Ximanga

Ximanga, lexi nakambe xi vitaniwaka ximanga xa le kaya kumbe xa le ndlwini, i xiharhi lexintsongo lexi dyaka nyama. Xi titshega hi swakudya swa nyama naswona xi rhandza ku hlota swiharhi leswitsongo swo fana na makotimbe ni timhunti letitsongo. Xi ni miri lowu tiyeke kambe lowu olovaka ku famba, naswona xi hatlisa ku angula loko xi vona kumbe ku twa khombo. Meno ya xona yo tontswa ni minwala ya xona leyi nga ni matimba swi xi pfuna ku khoma ni ku dlaya leswi xi swi hlovaka. Ku vona ka xona nivusiku ni ku nun’hwetela ka xona swi hluvukisiwile swinene.

Hambileswi ximanga xi nga va ni xinghana ni vanhu, hi ntolovelo i muhloti loyi a tshamaka a ri yexe naswona u tirha ngopfu madyambu ni nivusiku. Swimanga swi vulavurisana hi tindlela to hambanahambana to fana na ku rila, ku bonga, ku huwelela ni ku endla mimpfumawulo yo hambana. Swi tlhela swi kota ku twa mimpfumawulo leyi nga twakaliki kahle eka tindleve ta vanhu, ngopfu-ngopfu leyi endliwaka hi swiharhi leswitsongo leswi swi swi hlovaka.

Vutlhari bya ximanga byi vonaka eka vuswikoti bya xona byo titwananisa ni tindhawu to hambana, ku dyondza hi ku xiyisisa, ni ku tlhantlha swiphiqo. Swimanga swa xisati swi nga veleka vana ku sukela hi ximun’wana ku ya eka ntlhanu, hi ku ya hi ndhawu ni nkarhi wa lembe. Eka tindhawu leti titimelaka swi tala ku veleka hi nkarhi wo karhi wa lembe, kambe eka tindhawu ta equatorial swi nga veleka lembe hinkwaro.

Swimanga swo tala ti na minwala ya ntlhanu emilengeni ya tona ya le mahlweni na mune emilengeni yakwe ya le ndzhaku. Mfungho wa dewclaw wu le kusuhi na minwala yin'wana. Ku tlula kwalaho ku na ku huma loku vonakaka ku ri "nenge" wa vutsevu. Xiyimo lexi xo hlawuleka xa milenge ya le mahlweni endzeni ka swihlakala a xi tirhi eka ku famba loku tolovelekeke kambe ku ehleketiwa leswaku i xitirhisiwa xo sivela ku tlula lexi tirhisiwaka loko ku ri karhi ku tlula. Tinxaka tin'wana ta swimanga ti tala ku va ni tintiho leti engetelekeke ("Polydactyly").

Swimanga swa na kwalomu ka 470 wa swiluva swa nantswo, loko swi pimanisiwa na ku tlula 9,000 eka ririmi ra munhu. Makati ya le kaya ni ya le nhoveni ya ni xitekela lexi amukelaka nantswo lexi endlaka leswaku swiluva swa wona swi nga swi koti ku hlangana ni timolekhuli ta chukela, swi swi siya swi nga ri na vuswikoti byo nantswa ku nandziha. Kambe ti ni swibyariwa swa nantswo leswi nga ni asidi, Ti-amino acid to fana ni swiaki swa tiphrotheyini, ni nantswo wo bava.

Swimanga swi hlayisa matimba hi ku etlela ku tlula swiharhi swo tala, ngopfu-ngopfu loko ti ri karhi ti kula. Nkarhi wa siku na siku wa vurhongo wu hambana, hi ntolovelo exikarhi ka 12 na 16 wa tiawara, laha 13 ku ya eka 14 ku nga avhareji. Timbyana tin'wana ti kota ku etlela tiawara ta 20. Xiga lexi nge "ku etlela ka ximanga" ku nga ku wisa ka xinkarhana xi kombetela eka mboyamelo wa ximanga wo etlela (swi nga ri swingani) swa xinkarhana. Nkarhi wo koma wa ku tshukatshuka ka mahlo hakanyingi wu fambisana na ku tshukatlhuka ka misiha, leswi kombaka leswaku va lorha.

 Swikombo