Ndlopfu ya xinsati

Ndlopfu ya xinsati  i xin’wana xa swiharhi leswi nga ni xifaniso lexikulu ni leswi xiximiwaka swinene emisaveni. Hi vukulu bya tona lebyikulu, ntumbuluko wo tlhariha ni swivumbeko leswi rharhanganeke swa ntshamisano, ti khome vanhu hi malembe-xidzana yo tala. Tindlopfu ti na byongo lebyi hluvukeke swinene naswona ti kombisa mahanyelo yo rharhangana, leswi endlaka leswaku ti va yin’wana ya tinxaka ta swiharhi leti tsakisaka swinene.Moss, C. (2017). Elephant memories: Thirteen years in the life of an elephant family. University of Chicago Press.

 Swihlawulekisi swa miri na ndhawu yo tshama eka yona 
Tindlopfu i swiharhi leswikulu swinene emisaveni, laha tindlopfu ta Afrika ti tikaka exikarhi ka 4,000-7,500 kg  na tindlopfu ta le Asia leti tikaka exikarhi ka 3,000-5,000 kg.Sukumar, R. (2003). The living elephants: Evolutionary ecology, behavior, and conservation. Oxford University Press. Ti ni xirhabyana lexi hambaneke, ni tindleve letikulu leti ti pfunaka ku lawula mahiselo ya miri wa tona ni ku twa mimpfumawulo ya le kule.

 Xivumbeko xa ntshamisano na mahanyelo 
Tindlopfu i swiharhi swa ntshamisano swinene leswi hanyaka eka titandhawu leti nga fuma hi mabyanyi na misinya. Ndlopfu ya xisati ya khale swinene hi yona yi rhangelaka mintlhambi leyi yi tiveka hi vuxaka bya yona byo tiya bya ndyangu xikan’we na mahanyelo ya ntirhisano.  Tindlopfu ti vulavurisana hi ku tirhisa marito yo hambanahambana, ririmi ra miri hambi ku ri ku khumba.

 Mintlhontlho ya Nhlayiso 
Ku nga langutisiwi vukulukumba bya tona, tindlopfu ti langutana ni nxungeto wo tala eka ku pona ka tona. Ku lahlekeriwa hi ndhawu ya vutshamo, ku hlongorisa, na ku lwisana ka vanhu na swiharhi swa nhova i swivilelo leswikulu.Bouchardet, B. J., et al. (2020). Human-wildlife conflict and elephant conservation in Africa. Journal of Conservation Biology, 24(3), 567-575. Ngopfungopfu bindzu ra timhondzo ta tindlopfu ri ve ni nkucetelo lowukulu eka vaaki, laha magidi ya tindlopfu ti dlayiwaka lembe ni lembe hikwalaho ka tinsiva ta tona. Matshalatshala yo hlayisa ma le ku endliweni leswaku ku sirheleriwa tindhawu leti tindlopfu ti tshamaka eka tona, ku hunguta ku lwisana ka vanhu ni swiharhi swa nhova ni ku lwisana ni ku hlotiwa ka swiharhi hi ndlela yo biha.

 Nkoka wa ndlopfu ya xisat 
Tindlopfu ti hoxa xandla swinene eku hlayiseni ka vuxavelo bya ntumbuluko laha ti hanyaka kona. Tanihi vahangalasi va mbewu na vatumbuluxi va ndhawu ya vutshamo, va hoxa xandla eka ku hambana na ku rharhangana ka tindhawu ta vona.Campos-Arceiz, A., et al. (2019). Seed dispersal by megafauna in tropical forests. Journal of Ecology, 107(3), 537-546. ‎ Ku engetela kwalaho, tindlopfu ti na nkoka wa ndhavuko na ikhonomi, laha miganga yo tala yi titshegeke hi vupfhumba na matshalatshala ya nhlayiso eka vutomi bya tona.

 Mahetelelo 
Tindlopfu i swivumbiwa leswi nga tshembisiki leswi fanelaka ku xiximiwa, ku tsakeriwa na ku kuma nsirhelelo wa hina. Hiku twisisa mahanyelo ya tona, ndhawu ya vutshamo, na mintlhontlho ya nhlayiso, hi nga tirhela ku hlayisa swiharhi leswi swo hlamarisa eka tinxaka leti taka. I swa nkoka ku seketela matshalatshala ya nhlayiso na ku tlakusa ku hanya swin’we loku nga heriki na tindlopfu ku tiyisisa ku hanya ka tona ekhwatini.

 Matsalwa na swihlovo leswi tirhisiweke