Yatılı İlköğretim Bölge Okulları (YİBO)

Yatılı İlköğretim Bölge Okulları (YİBO), Türkiye'de nüfusun hem az hem de dağınık olduğu yerleşim bölgelerinde (köy, mezra, kom, oba vb.) zorunlu eğitim çağındaki çocukların eğitim ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla kurulmuş devlet okullarıdır.Huriye Pınar Yördem, Yatılı İlköğretim Bölge Okulları’na İlişkin Cumhuriyet Dönemi Eğitim Politikaları (1923–2000), Yüksek Lisans Tezi, YÖK Ulusal Tez Merkezi, s.18. Ayrıca bu okullarda eğitim-öğretim hizmetinin yanı sıra öğrencilerin barınma, beslenme ve giyim gibi temel ihtiyaçları da devlet tarafından ücretsiz bir şekilde sağlanır.

 Tarihçe ve Amaç 
YİBO'ların kurulmasına dair fikirsel temeller Erken Cumhuriyet döneminde hazırlanan çeşitli "Şark Raporları"na dayanmaktadır. Bu dönemde hazırlanan raporlarda, bölge çocuklarının yatılı okullarda eğitilerek "Türkleştirilmesi" ve "medenileştirilmesi" önerilmiştir.Mehmet Bayrak, Kürtler ve Ulusal-Demokratik Mücadeleleri, 1993, Ankara: Özge Yayınları, s. 452-480. Ancak ekonomik yetersizlikler ve altyapı eksikliği nedeniyle bu okulların sistematik bir şekilde açılması 1960'larda mümkün olmuştur.Serhat Arslan, 1913-1960 Yılları Arası Göç ve İskân Politikaları Bağlamında Yatılı İlköğretim Bölge Okullarının İncelenmesi, Yüksek Lisans Tezi, YÖK Ulusal Tez Merkezi

YİBO'ların resmî ve yasal dayanağı, 1961 yılında kabul edilen 222 Sayılı İlköğretim ve Eğitim Kanunu ile oluşturulmuştur.222 Sayılı İlköğretim ve Eğitim Kanunu, Mevzuat Bilgi Sistemi Bu kanuna dayanılarak hazırlanan Bölge Okulları Yönetmeliği çerçevesinde, YİBO'ların sistematik olarak açılması 1960'ların başından itibaren mümkün olmuştur.Müslüm Altınsoy, Yatılı İlköğretim Bölge Okullarındaki Yatılı ve Gündüzlü Öğrencilerin Kişisel Bakımlarına İlişkin Uygulamalar, Yüksek Lisans Tezi, YÖK Ulusal Tez Merkezi, s.9.

YİBO'ların kuruluş amaçları resmî söylem ve akademik/eleştirel analizler bakımından farklılıklar göstermektedir:

Resmi söylem ve gerekçe; okulu bulunmayan ve nüfusu dağınık olan kırsal bölgelerdeki çocuklara eğitimde fırsat eşitliği sağlamak ve temel eğitim ihtiyaçlarını karşılamaktır. Bazı araştırmacılar ve dönemin meclis tartışmalarına atıf yapan çalışmalar, bu okulların kültürel entegrasyon ve asimilasyon politikalarıyla ilişkili olduğunu ileri sürmektedir.Cumhuriyet Senatosu Tutanak Dergisi, Cilt 2, 6 Şubat 1962 Tarihli Oturum, TBMM Tutanakları s.219Millet Meclisi Tutanak Dergisi, 1. Dönem, Cilt 3, 22 Şubat 1962 Tarihli Oturum, TBMM Tutanakları s.179. 

Akademik çalışmalarda YİBO’ların kuruluş amaçlarına ilişkin farklı değerlendirmeler bulunmaktadır. Birçok çalışma resmi gerekçeye uygun ve bu okulların eğitimde fırsat eşitliği yarattığı dolayısıyla koşullarının nasıl daha iyi hale getirileceği üzerinedir.Süleyman Ulupınar, Konya İlinde Bulunan Yatılı İlköğretim Bölge Okullarında Görev Yapan Öğretmenlerin Tükenmişlik Düzeylerinin İncelenmesi, Yüksek Lisans Tezi, YÖK Ulusal Tez MerkeziÇiğdem Çetin, Yatılı İlköğretim Bölge Okullarında Yönetim Sorunları ve Bir Uygulama, Yüksek Lisans Tezi, YÖK Ulusal Tez MerkeziNeslihan Demirel, Yatılı İlköğretim Bölge Okullarının Sorunları ve Çözümlerine İlişkin Yöneticilerin, Öğretmenlerin, Öğrencilerin ve Velilerin Görüşleri: Bir Durum Çalışması, Yüksek Lisans Tezi, YÖK Ulusal Tez MerkeziTaner Gökmen, Gündüzlü ve Yatılı İlköğretim Okulu Öğrencilerinin Beslenme Durumlarının Değerlendirilmesi, Yüksek Lisans Tezi, YÖK Ulusal Tez Merkezi Diğer akademik çalışmalar daha eleştirel bir yerden yaklaşır ve YİBO'ların kuruluşunu Cumhuriyet'in ilanından itibaren uygulanan iskân ve asimilasyon politikalarının devamı olarak değerlendirmektedir. Bu yaklaşımda temel amacın Türk kültürüne ve diline uzak olan grupları (özellikle Kürtleri) ulusal kimliğe entegre etmek ve "modern yurttaşlar" inşa etmek olduğu belirtilmiştir.Esra Güleç, Devletten Sivil Topluma Oryantalizmin Üretimi ve Asimilasyon: Baba Beni Okula Gönder Kampanyası Örneği, Yüksek Lisans Tezi, YÖK Ulusal Tez MerkeziŞükran Demir ve Özgür Ünal, Şiddet ve Asimilasyon Aracı Olarak YİBO, Hafıza MerkeziAyhan Serhad Işık ve Serhat Arslan, Bir Asimilasyon Projesi: Türkiye’de Yatılı İlköğretim Bölge Okulları, Toplum ve Kuram Dergisi, Sayı:6-7, s.107-139.Tuncay Şur, Yatılı İlköğretim Bölge Okulları: Modernleşme, Disiplin, Asimilasyon , Türkiye'nin 1980'li Yılları kitabı içinde, 2023, İstanbul: İletişim Yayınları.

 Açıldıkları Yerler ve İşleyişleri 
YİBO'ların coğrafi dağılımının, kuruldukları dönemdeki demografik ve politik öncelikleri yansıttığı söylenebilir.

1962-1973 yılları arasında açılan 59 YİBO'nun 55 tanesi Doğu ve Güneydoğu Anadolu illerinde kurulmuştur. Resmî makamlarca bu iller "mahrumiyet bölgesi" olarak tanımlanmış ve önceliğin  buraya verildiği belirtilmiştir. Buna karşın, benzer coğrafi zorluklara sahip Karadeniz bölgesinde ilk on yılda YİBO açılmamış olması, bazı araştırmacılar tarafından yer seçiminde dil ve kültür birliği hedeflerinin etkili olduğu şeklinde yorumlanmıştır. İlk YİBO'ların açıldığı Van, Hakkâri ve Diyarbakır gibi illerde anadili Kürtçe olan nüfusun oranının yüksek olduğu belirtilmektedir."Kışla" okullar, yeniden gündemde, 29.12.1993, Özgür Gündem Gazetesi, Erişim Tarihi:24.02.2026

Diğer bazı yerlerde (Ankara, Kocaeli, Çanakkale, Konya) açılan az sayıdaki YİBO'nun ise genellikle Balkan ve Kafkaslardan gelen Tük/Türkmen muhacirlerin yoğun iskân edildiği bölgelerde olduğu görülmektedir.

YİBO'lar genellikle yerleşim merkezlerinin dışında, fiziksel olarak izole edilmiş alanlara veya karakol/askerî birliklerle iç içe kampüslere inşa edilmiştir.Kışla mı okul mu?, 13.10.2004, Özgür Gündem Gazetesi, Erişim Tarihi:24.02.2026

YİBO'larda günün her saati sıkı programlara tabidir: Uyuma, yemek yeme ve ders çalışma gibi faaliyetler toplu halde ve bir nöbetçi öğretmen (otorite) denetiminde gerçekleştirilir. Öğrencilerin her anı ve bulundukları her yer katı bir disiplinle belirlenmiştir. Ayrıca birçoğu askerî alanlara yakın yerde olan bu okullarda "koğuş", "nizamiye", "karavana" gibi askerî terminolojinin ve "alt-üst devre" hiyerarşisinin kullanıldığı belirtilmektedir.

 2000 Sonrası Dönem ve Kapatılmaları 
1990'lı yıllardan itibaren bölgedeki çatışmalı ortam ve zorunlu göçler nedeniyle YİBO sayıları da gittikçe artmaya başlamıştır. 2000'li yılların başında ise birçok sivil toplum kuruluşunun düzenlediği "Baba Beni Okula Gönder", "Haydi Kızlar Okula" ve "Kardelenler" gibi kampanyalar da özellikle YİBO'ların yoğun olduğu illere odaklanmıştır. 2012 yılında eğitim sisteminde yapılan 4+4+4 düzenlemesi ve taşımalı eğitimin yaygınlaşmasıyla birlikte birçok YİBO kapatılmış veya sadece ortaokula kısmı kalacak şekilde dönüştürülmüştür.YBO'ların Kısa Tarihçesi, 27.02.2023, Milli Eğitim Bakanlığı, Erişim Tarihi:15.02.2026

 Kaynakça