Уфа

Уфа́ (яки Өфе́Татар телендә икенче язылышы, юл такталарындаӘхмәтьянов, Р.Г. Татар теленең этимологик сүзлеге: Ике томда. II том (М—Я). — Казан: Мәгариф — Вакыт, 2015. —б. 97, , , , ) — Башкортстан  Җөмһүриятенең башкаласы һәм бер вакытта Уфа районының дә үзәге (составына керми). Караидел белән Дим елгаларның Агыйдел елгасына кушыла торган урынында урнашкан.

2010 елдагы Бөтен Россия Исәпләүнең алдан санавы буенча, халык саны . 2018 елда ― . 2024 елның 1 гыйнварына ― Статистики подсчитали население городов и сёл в Башкирии. ИА «Башинформ», 10.05.2024.

Мәйдан — 707,93 км².

1719—1775 елларда Уфа провинциясе үзәге; 1781—1796 елларда Уфа наместниклыгы үзәге; 1782—1922 елларда бер вакытта Уфа өязенең дә үзәге; 1865—1919 елларда Уфа губернасы үзәге; 1922—1990 елларда Башкорт АССР-ының, 1990 елдан Башкортстанның башкаласы, 1930 елдан бер вакытта Уфа районының дә үзәге (составына керми). 2006 елдан административ реформа буенча берничә торак пункты белән бергә Уфа шәһәре округы составына керә.

Россиянен эре мәдәни, фән һәм икътисад үзәге. Халык саны буенча Аурупада 31-нче урында тора.

2020 елның 2 июленнән — «Хезмәт даны шәһәре» Указ о присвоении почётного звания Российской Федерации «Город трудовой доблести».


 География 
Уфа шәһәре Агыйдел елгасының сул ягында, аңа Караидел һәм Дим елгалары кушылган төшендә урнашкан. Көнбатыштан көнчыгышка озынлыгы — 28 километр, төньяктан көньякка озынлыгы — 53 километр.

Уфадан эре шәһәрләр кадәр ераклыгы (автоюллар буенча)Ижау ~ 394 кмКиров ~ 777 кмПермь ~ 522 кмСыктывкар ~ 1204 кмЕкатеринбург ~ 547 кмТөмән ~ 808 кмСамар ~ 463 кмМәскәү ~ 1355 км200px|center|Роза ветровЧиләбе ~ 417 кмОмск ~ 1353 кмСарытау ~ 918 кмВолгоград ~ 1311 кмЫрынбур ~ 374 км Актүбә ~ 627 км Костанай ~ 732 км Нурсолтан ~ 1423 км

 Климат 

 Сәгать поясы 
Уфа халыкара стандарт буенча Yekaterinburg Time Zone (YEKT) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +6:00 гә тигез.

 Тарих 

200px|thumb|left|Уфаның күренеше, 1910
Казан ханлыгы заманында Уфа ярымутравында, Торатау исемле урында нугайларның ныгытмасы була. Әлеге ныгытма тирәләре нугайларның кышлау урыны була.

1574 елның яз башында Агыйдел елгасы белән Каридел елгасы кушылган биек ярымутрауда Уфа шәһәренең нигез салына. Ул тулысынча хәзерге Дуслык монументы урнашылган Беренче май мәйданына туры килә. Аның майданы 1,2 гектар, стенасының озынлыгы 440 метр чамасы булган.

1586 елдан башлап Уфа шәһәре дип атала башлый. Шул ук елда Уфага укчылар отряды башында шәһәрнең беренче воеводасы Михаил Нагой килә. Михаил Нагой Явыз Иван хатыны, Кабарда кенәзе Темрюкның кызы Мариянең дусты була.

1708 елдан — Казан губернасы составында, 1728 елдан — Уфа провинциясе үзәге, 1744 елдан — Ырынбур губернасына беркетелгән, 1781 елдан — Уфа калгайлыгының үзәге, 1796 елдан — яңадан Ырынбур губернасы составында, 1802 елдан — гражданнар губернаторы резиденциясы һәм губерна учреждениелары булган губерна каласы, 1865 елдан — Уфа губернасы үзәге, 1922 елдан — Башкортстанның баш каласы.

1918 елның 5 июлендә, Ватандашлар сугышы барышында, Уфа большевикларга каршы баш күтәргән чехословак корпусы өлешләре тарафыннан яуланган. Шәһәр Оештыручылар җыелышының әгъзалары комитетте контроленә күчте. Шул ук елның 8—23 сентябрендә биредә Уфа дәүләт киңәшмәсе (большевикларга каршы хөкүмәтләрнең, фиркаләрнең, казак гаскәрләренең һәм җирле үзидарәләр форумы) үткәрелгән. 23 сентябрьдә биредә Вакытлы бөтенроссия хөкүмәте (шулай ук «Уфа директориясе» исеме астында таныш) игълан ителә. Ул шәһәрдә 9 октябренә кадәр урнашкан, шуннан соң Омскига күчте. Декабрь аенда шәһәргә Кызыл Гаскәре өлешләре керәләр. 1919 елның 13 мартында шәһәр Колчак гаскәре тарафыннан алына, әмма 9 июнендә үк Кызыл Гаскәре аны кире ала.

ХХ гасырның 20-30-нчы елларда шәһәр зур үсешне кичерә, тулаем сәнәгый продукциясе 16 тапкырга арткан. Сугышкача елларда Уфа сәнәгый комбинаты, Уфа моторлар төзү заводы, ТЭЦ, һәм нефть эшкәртү заводлары сафка басканнар.

Бөек Ватан сугышы вакытында шәһәргә дистәләрчә сәнәгый ширкәт, дәүләт оешма, кайбер фәнни-тикшеренү институтлар, Коминтерн хезмәткәрләре, Украина язучылары эвакуацияләнгәннәр.

1944 елда Уфаның Сталин районы шәһәр составыннан чыгарылган һәм Черниковск шәһәренә үзгәртеп корылган. 1956 елда ул яңадан Уфа составына кергән.

1974 елда шәһәр Октябрь Инкыйлабы ордены белән бүләкләнде.

 Уфаның 450 еллыгы 
 1 август ― Башкортстанның Милли музеенда фоторәссамнар Рәиф Бадыйков һәм Вячеслав Стрижевскийның «Уфа - 450. Кешеләр һәм шәһәр» () фотокүргәзмәсе ачылаЛейла Аралбаева. В Уфе к 450-летию города открывается фотовыставка двух корифеев. ИА Башинформ, 30.07.2024.

 Шәһәр районнары 
Уфа — берничә аерым массивтан торган, 7 районлы мәдәни-сәяси-иҗтимагый үзәк. Калинин, Дим, Киров, Ленин, Октябрь, Орджоникидзе, Совет районнарында йөзләрчә милләт вәкилләре яши. Шулар арасында Октябрь районы — иң яше, ул 1977 елның 3 мартында «туган».

 Халык 
 1811http://www.mojgorod.ru/r_bashkortst/ufa/  1840  1856  1863  1897http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1583  1913  1926  1931  1939  19591959 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны  19701970 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны  19791979 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны  19891989 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны  20022002 елгы Бөтенроссия җанисәбе. РФ, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны  2010  2024Өфөлә халыҡ һаны билдәле булды. «Башинформ» МА, 21.02.2024 ~9 200  ~16 500  ~12 900  ~16 500  49 275  ~78 000  ~97 700  ~123 400  ~250 000  546 878  770 905  969 289  1 082 052  1 042 437  1 062 300  1 181 000

Милли состав (2002): руслар — 48,9%, татарлар — 28,3%, башкортлар — 17,1%, украиннар — 1,2%, чуашлар — 1,0%.Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Башкортостан

 Югары уку йортлары 
Уфа шәһәренең уку йортлары 169 юнәлештә белгечләр әзерли. Әйдәүче югары уку йортлары: 
 Башкортстан дәүләт университеты
 Уфа дәүләт авиация техник университеты
 Уфа дәүләт нефть техника университеты 
 Башкорт дәүләт медицина университеты
 Башкортстан дәүләт педагогика университеты
 Уфа дәүләт сәнгать институты
республикада фәнни-педагогик кадрлар әзерләүче төп үзәкләр булып исәпләнәләр.
 Театрлар 
 Башкортстан дәүләт опера һәм балет театры
 Башкорт дәүләт академия драма театры
 Уфа дәүләт «Нур» татар театры
 Башкортстан Рус дәүләт академия драма театры
 Мостай Кәрим исемендәге милли яшьләр театры
 Уфа яшь тамашачы театры
 Курчак театры

 Икътисад 
Уфада Русянең эре нефть эшкәртеү һәм химия заводлары урнашкан. Улар арасынды: Яңа-Уфа нефть эшкәртеү заводы, Уфа нефть эшкәртеү заводы, Уфаоргсинтез, Уфанефтехим.

 Транспорт 
 Автомобиль транспорты 
Шәһәр аша  М7 «Идел» «Идел» (Мәскәү — Владимир — Түбән Новгород — Чабаксар — Казан — Уфа), М5 «Урал» «Урал» (Мәскәү — Рязань — Пенза — Самар — Уфа — Чиләбе), Р314 (Уфа — Стәрлетамак — Ырынбур) автоюллар баралар.

 Тимер юл транспорты 
Моны да карагыз: Уфа тимер юл вокзалы

Тимер юл Уфага 1886 елда килә.

Уфада Куйбышев тимер юлының Башкорт бүлекчәсе идарәсе урнаша.

 Уфада туган танылган шәхесләр 

=== Язучылар, мәгърифәтчеләр ===
 Сергей Аксаков (1791—1859) — рус язучысы.
 Ибраһим Терегулов (1852—1921) — мәгърифәтче.
 Сергей Довлатов (1941—1990) — язучы.
 Рамил Хәкимов (1932—1996) — язучы, Салават Юлаев премиясе лауреаты (1976).

 Сәясәтчеләр, хәрбиләр, дәүләт эшлеклеләре, җитәкчеләр 
 Георгий Афанасьев (1848-1925), Украина тышкы эшләр министры (1918).
 Әлфия Галиева (1973), юрист, БР мәгариф һәм фән министры урынбасары (2018 елдан). БР мәгариф отличнигы.
 Юрий Морозов (1949), Көньяк Осетия премьер-министры (2005—2008 елларда).
 Рөстәм Усманов (1969), «Газпром трансгаз Казан» ҖЧҖ генераль директоры (2019 елның июленнән).
 Балет артистлары 
 Ринат Әбүшахманов (1980) — балет биючесе, хореограф, БР атказанган артисты (2008).
 Илнур Гайфуллин (1989), балет артисты, Тукай премиясе лауреаты (2025).
 Марат Дәүкәев (12.09.1952) — балет артисты, РСФСР атказанган артисты (1983).
 Леонора Куватова — балет артисты, мөгаллимә, РСФСР халык артисты (1982), С. Юлаев премиясе лауреаты (1987).
 Гөлсинә Мәүлекәсова (1981), балет биючесе, С. Юлаев бүләге иясе.
 Фирдәвес Нәфыйкова (1938-2008) — балет биючесе, мөгаллимә, РСФСР халык артисты (1974), С. Юлаев премиясе лауреаты (1977).
 Гүзәл Сөләйманова — балерина, Салават Юлаев премиясе лауреаты (2008).
 Адоль Хәмзин (1934) — балет артисты, педагог, РСФСР атказанган артисты (1966).

 Җырчылар, музыкантлар 
 Әскар Абдразаков (1969) — опера җырчысы, БР халык артисты (1994).
 Илдар Абдразаков (1976) — опера җырчысы, БР (2011) һәм ТР (2013) халык артисты.
 Лилия Букеева (1965) — эстрада җырчысы, Яр Чаллы «Энергетик» мәдәният сарае артист-вокалисты (1996 елдан). Татарстанның (2016) һәм Башкортстанның (2021) атказанган артисты. 
 Әлфия Кәримова — опера җырчысы, БР атказанган артисты
  Марат Сираҗетдинов (1948―2025), пианист, концертмейстер. Татарстанның халык артисты.

 Рәссамнар, режиссерлар, актерлар 
 Айрат Әбүшахманов (1974) — режиссёр, БР атказанган сәнгать эшлеклесе (2012). С. Юлаев премиясе лауреаты (2020).
 Айрат Әхмәтшин (1949), актёр, режиссёр һәм педагог. РФ (2004), БАССР (1985) халык артисты.
 Радик Батыршин (1968) — продюсер, «Мир» телерадиокомпаниясе генераль директоры (2007).
 Юрий Краузе (1936), журналист, телевидение алып баручысы, криминаль телетапшырулар сценарийчысы.
 Алинә Мөдәрисова, драма актрисасы, Әлмәт театры (2013-2015), Камал театры артисты (2015 елдан).
 Альберт Нестеров (1976), Гафури театрының баш рәссамы (2012 елдан), «Алтын битлек» (2016), С. Юлаев (2020) премияләре лауреаты.
 Таһир Рәхимов (1963) — кино, театр (Мәскәү) артисты, Россиянең атказанган артисты (2007).
 Мәхмүт Рәфыйков (1924) — кинооператор, РФ атказанган сәнгать эшлеклесе (1992).
 Рөстәм Сабитов (1955) — композитор, Салават Юлаев премиясе лауреаты (2010).
 Айрат Терегулов (1957), рәссам, С. Юлаев бүләге иясе.
 Рөстәм Хуҗин (1975), рәссам.

 Галимнәр, медиклар 
 Рөстәм Ахунов (1978), икътисад фәннәре докторы, БР ФА әгъза-корреспонденты. VI чакырылыш БР Дәүләт Җыелышы — Корылтай депутаты.
 Гүзәл Булгакова (1952), физика-математика фәннәре докторы (2000), профессор (2005).
 Рөстәм Гаделшин (1955—2016), физика-математика фәннәре докторы (1994), профессор (1999). БР атказанган фән эшлеклесе (2006).
 Камил Галимов (1962) — табиб, медицина фәннәре кандидаты.
 Дамир Еникиев (939), медицина фәннәре докторы (1988), профессор (1989). Башкортстанның атказанган фән эшлеклесе (1993).
 Рөстәм Кәбиров (1948), биология фәннәре докторы (1991), профессор (1992).
 Флорида Кудашева (1940—2016), химия фәннәре докторы, профессор (1994). БР атказанган фән эшлеклесе (2001).
 Геннадий Краузе (1914—1980), инженер-механик, Сталин премиясе лауреаты (1951), Бөтенсоюз металлургия машина төзү фәнни-тикшеренү институтының Колпино бүлеге директоры (1960-1980).
 Айрат Мәмлиев (1940), галим-физик, физика‑математика фәннәре докторы (2004).
 Юрий Муринов (1942), химия фәннәре докторы (1982), профессор (1986). РФ дәүләт премиясе лауреаты (1992), БАССР атказанган фән эшлеклесе (1985).
 Ринат Садыйков (1957-2008) — Россиянең атказанган тренеры (хәрби самбо), техник фәннәр докторы, профессор.
 Шамил Хәниф улы Солтанов (1974), техник фәннәр докторы.

 Галерея 

 Искәрмәләр 

 Чыганаклар 
 «Өмет» яшьләр гәзите
Лучшие районы для проживания в Уфе, рейтинг  // март 2021

 Сылтамалар 

 Моны да карагыз 
 Уфа метрополитены
 Башкортстан Республикасының милли әдәбият музее, Мәҗит Гафури музее
Советлар Берлеге Геройлары Александр Матросов һәм Миңлегали Гөбәйдуллин һәйкәле янындагы Мәңгелек ут

Төркем:Башкортстан шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Миллионлы шәһәрләр
Төркем:Уфа
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Төркем:Башкортстанның район үзәкләре