябрендә барлыкка килә, күп еллар Красноярск краенә керә; 1990 елда Хакас АССРына, 1991 елда Хакас ССРына үзгәртелә, һәм Красноярск краеннән чыга.

 Археология 
Афанасьев мәдәнияте  Окунев мәдәнияте  Андронов мәдәнияте  Карасук мәдәнияте  Тагар мәдәнияте  Таштык мәдәнияте  Салбык курганы  Бояр язуы

 Халык 
Хакасиядә халык саны — 532 319 кеше (2010 ел), тыгызлыгы — 8,65 кеше/км², шәһәр халкы — 71,1 %.

Народ1939 ел1959 ел1970 ел1979 ел2002 ел2010 елРуслар 75,3 % 76,5 % 78,4 % 79,4 % 80,3 % 81,7 %Хакаслар 16,8 % 11,8 % 12,3 % 11,5 % 12,0 % 12,1 %Алманнар … 2,6 % 2,4 % 2,2 % 1,7 % 1,1 %Украиннар 2,9 % 3,6 % 2,1 % 2,1 % 1,5 % 1,0 %Татарлар 1,1 % … … … … 0,6 %Мордвалар 1,3 % … … … … …

 Торак урыннары 
 5 меңнән артык халкы булган торак урыннары 2008 елның 1 гыйнварына    Абакан
  163,2
   Ак Яр
  9,1 (2003)

    Черногорск
  74,2
   Черёмушки
  9,0

    Саяногорск
  48,6
   Аскиз
  7,0 (2003)

    Абаза
  17,1
   Таштып
  6,5 (2003)

    Усть-Абакан
  15,5
   Майна
  5,9

    Сорск
  13,0
   Бея
  5,4 (2003)

    Шира
  9,2
   Бельтирское
  5,2 (2003)


 5 меңнән артык халкы булган торак урыннары    Абакан
  163,6
 Черемушки
  8,9

    Черногорск
  75,5
 Аскиз
  7,1 (2004)

    Саяногорск
  48,5
  Таштып
  6,5 (2003)
    Абаза
  16,9
 Майна
  6,0

    Усть-Абакан
  15,9
 Бея
  5,4 (2003)
    Сорск
  13,0
   Бельтирское
  5,2 (2003)
    Шира
  9,1 (2009)


 Административ бүленеше 
06.10.2003 кабул ителгән 131-ФЗ «Россия Федерациясендә җирле үзидарәне башкару өчен гомуми принциплар турында» карарны тормышка ашыру өчен кертелгән республика карарлары буенча, Хакасиядә: 
 100 муниципаль бүленмә, шулардан:
 5 шәһәр округы, 
 8 муниципаль район, 
 9 шәһәр,
 78 село һәм авыл барлыкка китерелгән.

Яңадан 8 шәһәр һәм 77 авыл ясалган. 

 Шәһәр округлары 
 Абаза
 Абакан
 Саяногорск
 Сорск
 Черногорск

 Муниципаль районнар 
 Алтай районы
 Аскиз районы
 Бей районы
 Боград районы
 Орджоникидзе районы
 Таштып районы
 Усть-Абакан районы
 Ширин районы

 Икътисад 
 Сәнәгатьнең төп тармаклары 
Бөтен икътисадның нигезе булып технологик бәйләнешкән гидроэнергетика һәм аллюминий җитештерү тора. Хакасиянең энергосистемасына керәләр:Саян-Шушен ГЭС ( ГЭС Енисей каскадына керә, Россиядә иң күәтлесе — 6400 МВт), Майнск ГЭС (егәрлеге 321 МВт) и өч ТЭЦ гомуми егәрлеге — 300 МВт. На территории Республика территориясендә Саяногор һәм Хакас әлүмин заводлары, шулай ук ОАО «Саянская фольга (барысы да «Российский алюминийга керәләр»).

Шулай уук регтонда ташкүмер табу да бара (ООО ««Разрез Степной» ташкүмер компаниясе һәм ОАО «Сибирская угольная энергетическая компания»нең Черногор филиалы). Ташкүмер табу 6 млн тонна еллык күләме булган ике шахта (Енисей шахтасы, Хакас шахтасы) һәм 5 киселеш тарафыннан башкарыла. Төсле металлургиянең башка берләшмәләре — ООО «Сорский ГОК» (молибден һәм бакыр концентратлары), ООО «Туимский завод по обработке цветных металлов» сайт  (бакыр прокаты).

 Авыл хуҗалыгы 
Хакасия — Көнчыгыш Себернең алга киткән авыл хуҗалыклы районы. Көтүлекләр һәм печәнлекләр алып торган зур мәйданнар, терлекчелекнең (нечкә йонлы сарыкчылык, сөт төрлекчелеге) үсешенең нигезен тәшкил итә. Атчылык та зур урын алып тора. Үсемлекчелектә төп культуралар — бодай, солы, арпа, тары. Техник культуралардан — көнбагыш, шикәр чөгендере. Терлекчелекнең кеше башына җитештерүе — 1,2 . Авыл хуҗалыгында республика мәйданының 20 %тан азрагы.

 Эчке аермалар, аерым шәһәрләрнең специализациясе 
Абакан төене — машина төзүчелек (Россия буенча йөк вагоннары җитештерүенең 5 %ын алып торучы “Абаканвагонмаш”, тәҗрибә-механик, корыч эретү, контейнер заводлары),авыл хуҗалыгы чималларын эшкәртү (ит комбинаты, сыра кайнату һәм сөт заводлары), аяк киемнәре һәм трикотаж эшләнмәләр җитештерү буенча специализация.

Черногор төене — Минусин ташкүмер бассейнының («Хакас», «Енисей», Черногор ташкүмер киселеше) үзәге, «Степной» киселеше. Шәһәр икътисадының нигезе — Себер ташкүмер энергетик компаниясенең филиалы, шулай ук өй җиһазы фабрикасы, өйтөзү комбинаты. Элегрәк җиңел һәм текстиль сәнәгате берләшмәләре эшләгән. 

Саяногор төене — биредә Россиянең өч иң эре әлүмин заводының берсе төзелгән — Саян әлүмин заводы. Саяногорскта төзелеш индустриясе берләшмәләре төркеме төзелгән («Саянмрамор», өй төзелеше, комбинаты, җыелма-сүтелмә биналар комбинатлары) Енисей буенча өстәрәк — Саян-Шушь һәм Майнск ГЭСы.

 Манзара 

 Искәрмәләр 

 Сылтамалар 
 Хакасия Республикасының рәсми сайты 
 http://www.vskhakasia.ru/ 
 Хакасия Республикасының законнары

 Моны да карагыз 
 Хакасиянең Россиягә үз теләге белән кушылуының 300 еллыгына — Россия Банкының истәлекле тәңкәләр сериясе
 Хакасия Республикасының Конституциясе

*
Төркем:Себер
Төркем:Россия Федерациясе республикалары