Швейцария

Швейца́рия (алм. die Schweiz, фр. la Suisse, итал. Svizzera, ром. Svizra, төр. İsviçre, рәсми исеме – Швейца́рия Конфедера́циясе (алм. Schweizerische Eidgenossenschaft, фр. Confédération suisse, итал. Confederazione Svizzera, ром. Confederaziun svizra) – Үзәк Европада урнашкан, диңгезгә чыгышы булмаган дәүләт. Төньякта Алмания, көнбатышта Франция, көньякта Италия, көнчыгышта Австрия һәм Лихтенштейн белән чиктәш.

 Берләшү нигезләре 

Швейцария Конфедерациясе – тел һәм мәдәният үзенчәлекләрен саклап килүче алман, француз, итальян һәм ретороман (романш) төбәкләреннән торган федератив дәүләт. Бу тарихи, этнографик һәм мәдәни феноменга карата алман теленнән алынган "Willensnation" төшенчәсе кулланыла, аның мәгънәсе – ирекле рәвештә берләшкән ил (милләт). Кайвакыт аны "Willensgemeinschaft" – ирекле рәвештә берләшкән җәмгыять дип тә атыйлар.

"Дәүләт милләте" (Staatsnation) һәм "мәдәният милләте" (Kulturnation) төзү концепцияләренең үзгәрәк ысулы яки бөтенләй капма-каршысы булган бу күренешнең теоретик нигезләрен француз телле язучы, галим һәм җәмәгать эшлеклесе Эрнест Ренан (Ernest Renan, 1823-1892) эшләгән. Бу төр бердәмлек чыгышы белән төрле милләттән булган ватандашларның аңлы рәвештә һәм үзара килешеп уртак тормыш итүен күздә тота. Һәм аны үзәкләштерелгән дәүләт төземи, ул – ирекле һәм тигез хокуклы кешеләр тарафыннан "астан өскә таба" корыла торган ватандашлык җәмгыяте. Берничә буын яшәешендә дистә елларга сузыла торган бу сөрештә дәүләт турыдан-туры катнашмый, ул бары тик моның өчен тиешле шартлар гына тудыра. Һәм ирекле ватандашлык җәмгыяте үзәк хакимиятне торган саен ныгыту юлында түгел, ә киресенчә – вәкаләтләрне җирле органнарга мөмкин кадәр күбрәк тапшыру аша үстерелә.

Бу җәһәттән Швейцария Конфедерациясе күпмилләтле илләр өчен үрнәк булып тора. Бүген мондый үсешне Көньяк Американың Боливия дәүләте максат итеп куя.

 Тарих 

 Дәүләт төзелеше 
 Швейцария президенты 
Швейцариядә ил президенты һәм вице-президенты вазыйфаларын 7 министрдан торучы Федераль шура (хөкүмәт) әгъзалары чиратлап үти. Президент һәм вице-президентны сайлау хөкүмәткә керүче эре фиркаләр консенсусы белән билгеләнә, шуңа күрә ил президентын һәм вице-президентын алыштыру илнең эчке һәм тышкы сәясәтенә сизелерлек үзгәреш кертә алмый: көнүзәк әһәмиятле мәсьәләләр хөкүмәттә коллегиаль рәвештә чишелеш таба. Швейцария президенты дәүләт башлыгы булып исәпләнми. Әлеге вазифа — коллектив Федераль шура (хөкүмәт) прерогативасы. Президент хөкүмәт утырышларында рәислек итә, тавыш биргәндә, аның тавышы хәлиткеч көчкә ия. Ул шулай ук Швейцариягә визит белән килгән чит ил башлыкларын кабул итә  Президентом Швейцарии на 2019 год стал Уэли Маурер. tass.ru, 5.12.2018

Административ бүленеше
Швейцария — 26 кантоннардан (20 кантон (Dingar) һәм 6 ярты кантон (Landesteil)) торган федератив республика. Кантоннар округларга (Bezirk), округлар шәһәр һәм җәмгыяте биләмәсенә (Gemeinde) бүленергә мөмкин.
  Кантон  Код1  Эре шәһәр Мәйдан,км² Халык,Население Швейцарии (2012) кеше. (2012)
   20px Цюрих  ZH  Сүрих 1728,9  1 408 575
   20px Берн  BE  Берн  5959,1  992 617
   20px Люцерн  LU  Люцерн  1493,4  386 082
   20px Ури  UR  Альтдорф  1076,4  35 693
   20px Швиц  SZ  Швиц  908,1  149 830
   20px Обвальден  OW  Зарнен  490,6  36 115
   20px Нидвальден  NW  Штанс  276,1  41 584
   20px Гларус  GL  Гларус  685,4  39 369
   20px Цуг  ZG  Цуг  238,7  116 575
   20px Фрибур  FR  Фрибур  1670,8  291 395
   20px Золотурн  SO  Золотурн  790,5  259 283
   20px Базель-Штадт  BS  Базель  37,1  187 425
   20px Базель-Ланд  BL  Листаль  517,5  276 537
   20px Шаффхаузен  SH  Шаффхаузен  298,5  77 955
   20px Аппенцелль-Ауссерроден  AR  Херизау  242,9  53 438
   20px Аппенцелль-Иннерроден  AI  Аппенцелль  172,5  15 717
   20px Санкт-Галлен  SG  Санкт-Галлен  2025,5  487 060
   20px Граубюнден  GR  Кур  7105,2  193 920
   20px Аргау  AG  Арау  1403,8  627 340
   20px Тургау  TG  Фрауэнфельд  990,9  256 213
   20px Тичино  TI  Беллинцона  2812,5  341 652
   20px Во  VD  Лозанна  3212,1  734 356
   20px Вале  VS  Сьон  5224,4  321 732
   20px Нөшател  NE  Нөшател  803,1  174 554
   20px Женева  GE  Женева  282,4  463 101
   20px Юра2  JU  Делемон  838,8  70 942


 Швейцария догасы 
(Швейцария Конфедерациясенең дәүләт гимны) Швейцария догасы

Монах Альберих Цвиссиг (алманча Alberich Zwyssig, 1808-1854), дини гыйбадәтләреннән тыш, музыка белән мавыккан һәм псалмнар язу белән шөгыльләнгән. 1841 елда ул үзе элегрәк иҗат иткән көйне яшьтәше Леонһард Видмерның (алманча Leonhard Widmer, 1808-1868) дини-патриотик калыптагы шигыренә яраклаштырган. Яңа әсәр 1843 елда матбугатта да басылып чыккан, шул ук елны аны Сүрих фестивалендә башкарганнар. Халыкта бик популяр булып китсә дә, озак еллар буе “Швейцария догасы” дәүләт түрәләре игътибарыннан читтәрәк калган. Ниһаять, 1961 елда аны, өч еллык сынау мөддәтен шарт итеп, армиядә һәм чит илләрдәге рәсми чараларда гимн буларак куллана башлыйлар. Тышкы дөньяда “дога” бу илнең гимны буларак таныла. Шуңа да карамастан, аны Швейцариянең 12 кантонында гына кабул итәләр, 7 кантон сынау мөддәтен озайтырга кирәк дип саный, ә 6 кантонда (шул җөмләдән Сүрихта да) аны бөтенләй кире кагалар. Ахыр чиктә  уртак уңай фикергә киләләр: “сынау” әле бүген дә дәвам итә. Заманча һәм эчтәлеге дини булмаган текстлар да иҗат ителгән, аларны төрле җәмәгатьчелек оешмалары зур тырышлык белән алга сөрәләр. Ләкин “Швейцария догасы” барыбер бу илне дөньяга танытып килә.

(алман телендә)
Trittst im Morgenrot daher,
Seh’ ich dich im Strahlenmeer, 
Dich, du Hocherhabener, Herrlicher! 
Wenn der Alpen Firn sich rötet,
Betet, freie Schweizer betet.
Eure fromme Seele ahnt,
Eure fromme Seele ahnt –
Gott im hehren Vaterland!
Gott, den Herrn, im hehren Vaterland!

Kommst im Abendglühn daher,
Find’ ich dich im Sternenheer,
Dich, du Menschenfreundlicher, Liebender!
In des Himmels lichten Räumen
Kann ich froh und selig träumen;
Denn die fromme Seele ahnt,
Denn die fromme Seele ahnt –
Gott im hehren Vaterland!
Gott, den Herrn, im hehren Vaterland!

Ziehst im Nebelflor daher,
Such’ ich dich im Wolkenmeer,
Dich, du Unergründlicher, Ewiger!
Aus dem grauen Luftgebilde
Bricht die Sonne klar und milde,
Und die fromme Seele ahnt,
Und die fromme Seele ahnt –
Gott im hehren Vaterland!
Gott, den Herrn, im hehren Vaterland!

Fährst im wilden Sturm daher,
Bist du selbst uns Hort und Wehr,
Du, allmächtig Waltender, Rettender!
In Gewitternacht und Grauen
Laßt uns kindlich Ihm vertrauen! 
Ja, die fromme Seele ahnt,
Ja, die fromme Seele ahnt –
Gott im hehren Vaterland!
Gott, den Herrn, im hehren Vaterland!(тәрҗемәсе)
Килсәң таң шәфәгындә,
Күрәм нур диңгезендә,
Тәңрем, Сине – кодрәт иясен! 
Альп карлары алсуланса,
Бәндә гыйбадәткә баса.
Һәм тәкъва җан инана,
Һәм тәкъва җан инана:
Ходай – изге Ватанда!
Хак Тәгалә – изге Ватанда!

Кичке эңгер-меңгердә
Табам күкләр түрендә
Сине, Ярлыкаучы, Сөюче!
Хыялларда күккә ашып,
Шат күңелле уйга батып,
Тәкъва җаннар инана,
Тәкъва җаннар инана:
Ходай – изге Ватанда!
Хак Тәгалә – изге Ватанда!

Күк өртелсә томанга,
Эзлим Сине болыттан,
Акыл ирешмәслек, Мәңгелек зат!
Соры пәрдәләрне ертып,
Ягымлы нур сипсә кояш,
Тәкъва җаннар инана,
Тәкъва җаннар инана:
Ходай – изге Ватанда!
Хак Тәгалә – изге Ватанда!

Бураннар кар ураса,
Безгә терәк-ышаныч,
И Яралтучы, Коткаручы!
Яшен яшьнәп күк күкрәсә,
Сиңа гына сыгынабыз!
Һәм тәкъва җан инана,
Һәм тәкъва җан инана:
Ходай – изге Ватанда!
Хак Тәгалә – изге Ватанда!

 Дин 
Швейцария федераль статистик идарәсенең 2018 елга дини демография турында мәглүматы буенча (15 яшь һәм аннан өлкәнрәк булган 200 000 кешене сораштыру нигезендә): 63,9 % христианнар (шул исәптән 35,2 % Рим католиклары, 23,1 % реформатлар, 5,6 % башка диннәр), 28,0 % динен күрсәтмәгән, 5,3 % мөселманнар, 0,38 % Һинд дине тарафдарлары, 0,2 % яһүдләр, 1,3 % башка диннәрReligionszugehörigkeit seit 1910-2018 . 
 Швейцариядә ислам
 Швейцариядә Һинд дине

 Искәрмәләр 

 Сылтамалар 

 Моны да карагыз 
 Романшлар

Төркем:Европа дәүләтләре
Төркем:Конфедерацияләр
Төркем:Федератив дәүләтләр