Xikatsi

xikatsi, lexi nakambe xi vitaniwaka xikatsi xa le kaya na xikatsi xa le ndlwini, i xiharhi lexintsongo lexi dyaka nyama.  xi lava swakudya swa nyama. minwala ya xona leyi nga tshukatshukaka yi tolovele ku dlaya swiharhi leswitsongo swo fana na Makondlo . Yi ni miri lowu tiyeke, lowu olovaka, lowu hatlisaka ku angula, ni meno yo tontswa, naswona ku vona ka yona nivusiku ni ku nun'hwetela swi hluvukisiwile kahle. I muxaka lowu nga ni xinghana, kambe i muhloti loyi a tshamaka a ri yexe naswona i muhloti wa madyambu. Ku vulavurisana ka swikatsi ku katsa ku rila, mpfumawulo, ku huwelela, ku bhonga, ku honya ni ku vulavula hi miri. Yi kota ku twa mimpfumawulo leyi nga nyawuriki kumbe leyi nga ni mpfumawulo wa le henhla swinene eka tindleve ta vanhu, ku fana ni leti endliwaka hi swiharhi leswitsongo. Yi humesa ni ku twa ti-pheromone. Vutlhari bya xikatsi byi vonaka eka vuswikoti bya xona byo titwananisa, ku dyondza hi ku xiyisisa, na ku tlhantlha swiphiqo. swikatsi swa xisati swa le kaya swi nga va na swikatsana ku sukela hi ximun'wana ku fikela eku heleni ka xixikana eka Tindhawu leti titimelaka ni le tindhawini ta equatorial lembe hinkwaro, laha vukulu bya swikatsi byi talaka ku sukela eka swimbirhi ku ya eka ntlhanu.

xikatsi xa le kaya hi xona ntsena lexi fuyiwaka eka ndyangu wa Felidae. Nhluvuko eka vuyimburi na xitekela wu kombise leswaku Ku fuyiwa ka xikatsi ku sungule e Near East kwalomu ka 7500 BCE. Namuntlha, xikatsi xa le kaya xi kumeka emisaveni hinkwayo naswona xi tekiwa xi ri xa nkoka hi vanhu hikwalaho ka vunghana bya xona ni vuswikoti bya xona byo dlaya switsongwatsongwana. Hi xitalo xi hlayisiwa tanihi xikatsi, xikatsi lexi tirhaka, na xikatsi lexi nga ni rixaka leri kombisiwaka eka swiendlakalo swo saseka swa xikatsi. Eka swikatsi swa le kaya swa kwalomu ka 600 wa timiliyoni emisaveni hinkwayo, 400 wa timiliyoni swi tshama eAsia, ku katsa na 58 wa timiliyoni eChayina. Tiko ra United States ri le mahlweni hi nhlayo wa swikatsi hi  kwalomu ka73.8 wa timiliyoni, ri landzeriwa hi tiko ra United Kingdom hi kwalomu ka 10.9 wa timiliyoni ta swikatsi.  xi tlhela xi famba hi ku ntshunxeka ku fana ni xikatsi xa nhova, xi papalata ku ti hlanganisa ni vanhu. Ku cukumetiwa ka xifuwo swi hoxa xandla eka ku engeteleka ka nhlayo ya swikatsi swa misava hinkwayo, leswi vangeke ku hunguteka ka tinxaka ta xinyenyana, swiharhi na swikokovi. Ku lawuriwa ka nhlayo ya vaaka-tiko ku katsa ku tsema ni ku tsema nhundzu.