Baloyi

Va ka Baloyi, Kumbe Varodzwi va tumbuluka etikweni ra Zimbabwe  vatukulu va Changameri Dombo Hosi ya Varodzwi. Lowu i muti lowu tivekaka eka miti ya Vatsonga. Namuntlha kuna Miti mimbiri yaka Makhuva na Nwamitwa lava nga miti leyintsongo eka lowu wa vatukulu va Changamire vanga Tinhloko ta Muti wa vuhosi lowu yimeleke hi Madanci Xidlavuta Changamire Baloyi.

== Xithopo 
Khalanga, mthondolovhana,munyayi, vale   ncila a va ololi, loko vo olola wa tshoveka, va olola hi xigombo sangweni, 
va ma khandziya hi murhi ma ehla hi rhavi, va ma dyela ntshaveni. Mathevula,  Valoyi

 Matimu ya muti 
Va ka Baloyi va huma eka N'wa-Hlongeni (A xihaheni). Vatekeriwe vukosi bya vona hileswi vakokwa-xinuna wa vona, va nyikeke Mabhunu swibhamu leswi a vaswikume hinkarhi wa nyimpi ya Mabhunu na Manghezi. Va aka tiko va le ka Bhungeni va ale ku fumiwa hi N'wa-Xivambu hi leswi a ari hosi ya n'wansati. (Xiyenge lexi axi hetisekanga hikuva Varodzwi ava zanga va tekeriwa Vuhosi. Va longoloke kuya fika eMozambique laha ku nga huma nyimba ya Makhuva na Nwamitwa. Namuntlha vatukulu va Changamire va kumeka ePitori vanga ndyanngu ya Vukosi leswi va nga hangalaka Afrika Dzonga,Zimbabwe,Malawi,Botswana na Mozambique avana hosi kanmbe nhloko ya muti wa Barodzwi loya nga ntukulu wa Changamire na Gulukhulu wa nyimba ya Magulasavi hi hala kava mana wakwe i ntukulu wa Gwamba Mativula ya Munyayi. Vakulela eka vakokwa wa vona mbeleka manana loyi aari ntombhi ya Mhlengwe yaka Cawuke. Nhloko ya Muti lowu i Xidlavuta Madanci Changamire Baloyi loyi anga muyimeri kuya hi tidyondzo ta yena.
Vanwana vava ntukulu va changameri vakumeka e Afrika Dzonga eLimpopo haha  
ku nga Giyani na Malamulele
vona vativitana vana kumbe va Ntukulu va Maguxe 
Vona Veri hi vona vaka Baloyi-Maguxe

 Rhavi eka swiyenge swa rixaka ra Vatsonga 

Hi ku ya hi Henri Junod va ka Baloyi, va hlayiwa eka rhavi ra Va N'walungu eka rixaka ra Vatsonga. Leri i rhavi Leri kulu eka ma rhavi ya mune lawa Junod a tsaleke ha wona.Henry Junod - Life of a South African Tribe - Vol 1, Pages 16 - 19 Vaka Baloyi ahi Machangana i Vatsonga Henri Junod hi nkarhi lowu anga tsala aanga switivi leswaku Vatsonga ni Machangana ahi Nyimba yin'we.

 Swivongo leswi yelanaka 

Swivongo leswi fambisanaka na xivongo lexi i : Mathebula, Mkansi, Makaringe, Magoveni, Munyai, Matjokana, Xilowa, lowani na Mkhalangana hileswi vanga Vakalanga. Va tumbuluka eka Nyimba ya Changamire (Cangamela) Loyi aa a fuma etolo andzhawini ya Mapungubwe namuntlha.

 Minkombo 

 Xipata 
baloyi,makaringe,xilowa. ndzi mthondolovhana wa gwamba,wa madanci,wa nengwani,wa magulasavi,wa makhuva, wa nkami, wa phangweni, wa ghulukhulu, wa changamire. ndzi ncila ava ololi loko wo olola wu ta tshoveka wu oloriwa hi mbita ya nyama, ndzi mudyi wa swipame, mudyi wa mihandzu, ndzi khandziya nsinya ndzi chika hi marhavi, ahee khalanga ahee murodzwi ahee ntukulu wa gwamba.

Category:Swivongo swa Xitsonga