Oak

Oak i nsinya wa mapulanga yo tiya kumbe xihlahla xa muxaka wa Quercus wa ndyangu wa beech . Ti ni matluka lama hleriweke hi ndlela leyi rhendzelekaka, hakanyingi ma ni makumu lama nga ni swirhendzevutana, ni nati leyi vuriwaka acorn, leyi rhwariweke endzeni ka khapu. Muxaka lowu wu hangalakile swinene e Northern Hemisphere; yi katsa tinxaka ta kwalomu ka 500, leti khulukaka matluka ni leti tshamaka ti ri rihlaza . Ti fossil oaks tisungule eka Middle Eocene . Molecular phylogeny yikombisa leswaku muxaka lowu wu avanyisiwile hi Old World na New World clades, kambe tinxaka totala ta oak ti hlangana hiku ntshunxeka, leswi endlaka leswaku matimu ya muxaka lowu switika ku ma lulamisa.

Hi tlhelo ra ikholoji, mirhi ya oak i tinxaka ta maribye ya nkoka eka tindhawu to tshama eka tona ku suka eka semi-desert ya Mediteraniya ku ya eka makhwati ya mpfula ya subtropical . Ti hanya hiku fambisana na tinxaka totala ta fungi kukatsa na ti truffles . Ti oaks ti seketela kutlula 950 wa tinxaka ta caterpillar, tinxaka totala ta gall wasp leti endlaka ti galls to hlawuleka, swirhumbana swa swirhendzevutani swa tihunyi swofana na apula ra oak, na nhlayo leyikulu ya switsotswana na mavabyi. Matluka ya oak na ti acorns tina tannin yoringanela kuva yiva na chefu eka tihomu, kambe tinguluve tikota ku gayela ti hlayisekile. Tihunyi ta oak ti tiyile naswona ti tiya, naswona ti kume matirhiselo yotala eka ku aka naku endla fanichara. Hi ntolovelo madzovo ya kona a ma tirhisiwa ku tshungula dzovo . Migerho ya vhinyo yi endliwe hi murhi wa oak; leswi switirhisiwa ku dyuhala swakunwa swa xihoko swofana na sherry na whisky, leswi nyikaka tinxaka tohambana hambana ta nantswo, mihlovo na nun’hwelo. Makwandzasi ya xiponci ya cork oak ya tirhisiwa ku endla ti corks ta ndhavuko ta mabodlhela ya wayeni. Kwalomu ka n’we-xa-nharhu xa tinxaka ta oak ti le khombyeni ro herisiwa hikwalaho ka ku cinca ka maxelo, switsotswana leswi hlaselaka, ni ku lahlekeriwa hi ndhawu yo tshama eka yona .

Eka ndzhavuko, nsinya wa oak i xikombiso xa matimba naswona wutirha tani hi nsinya wa tiko ra matiko yotala. Eka vukhongeri bya Indo-Europe ni lebyi fambisanaka na byona, murhi wa oak wu fambisana ni swikwembu swa ku dzindza ka tilo . Mirhi ya oak ha yin’we-yin’we leyi nga ni nkoka wa ndhavuko yi katsa Royal Oak eBritain, Charter Oak eUnited States ni Guernica Oak eTikweni ra Basque .