Түбән Новгород

Түбән Новгород яки Түбәншәһәрhttp://www.edurm.ru/2009-11-17-10-23-48/2009-11-17-10-53-00/56-2009-11-18-11-42-16 (, сөйләү телендә —  Нижний, , , ) — халык саны буенча Россиянең бишенче шәһәре, Түбән Новгород өлкәсе һәм Идел буе федераль округы үзәге. Идел елгасы буенда урнашкан.

2020 елның 2 июленнән — «Хезмәт даны шәһәре» Указ о присвоении почётного звания Российской Федерации «Город трудовой доблести».

Халык саны — 1 250 615 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 1 253 324 кеше.

Бу шәһәрдә "ГАЗ" (Горький автомобиль заводы), Горький ГЭСы барлыгы мәгълүм. Ә соңгы елларда Түбән Новгород Идел буе федераль округы үзәге буларак таныш.
 География 
Шәhәр Көнчыгыш Европа тигезлегендә, Уканың Иделгә кушылу урынында, Мәскәүдән 400 километр көнчыгыштарак урнашкан. Ука елгасы шәһәрне ике өлешкә — «таулы» сул ягына һәм тигез уң ягына бүлә. Шәһәрдә шулай ук тагын 12http://www.vgoroden.ru/?id=202484(Боровка, Старка, Левинка, Ржавка, һ. б.)  кече елга ага.

Түбән Новгородтан башка шәһәрләр кадәр ераклыгы (автоюллар буенча)Петербург ~ 1164 кмВологда ~ 565 кмКастрама ~ 341 кмБалахна ~ 37 кмАрхангельск ~ 1257 кмКотлас ~ 679 кмБөек Устюг ~ 617 кмСыктывкар ~ 977 кмКиров ~ 562 кмСемёнов ~ 86 кмБор ~ 26 кмДзержинск ~ 35 кмВладимир ~ 245 кмМәскәү ~ 400 км  Минск ~ 1167 км200px|center|Җилләр розасыКстово ~ 32 кмЧабаксар ~ 246 кмКазан ~ 402 кмЧиләбе ~ 1328 кмПавлово ~ 82 кмМөрәм ~ 169 кмРязань ~ 425 км  Киев ~ 1326 кмАрзамас ~ 114 кмПенза ~ 449 кмСарытау ~ 646 кмВолгоград ~ 1028 кмЛысково ~ 95 кмКнәгин ~ 111 кмСембер ~ 482 кмСамар ~ 725 км
Тарих
Шәһәргә 1221 елда владимир кенәзе Юрий Всеволодович белән нигез салына.

1500-1518 елларда таш кремле сафка кертелде. Кремль бер вакытта да яуланмады. Аның диварлары янында 1612 елда Кузьма Минин Пожарский кнәзе белән Мәскәүне поляк гаскәрләрдән коткару өчөн акчаны җыйган.

1817 елда Макаричев ярминкәсе Түбән Новгородка күчеп кала Россиянен эре сәүдә үзәге статусын яулый.

1896 шәһәрдә Россия сәнгать күргәзмәсе үтте.

1930-елларда шәһәрдә күп машиналар төзү заводлары сафка индерелә. Шул исәптән эресе - "ГАЗ" (Горький автомобиль заводы).

1941-1945 елларда армия һәм флот сн хәрби техника җитештерү сәбәпле кала немец бомбардировкалар дучар булды.

1985 елның 20 ноябрендә шәһәрдә метроплитен сафка кертелде.

 Мәгариф 
 Н. И. Лобачевский исемендәге Түбән Новгород дәүләт университеты
 Идел дәүләт су-транспорт университеты
 Козьма Минин исемендәге Түбән Новгород дәүләт педагогия университеты
 Р. Е. Алексеев исемендәге Түбән Новгород дәүләт техник университеты
 Сәгать поясы 

Түбән Новгород халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +3:00 гә тигез.

 Климат 
Шәһәр климаты — уртача-континенталь.

 Уртача еллык температура — 4,8 °C
 Уртача еллык җил тизлеге — 2,4 м/с
 Уртача еллык һава дымлылыгы — 76%

 Эчке бүленеш 
190px|уңда
Түбән Новгород 8 районына бүленә:

 █ Автозавод районы
 █ Канавино районы
 █ Ленин районы
 █ Мәскәү районы
 █ Түбән Новгород районы
 █ Ока буе районы
 █ Совет районы
 █ Сормово районы

 Халык 
 1811http://www.mojgorod.ru/nizhegor_obl/nnovgorod/index.html  1840Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи, 1840  1859Түбән Новгород губернасы торак урыннар исемлеге, 1863   1897http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=874  1913  1926http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8808-rsfsr-administrativno-territorialnoe-delenie-soyuza-ssr-i-spisok-vazhneyshih-naselennyh-punktov-dopolnenie-k-8-mu-izdaniyu-s-noveyshimi-dannymi-o-rayonirovannyh-v-1929-godu-oblastyah-m-1929#page/30/mode/inspect/zoom/4  1931  1939   19591959 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны  19701970 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны  19791979 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны  19891989 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны  20022002 елгы Бөтенроссия җанисәбе. РФ, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны  2010 ~14 400  26 098  32 538  90 053  ~111 400  220 819  ~351 300  ~643 700  941 962  1 170 133  1 344 474  1 438 133  1 311 252  1 250 615

 Милли состав 
 Милләт  2002 20102010 ел сан алу базасы руслар  95,0%94,3% татарлар  1,1%1,0%
 Түбән Новгород агломерациясе 
Түбән Новгород агломерациясе —  халык саны буенча Россиянең бишенче агломерация. Халык саны — 2 млн кешедән артык (Идел буе федераль округы халкының ~7% өлеше, Түбән Новгород өлкәсе халкының ~63% өлеше). Агломерация составына Түбән Новгород, Дзержинск, Бор, Кстово шәһәрләре, Балахна, Богородск, Городец, Кстово, Павлово районнары керә.

 Танылган шәхесләр 
 Алексей Жеханов (1884-1924), СБКФнең Башкортстан өлкә комитеты җаваплы сәркатибе (1922).

 Моны да карагыз 
 Түбән Новгород метрополитены
 «Түбән Новгород татарлары» журналы

 Галерея 

 Күренеш 

 Искәрмәләр 

 Тышкы сылтамалар 
  Яндекс.Панорамаларда

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре