Ririmi ra Xitsonga na vutitivisi bya ndhavuko.

Ririmi ra Xitsonga na vutitivisi bya ndhavuko.

Xitsonga i rin'wana ra tindzimi ta ximfumu ta le Afrika Dzonga.
 Ri vulavuriwa ngopfu hi Vatsonga lava va tshamaka etindhawini ta le n'wlungini ni le vuxeni bya tiko, ngopfu-ngopfu eLimpopo na le Mpumalanga, naswona ri tlhela ri vulavulariwa eka tindhawu tin'wana ta Mozambique na Zimbabwe.
 Ririmi ri na xiave xa nkoka swinene eku tumbuluxeni ka vutititvisi bya ndhavuko, hikuva Xitsonga i xikombiso xa nkoka xa ndhavuko, mikhuva na maendlelo ya vutomi bya Vatsonga.

Xitsonga i xiphemu xa tindzimi ta Bantu. Vatsonga va rhurhele eAfrika Dzonga khale swinene, va tisa ririmi ra vona ni mikhuva ya vona. Hi nkarhi wa vulawuri bya makoloniyali na xihlawuhlawu, tindzimi ta vantima at nyenyeteriwa naswona a ti nga tekiwi tiri ta nkoka, kambe ririmi ra Xitsonga ri hlayisekile hi ku tirhisa mintsheketo, vunanga, na vutomi bya miganga. 
 Namuntlha, Xitsonga xi dyondzisiwa eswikolweni, xi tirhisiwa eka vuhangalasi bya mahungu naswona ri amukeriwile hi Vumbiwa (Constitution) ya 1996.

Ririmi ri kombisa mikhuva ni ripfumelo, maendlelo ya mindyangu, vurhangeri bya ndhavuko, ni ndlela ya xichavo ni vuxaka exikarhi ka vanhu. Ririmi ra Xitsonga ri na swivuriso, swivulavulelo na swiphato leswi kombisaka vutlhari ni miehleketo ya Vatsonga. Xikombiso, ndlela leyi ku xeweta ni ririmi leri hlantswekeke swi endliwaka no tirhisiwa ha yona yi kombisa nkoka wa la vakulu eka ndhavuko wa Vatsonga. Ku vulavula Xitsonga swi tiyisa ku titwa uri wa ndhawu yin'we, ku tinyungubyisa hi ndhavuko wa wena , ni ku tiyisa vuxaka exikarhi ka vantshwa ni vakokwana.
Ririmi ra Xitsonga ri fambisana swinene na vunanga bya ndhavuko byo fana ni mincino yo fana na xibelani, makhwaya, nasw.nasw. Ri tlhela ri fambisana na mintsheketo leyi vakokwana va hina ava yi hlaya loko vari eku xuxeni loko va karhi va orha ndzilu. Ririmi leri ri fambisana na ku ya engomeni swingakhataleki leswaku i ngoma ya rimbewu rihi kumbe rihi, nakambe yi fambisana ni ku phata xivongo xa ka n'wina.

Eminkarhini ley hi hanyaka eka yona sweswi ririmi leri ri langutane na swphiqo swo hlayanyana, swo fana na nkucetelo wa Xinghezi tanihi hi ririmi leri lawulaka, ku rhurha ka vanhu vaya emadorobeni ku ya lava madyelo ya rihlaza. Ri tlhela ri langutana na swiphiqo swa vantshwa loko va tirhisa ririmi leri hlanganisiweke ni tindzimi tin'wana. Hambiswiritano, vuhangalasi bya mahungu, switirhisiwa swa dijithali ni tibuku swi ya emahlweni swi tlakusa ririmi.

Xitsonga a hi ririmi ntsena ro vulavirisana, kambe i xikombiso xa vutititvisi bya ndhavuko wa Vatsonga. Ku hlayisa niku tlakusa ririmi swi pfuna ku hlayisa mikhuva, milawu, matimu ni mpimanyeto wa vutomi bya rixaka ra Vatsonga. 

 Swihlovo leswi tirhisiweke 

Category:Xibelani
Category:Makhw
Category:Ngoma
Category:Xicayicayi