Swihluvi swa ririmi

Swihluvi swa mbulavulo wa ririmi ra Xitsonga, i nxaxamelo wa milawu leyi fumaka ndlela yo vulavula ririmi. Swihluvi swa mbulavulo swi ni swihlawulekisi leswi katsaka mahlanganisi, mafuwi, mabumabumeri, maendli ni maencisi.

Rihlanganisi

Rihlanganisi i rito leri hlanganisaka swivulwa swimbirhi leswaku swi vumba xivulwa xin'we lexi vulaka mhaka yo karhi. Rihlanganisi i rito rin'we leri khomaneke. I swa nkoka ku ri tsala ri khomana hikuva loko ri kala ri hambana nhlamuselo ya cinca naswona a ra ha vi rihlanganisi

Swikombiso swa mahlanganisi:

a.	hambi

b.	hambiloko

c.	hikuva

d.	leswaku

e.	naswonaf.	kasi

g.	hikwalaho

i.	loko

j.	kutani

k.	kumbexana

l.naswona

Ndhawu ya rihlanganisi exivulweni
Rihlanganisi ri nga kumeka eku sunguleni kumbe exikarhi ka xivulwa. Swikombiso:

 a. U ta ya entirhweni hambiloko swi vava
 b. Hambiloko swi vava, u ta ya entirhweni

Ribumabumeri
Ribumabumeri i xiphemu xa xivulwa lexi hi byelaka swin'wana hi riviti kumbe risivi. Ri nga hi byela vukulu, muhlovo, nkoka, xiyimo kumbe leswi ri nga ku swi endleni. Ribumabumeri ri aviwile hi mintlawa yinharhu ku nga leyi landzelaka:

 a.  Rihlawuri
 b.  Rifuwi
 c.  Riengetelo

Rihlawuri
Rihlawuri ri hi byela swo karhi hi riviti kumbe risivi hi ku hi komba leswi landzelaka:
a.  Vukulu kumbe vuntsongo  

b.  Nhlayo kumbe ntsengo	

c.  Nkoka kumbe vunene			Xik. Vafana lavakulu va cina

Xik. Vana lavambirhi va fana

Xik. Masi lawa boleke ya chulukisa

Xivumbeko va rihlawuri:
Rihlawuri ri vumbiwa hi swiphemu swimbirhi ku nga xitwananisi xa rihlawuri ni nsinya wa rihlawuri. Hi xikombiso:

 Swimbirhi
 Leswimbirhi
 Vanene
Lerinene
Lavatsongo
Leswaku
Kasi 
Tinyingi
Loko
 Lavanene

Rifuwi
Rifuwi i muxaka wa ribumabumeri lowu bumabumelaka riviti kumbe risivi hi ku hi komba vun'wini, ntirho wa xanchumu, leswi nchumu wu endliweke hi swona, muhlovo na ku landzelelana ka swilo

Xivumbeko xa Rifuwi
Rifuwi ri vumbiwa hi swiphemu swimbirhi leswi nga khomanangiki. Swiphemu leswi swi vuriwa xitwananisi xa mfuwo na nsinya wa rifuwi

   Xik. Vana va wena va rhandza byalwa

Ntirho wa Rifuwi
Ku komba muhlovo		

Vun'wini/Vun'winyi			

Leswi nchumu wu endliweke hi swona   

Ntirho wa nchumu		

Mpimo			Xik. Tintanghu ta ntima ta durha

Xik. Tintanghu ta mina ti kahle

Xik. Byalwa bya xihenge byi kahle

Xik. Yindlu yo dyela yi thyakile

Xik. Ndzi kombela xibakitani xa mapaKu landzelelana ka swiloXik. Munhu wo sungula ku khomiwa i Magezi. kasi wavumbirhi i Gezani

Riengetelo
Riengetelo i muxaka wa ribumabumeri lowu na wona wu hi byelaka swin'wana hi riviti kumbe risivi. Riengetelo ri vumbiwa hi swiphemu swimbirhi kumbe ku tlula

 Xik. Vanhu lava va tirhaka emugodini va tele
 Xik. Nhwanyana loyi a rilaka i wa ka hina

Ntirho wa Riengetelo
Ntirho wa riengetelo wu lawuriwa hi nhlamuselo ya rona exivulweni kumbe eka hungu ro karhi

a.  Ku komba leswi endliwaka	        

b.  Nhlayo/Ntsengo		        

c.  Xiyimo/Xivumbeko		        

d.  Muhlovo			        

e.  Nkoka				        			Xik. Munhu loyi a vulavulaka i wa ka hina

Xik. Wanuna loyi a nga un'we wa yiva

Xik. Wanuna loyi a nga lala a nga laveki

Xik. Meno lawa ya ntima ma dzwihate hi ku dzaha fole

Xik. Vana lava nga vanene va yingisa

Riendli
Riendli i xiphemu xa xivulwa  lexi hi kombaka leswi endliwaka. Hi xona xi paluxaka mhaka leyi nga eku humeleleni. Eka ririmi ra Xitsonga riendli ri tsariwa ri nga khomanangi. Hi xi kombiso:

 Wa dyondza
 Va n'wi navela
 A va hlamusela

Kasi eka Xinchangana xa le Mozambique riendli ri tsariwa ri khomana. Hi xi kombiso:

 Wajondza
 Vamunavela
 Avahlamuxela

Mapfuna-Maendli
Mapfuna-maendli i swiphemu leswi pfunaka riendli hi ku  humelerisa  tindlela  to  hambana  leti  nchumu  wo  karhi  wu  endliwa ka hi  tona .
Xik: Magezi u   tshama  u khandziya xihahampfhuka?  Tshama  hi  rona  ripfuna  riendli .

Minkarhi ya maendli
•  Nkarhi wa sweswi		

•  Nkarhi lowu nga hundza	

•  Nkarhi lowu taka				        			Xik. Vafana va dya vuswa.

Xik. Kokwana u dyile vuswa. ( -ile i xilandzi xa nkarhi lowu hundzeke.)

Xik. Manana u ta dya vuswa

Mathlela ya Maendli
Riendli ri nga ha va eka tlhelo ra mpfumelo kumbe ra nandzulo, leswi swi vula leswaku ri nga pfumela kumbe ri kaneta mayelana ni mhaka leyi nga eku humeleleni

•	Mpfumelo

 Xik. Teleni wa hlaya swinene (nkarhi wa sweswi)
 Xik. Teleni a a hlaya swinene (nkarhi lowu nga hundza)
 Xik. Teleni u ta hlaya swinene ( nkarhi lowu taka)

•	Nandzulo

 Xik. Teleni a nga hlayi swinene
 Xik. Teleni a a nga hlayi swinene
 Xik. Teleni a nge hlayi swinene

Marhavi ya maendli
Marhavi ya maendli i swiphemi swa riendli leswi kombaka ndlela leyi swilo swi endliwaka/humelelaka hi
 a.  Rhavi ra xitwisiwo
 b.  Rhavi ra xivangelo
 c.  Rhavi ra xikongomelo
 d.  Rhavi ra xitlhelelo
 e.  Rhavi ra xivuyevuye

Rhavi ra xitwisiwo
Rhavi ra xitwisiwo ri kombisa leswaku nchumu wo karhi wu twisiwa swin'wana. Wu nga va wu twisiwa ku vava kumbe ku nandzika. Nkarhi wun'wana rhavi leri a ri kombi ku twisiwa ku vava kambe ro komba leswaku swilo swa humelela. Rhavi leri ri tihlawula hi xiphemu xa "-iw" lexi nga xilandzi xa nsinya wa riendli. Hi xi kombiso:

 Vana va rhumiwa
 U ta biwa loko u delela

Rhavi ra xivangelo
Rhavi leri ri komba leswaku munhu/nchumu wu vangeriwa swo karhi/ wu endlisiwa swo karhi. Rhavi leri ri tihlawula hi xilandzi xa "-is" eka minsinya ya maendli.

 Xik. Vatsotsi va chavisa vanhu
 Xik. Ndzi ta n'wi rimisa nsimu hinkwayo a ta khawula

Rhavi leri ri nga ha komba ku pfuna

 Xik. Ndzi ta n'wi rimisa nsimu leswaku a ta hatla a heta

Ri nga komba ku va swilo swo karhi swi suka eka munhu swi ya eka un'wana

 Xik. Mufana u gangisa nhwana
 Xik. Ndzi ta ku dzahisa fole

Rhavi ra xikongomelo
Rhavi leri ri tikomba hi xilandzi "-el" eka nsinya wa riendli

Rhavi leri rikomba leswi landzelaka:

a.  Ku tirha/endla swo karhi ematshan'wini ya un'wana		

b.	Ku endla swo karhi leswaku u ta kuma hakelo	

c.	Ku yimela swokarhi/ku langutela				        			Xik. Ndzi tirhela Khanyisa hikuva wa vabya

Xik. Ndzi tirhela ku kuma mali

Xik. Ndzi ta n'wi tshamela a kala a fika

Rhavi ra xitlhelelo
Leri i rhavi ri ri roxe leri tihlawulaka hi xirhangi. Ri tikomba hi xirhangi xa "ti-" eku sunguleni ka nsinya wa riendli. Rhavi leri ri komba leswaku timhaka ti tlhelela eka n'wini wa tona.

 Xik. Hi n'wi kume a ri karhi a tikama misisi
 Xik. Teleni wa tihlawula masiku lawa

Rhavi leri ri nga tirha tanihi xivulavulelo.

 Xik. Amu wa tidya masiku lawa

Ri nga ha komba ku tiputa.

 Xik. Ndzi ta tifambela ndzexe

Nakambe ri nga komba swiendlo swo pfumala xikongomelo/maendlelo

 Xik. O tivulavulela, leswi a a vulavula swona a swi nga twali
 Xik. Mizaya o tifambela, a a nga switivi na leswaku u ya kwihi

Rhavi ra xihlamulo
Rhavi ra xihlamulano ri komba leswaku mhaka yi humelela hi ku ringana eka matlhelo mambirhi. Rhavi leri ri tihlawula hi xilandzi xa "-an-"

 Xik. Timbyana ta lumana hikokwlaho ka rhambu
 Xik. Vafana va banana hi mhaka ya ntombhi

Riengeteri
Riengeteri i xiphemu lexi hi byelaka swo tala/swin'wana hi riendli. Ri paluxa ndlela leyi swilo swo karhi swi endliwaka hi yona. Riengeteri ri na vuxaka swinene na riendli hikuva ri seketela, tshikelela kumbe ndlandlamuxa mhaka leyi boxiweke hi riendli. Hileswaku riengetela nhlamuselo ya riendli.

Xana i yini xivulwa-nandza 

 Xik. U tshame ehansi
 Xik. U lo endla hi vomu

Ntirho wa riengeteri
Ra ndhawu

Ku komba ndhawu (Riengeteri ra ndhawu)

 Xik. Loyi u humaa eka Mhinga
 Xik. Tamatisi ri wele ehansi

Ku komba mukhuva/maendlelo (Riengeteri ra mukhuva)

 Xik. Tshama kahle
 Xik. A a tsakile swinene/ngopfu
 Xik. U dya njhani?

Ku komba nkarhi (Riengeteri ra nkarhi)

 Xik. U biwile tolo
 Xik. Vata vuya rini
 Xik. Nan'waka ku hava mpfula

Riencisi
Riencisi i xiphemu lexi hlamuselaka leswi nga eku endliweni hi ndlela yo encenyeta kunene. Loko ri tsariwile ri ri roxe kumbe riri emakumu ka xivulwa ri vekeriwa xihlamari "!". Loko ri tsariwile emasunguleni kumbe exikarhi ka xivulwa ri vekeriwa hefemulo ",".

Mintirho ya maencisi

•	Muhlovo

 Xik. Tiko hinkwaro ri lo hlazaa, endzhaku ka mpfula
 Xik. Mpahla ya yena yi tshukile yi lo juu!
 Xik. A ambale hembe ya ntima dzwi!

•	Mpfumawulo

 Xik. U lo na nghena holo hinkwayo yo hiyaa!
 Xik. Tlilasi hinkwayo a yi lo mpoti, hi huwa
 Xik. Hilo twa ku dlomu, hi swi vona xikan'we ku foni yi wele ematini

•	Mukhuva/maendlelo

 Xik. Hilo na fika, o kakatsuku a ya hi kela mati
 Xik. U lo na ku ga, majaha yo tlaku, ya n'wi rhwalela mindzhwalo

•	Ku nuha

 Xik. Sokisi ra wena mbvee!

•	Ku nuhela

 Xik. Nyama leyi yo nkhulee!

Maencisi ya mapeletwana-n'we

• ga!

• dzwii!

• Juu!

• hwii!• paa!

• mbvee!

• nguu!

• wuu!

Maencisi ya mapeletwana-mbirhi

• bamfee!

• hlazaa!

• hiyaa!

• mpoti!• dlomu!

• tlaku!

• nkhulee!

• halaa!

Maencisi ya mapeletwana-nyingi

 • kakatsuku!

 Mintshaho 

Category:Xitsonga
writer : Mdaka Xitsundzuxo