Masi

Masi hi ntolovelo i swakudya swa mati yo basa (kambe swinga va tinxaka ta muhlovo wotshuka, wa khirimi, wa xivunguvungu, kumbe hambi kuri buraweni) leswi endliwaka hi ti mammary glands ta swihadyani leswi mamisaka. I xihlovo xo sungula xa swakudya eka swihadyani leswintsongo (kukatsa na tincece ta vanhu ) loko tinga se kota ku gayela swakudya leswi tiyeke.  Masi yana swakudya swotala, kukatsa na calcium na phurotheni, xikan’we na lactose na saturated fat;  enzyme ya lactase ya laveka ku hahlula lactose. Swiaki swa masocha ya miri ni swiaki leswi cincaka masocha ya miri eka masi swi hoxa xandla eka masocha ya miri ya masi. Masi yosungula, lawa ya vuriwaka colostrum, yana ti antibodies na swiaki leswi cincaka masocha ya miri leswi tiyisaka masocha ya miri eka mavabyi yotala.

Tanihi xitirhisiwa xa vurimi, masi ya hlengeletiwa kusuka eka swifuwo swale purasini, ngopfu ngopfu tihomu, eka swa masi. Yi tirhisiwa hi vanhu tani hi swonwa  tani hi xiaki xa xisekelo xa switirhisiwa swa masi. CDC ya le United States yi ringanyeta leswaku vana lava nga ni malembe yo tlula khumembirhi (12) wa tin’hweti (malembe ya le hansi yo tshika ku nyika masi ya mavele kumbe fomula) va fanele va va ni swiphemu swimbirhi swa swilo leswi endliweke hi masi hi siku,  naswona vanhu vo tlula tsevu wa tibiliyoni emisaveni hinkwayo va dya masi ni swilo leswi endliweke hi masi.  Vuswikoti bya vanhu lavakulu byo gayela masi byi titshege hi ku phikelela ka lactase, hikwalaho vanhu lava nga tiyiseleliki lactose va na xiphiqo xo gayela lactose.

Hi 2011, mapurasi ya masi ya humelerise kwalomu ka  ta masi  ku suka eka 260 wa timiliyoni ta tihomu ta masi.  India i muhumelerisi lonkulu wa masi emisaveni hinkwayo naswona i muhumelerisi lonkulu wa masi ya mapa lama nga riki na mafurha.   New Zealand, Germany na Netherlands hi vona va xavisaka ngopfu switirhisiwa swa masi.  Exikarhi ka 750 na 900 wa mamiliyoni ya vanhu va tshama emindyangwini ya vufuwi masi. 

Kuna swiyenge swimbirhi swo hambana swa ku dyiwa ka masi: tincece hinkwato ti nwa masi hiku kongoma ku suka emirhini wa vamanana va tona, naswona i xihlovo xa tona xo sungula xa swakudya; naswona vanhu va kuma masi eka swiharhi swin’wana leswi mamisaka leswaku swi dyiwa hi vanhu va malembe hinkwawo, tanihi xiphemu xin’we xa swakudya swo hambana-hambana.

 Swihlovo leswi tirhisiweke