Khavichi

Khavichi, leyi katsaka tinxaka to hlaya ta Brassica oleracea, i ximilani xa matluka ya rihlaza kumbe rihlaza ro dzwihala, ya xivunguvungu, kumbe yo basa lexi byariwaka tani hi xibyariwa xa miroho xa lembe rin'wana na rin'wana eka tinhloko ta xona ta matluka yo tsindziyela. Yi huma eka khavichi ya nhova, naswona yi wela eka swibyariwa swa cole kumbe brassicas, leswi vulaka leswaku yi fambelana swinene na birikholi na khalifilalwa (var. botrytis); Swihluke swa Brussels (var. gemmifera ); na khavichi ya Savoy (var. sabauda ).

Khavichi hi ntolovelo yi tika exikarhi ka 500 na 1000 wa tigereme. Tikhavichi ta rihlaza letingana matluka yo olova, ya tinhloko leti tiyeke hi tona leti tolovelekeke swinene, laha tikhavichi ta xivunguvungu ta matluka yo olova na tikhavichi ta savoy letingana matluka yo tsindziyela ta mihlovo leyimbirhi tinga tala. Ehansi ka swiyimo swa masiku yo leha ya dyambu, kufana na lawa ya kumekaka eka ti latitudes tale henhla ta n’walungu hi ximumu, ti khavichi tinga kula swinene. Hi lembe ra 2012, khavichi yo tika swinene a yi ri 62.71 wa tikhilogireme. Tinhloko ta khavichi hi ntolovelo ti tshoveriwa eka lembe rosungula ra ku byariwa hi rona bya ximilani, kambe swimilani leswi kunguhatiweke kuva mbewu swipfumeleriwa kukula lembe ravumbirhi naswona swifanele ku hlayisiwa swihambanile na swibyariwa swin’wana swa cole ku sivela cross-pollination. Khavichi yi tala kuva na ku pfumaleka ka swkudya swo tala xikan'we na switsotswana swo tala, na mavabyi ya ti bacteria na fungul. 

Khavichi a yi tala ku byariwa kun’wana eEurope eka matimu ya khale emahlweni ka 1000 BC. A brief historical sketch is in Toussaint-Samat, pp. 622ff. Ku tirhisiwa ka khavichi eka swakudya swi tsariwile ku sukela khale.  A yi hlamuseriwa tanihi tafula ra manyunyu eMfun'weni ya  vaRhoma. The Natural History of Pompeii. Cambridge University Press. 2002. p. 94. ISBN 978-0-521-80054-9  Hi Malembe ya le Xikarhi, khavichi a yi hundzuke xiphemu lexikulu xa swakudya swa le Yuropa, Ingram, Christine (2000). The Cook's Guide to Vegetables. Hermes House. pp. 64–66. ISBN 978-1-84038-842-8. hilaha swi kombisiweke hakona hi ku voninga ka matsalwa ya voko.  Ku sunguriwe ku hambana lokuntshwa ku sukela eka ku pfuxeta ka vukhongeri ku ya emahlweni, ngopfu-ngopfu hi vanhu lava vulavulaka Xijarimani. Khavichi ya Savoy yi endliwe hi lembe xidzana ra vu-16. Hi lembe-xidzana ra vu-17 ni ra vu-18, khavichi a yi tsakeriwa tanihi swakudya leswikulu exikarhi, en’walungwini ni le Vuxeni bya Yuropa.  Yi tlhele yi tirhisiwa hi vatluti va le Yuropa ku sivela vuvabyi bya scurvy hi nkarhi wa maendzo yo leha elwandle. Ku sukela eku sunguleni ka nguva ya manguva lawa, khavichi a yi rhumeriwa ematikweni ya le Amerikha, eAsia, ni le misaveni hinkwayo.  

Ti nga lunghisiwa hi tindlela to tala to hambanahambana to dya; ti nga ha swekiwa, ti virisiwa (eka swakudya swo tanihi sauerkraut na kimchi), ti swekiwa, ti oxiwa, ti swekiwa, kumbe ti dyiwa ti nga swekiwangi. Khavichi leyi nga si swekiwaka i xihlovo lexi fuweke xa vhithamini K, vhithamini C ni fibre ya swakudya. China hi rona leri humelerisaka ngopfu ti khavichi, rinyika tiphensete ta makumemune nhungu wa nhlayo hinkwayo ya misava.

 Swihlovo leswi tirhisiweke 

Category:Swimilana