Саранск

Сара́нск (, ) –  шәhәре, Мордовия Республикасының башкаласы.

Халык саны — 297 425 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 324 981 кеше.

 География 
Шәhәр Инсар елганың сул ягында, Мәскәүдән 642 километр көчыгыштарак урнашкан.

Климат — уртача континеталь, гыйварның урта температурасы — -11°С, июльнең урта температурасы — +19°С; явымнар саны — ел эчендә 500 мм.

Куйбышев тимер юлының Саранск станциясе. Шәһәр аша Р158 (Түбән Новгород — Арзамас — Пенза — Сарытау), Р178 (Саранск — Сембер), Р179 (Саранск — Рузай — Инсар), Р180 (Саранск — Краснослободск — М5 «Урал» автоюлы) автоюллар узалар.

Саранск аэропорты.

Сарансктан эре шәһәрләр кадәр ераклыгы (автоюллар буенча)Мәскәү ~ 650 км.Коломна ~ 550 км.Рязань ~ 470 км.Городец ~ 362 км.Түбән Новгород ~ 291 км.Арзамас ~ 179 км.Казан ~ 444 км.Чабаксар ~ 347 км.Алатыр ~ 141 км.Ковылкино ~ 99 км.Краснослободск ~ 110 км.Шацк ~ 308 км.150px|center|Роза ветровСембер ~ 228 км.Мәләкәс ~ 313 км.Уфа ~ 863 км.Тамбов ~ 390 км.Липецк ~ 530 км.Воронеж ~ 622 км.Рузай ~ 26 км.Пенза ~ 128 км.Сарытау ~ 352 км.Сызран ~ 363 км.Тольятти ~ 421 км.Самар ~ 470 км.

 Тарих 
70px|thumb|left|Саранск гербы (1781)
65px|thumb|left|Саранск гербы (1967—1994)
Саранск 1641 елда Россиянең көньяк-көнчыгыш чикләрендә крепость буларак нигезләнә.

1651 елдан — Саранск өязе үзәге.

1708-1709 елда — Азов губернасы составында, 1709—1719 еллдарда — Әстерхан губернасы, 1719—1780 елларда — Казан губернасы составында.

1780 елда шәһәр статусын ала һәм өяз белән Пенза калгайлыгы составына кертелә.

1856 елда Саранскта 16 чиркәү, 1525 йорт һәм 54 лавка (кибет) булган.

1893 елда шәһәр аша Мәскәү—Сасово—Канаш—Казан тимер юлы төзелә.

1917 елның декабрендә шәһәрдә совет хакимияте урнаштырыла; Ватандашлар сугышы вакытында Саранскка Башкорт АССР-ының ревкомы эвакуацияләнә.

1928 елдан — Урта Идел өлкәсенең (1929 елдан — краеның) Мордва округы үзәге. 1934 елдан — Мордва Автономияле Совет Социалистик Республикасының башкаласы.

1958 елда Саранск составына Посоп авылы кертелә.

2012 елда Саранск 2018 елдагы футбол буенча дөнья чемпионаты матчлары кабул итүче шәһәрләр исемлегенә кертелә.

 Халык 
 1840Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи, 1840  1856  1897http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1057  1913http://www.mojgorod.ru/r_mordovija/saransk/index.html  1926  1931  1939   19591959 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны  19701970 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны  19791979 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны  19891989 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны  20022002 елгы Бөтенроссия җанисәбе. РФ, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны  2010 10 131~5 400  14 584  ~16 800  ~15 700  ~20 200  ~41 100  91 034  190 575  263 337  312 128  304 866  297 425
Саранск – күп милләтле шәһәр. Шәһәрлеләр арасында төп халыклар булып руслар – 70,98%, мордва – 21,20% һәм татарлар – 5,41% дип санала.

 Эчке бүленеш 
Саранск эчке бүленеше буенча өч административ районга бүленгән:
 Ленин районы (102 219 кеше, 2010)
 Октябрь районы (108 393 кеше, 2010)
 Пролетариат районы (95 002 кеше, 2010)

 Икътисад 
Сәнәгатьнең төп тармаклары:
 машиналар төзү, металл эшкәртү, приборлар төзү, яктырту техникасы сәнәгате ( «Лисма»), электроэнергетика, кара һәм төсле металлургия, химия сәнәгате, станоклар төзү, телевизорлар, төзү материалларны ясау, урман һәм агач эшкәртү сәнәгате, җиңел һәм азык-төлек сәнәгате.

 Мәгариф 
Шәһәрдә 67 мәктәпкәчә мәгариф учреждениясе, 50 мәктәпкәчә мәгариф учреждениясе һәм 7 өстәмә белем бирү учреждениясе эшли.

 Югары уку йортлары 
 М.Е. Евсевьев исемле Мордовия дәүләт педагогика институты;
 Н.П. Огарёв исемле Мордовия дәүләт университеты;
 Мордовия һуманитар институты;
 Саранск политехника техникумы
 Россия кооперация институты филиалы;
 Россия Федерациясе юстиция министрлыгы Россия хокук академиясенең Урта Идел филиалы;
һ. б. югары уку йортлары

 Мәдәният 
200px|thumb|right|Музыка театры
 Мордовия Республикасы дәүләт рус драматик театры
 Мордовия Республикасы дәүләт курчаклар театры
 Мордовия Республикасы дәүләт милли театры
 И. М. Яушев исемле Мордовия Республикасы дәүләт музыка театры
 Опера һәм балет театры
 «Крошка» театры

 Спорт 
 Футбол: «Мордовия» футбол клубы — Россиянең Футбол Премьер-Лигасында уйный.
 Хоккей: «Мордовия» хоккей клубы — Россия Хоккей Лигасында уйный.
 Дин 
Православие
Ислам
 Мордовия Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте
 «Әл-Мансур» җәмигъ мәчете
 Мордовия Республикасы мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте
 Рухи-мәдәни үзәк
 Мордовия Республикасы мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте
 «Ускүдар» җәмигъ мәчете

 Фотогалерея 

 Шәхесләр 
 Ренат Биккинин (1979), спортчы (грек-рим көрәше), Европа чемпионы (2002).
 Регина Биккинина (1988), театр һәм кино актрисасы.
 Илмирә Галимбәкова, спортчы.
 Ирина Йовович (Ибраһимова), модель һәм телеалыпбаручы.
 Әнисә Кирдәпкина, җиңел атлетикачы.
 Марат Мостафин, футбулчы һәм тренер.
 Антонина Нефедьева (1921), астроном, физика-математика фән. докторы (1974), проф. (1983), КДУның атказанган профессоры (2006).
 Лариса Хмелницкая (Рамазанова), спортчы.

 Искәрмәләр 

Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Мордовия
Төркем:Мордовия шәһәрләре
Төркем:Мордовия район үзәкләре
Төркем:Саранск