Türkistan Türk Müstakil İslam Cumhuriyeti

Türkistan Türk müstakil İslam Cumhuriyeti (),Donuk, Abdülkadir. (1992). Basmacı Hareketi İslam Ansiklopedisi, TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. Basmacı Hareketi'nin bir cüzü olarak 15 Nisan 1922 tarihinde akdedilen Kafirun Kongresi esnasında teşkil edilmiştir. Ömrü kısa süren bu hükûmet; günümüz Tacikistan ve Özbekistan topraklarının bir kısmını kontrolü altında tutmuş, Semerkant başkent, Buhara ise en büyük şehir olarak hizmet vermiştir.

 Arka Plan 

 Kafirun Kongresi 
28 Mart 1922 tarihinde Enver Paşa, Emir Alim Han tarafından yayımlanan bir fermanla Doğu Buhara'daki tüm kuvvetlerin başkomutanı ilan edilmiştir. 9 Nisan günü Enver Paşa, tüm Basmacılara hitaben durumu açıklayan ve harekât tarzına dair tavsiyeler içeren dokuz maddelik bir beyanname yayımlamıştır:Bademci, Ali. *1917–1934 Türkistan Milli İstiklal Hareketi: Korbaşılar ve Enver Paşa*, Cilt 2. Ötüken Neşriyat, 2008, ss. 132–133.'Bütün mücahitlerin birbirlerine güvenmeleri, itaat etmeleri ve birbirlerinin fikirlerine saygı duymaları zaruridir. . . . Hepiniz aynı vatanın evlatları olduğunuzdan; şahsi veya bölücü ihtilafları bertaraf etmenizi, tek bir bayrak altında birleşmenizi ve tek bir ideale hizmet etmenizi rica ederim.' Düşmanın ikmal hatlarının kesilmesini tavsiye ederek: 'Bu hususta çok titiz davranmanız elzemdir,' demiştir. Düşmanın ikmal müfrezelerine baskınlar düzenlenmesini ve iyi bir istihbarat ağı kurulmasını emretmiştir. '10 Nisan 1922'den sonra toplanacak kongreye iştirak etmek üzere delegelerinizi göndermenizi rica ederim.' "Buhara İslam Mücahitleri Kumandanı, Damad-ı Halife-i Müslimin, Enver."Boysun güney cephesini teftiş ettiği sırada Enver Paşa ve adamları, yaklaşık 2 km mesafede bulunan Kafirun köyünden geçmişlerdir. 15 Nisan 1922'de Kafirun'da, karargâh kumandası altında muazzam bir kalabalık toplanmıştır. O gün yapılması planlanan şura için Türkistan'ın dört bir yanından gelen yüze yakın Basmacı lideri, müşterek bir ideal uğruna Enver Paşa'nın sancağı altında birleşen yaklaşık 3.000 silahlı mücahide komuta ederek bir araya gelmiştir. O gün tam saat sekizde,Bademci, Ali (2015). Sarıklı Basmacı: Türkistan'da Enver Paşa'nın Umumi Muhaberat Müdürü Molla Nafiz'in Hatıraları. Ötüken Neşriyat. ss. 144-148. ISBN 9789754377668. Kurmay Başkanı Hasan Bey, Afgan Yüzbaşı Afzaleddin ve Ahmet Han kumandasındaki Afgan gönüllülerin refakat ettiği Enver Paşa, sancağının altında hazır bulunmuştur. Kongre için toplanan yüze yakın Basmacı liderine hitaben Enver Paşa, Osmanlı Türkçesi ile şu konuşmayı yapmıştır:"ای ترکستانِ مُجاهدلَرِنین قهرمانلاری! سیزلَر بو گؤزل و مُثِلْسِز وطنِیْنینیزی، یِت(?) ییل دیر آنونُ مُردَر چِیزمَه‌لَری ایله قَدیْمَلی‌یان روس‌لاردان آزاد ائتمک اُچون بورادا توپلانمیش سیز. قدَرین چِلْوَسی ایله بیز، باشقا بیر مملکتده دوغولوب بِیوُمُوش افغان گؤنُلُلوَر ایله تقدیرینیزده شریک اولوروز.

بِن و ضابطانیم حُضورونوزدا واعده ائدیریم کی، بو مقدّراتا شریک اولماغ‌دان پِشیمانلیق حسِی اِتمِیرم. سون نفَسیمَغَه قَدَر بو دَوا اوچون چالیشاجام. اینجا وردیغیم یَمینی شَرَفْینِیز ایله تَصْدِیق ائدِمَنِیزی طلب ائدیرم."

Latinize:

"Ey Türkistan mücahitlerinin kahramanları! Sizler bu güzel ve eşsiz vatanınızı, yetmiş yıldır onu murdar çizmeleriyle çiğneyen Ruslardan azat etmek için burada toplanmışsınız. Kaderin cilvesiyle biz, başka bir memlekette doğup büyümüş olan Afgan gönüllüler ile takdirinize şerik oluyoruz. Ben ve zabitlerim huzurunuzda vaat ederim ki, bu mukadderata şerik olmaktan pişmanlık hissetmiyorum. Son nefesime kadar bu dava için çalışacağım. Burada verdiğim yemini şerefiniz ile tasdik etmenizi talep ediyorum."Buna mukabil, tüm basmacılar "Şerefimiz üzerine yemin ederiz!" diyerek Kafirun kararlarını teyit etmişlerdir.

 Türkistan Türk müstakil İslam Cumhuriyeti'nin teşkili 

 Kafirun Kongresi Kararları 
Kaynaklar:Baysun, Abdullah Recep. Türkistan'da İstiklal Hareketleri ve Enver Paşa. Turan Yayıncılık, 15 Ekim 2001, ISBN 9789757893325, ss. 92-93.Doğan, Cabir. Enver Paşa'nın Yurt Dışındaki Hayatı ve Mücadelesi. Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Isparta, 1998, s. 108.
 Doğu Buhara'da düşmandan temizlenen bölgelerde nizami ve teşkilatlı askeri kuvvetler kurulacak ve muharebe usulleri tatbik edilecektir.
 Henüz ayaklanmaların vuku bulmadığı bölgelere, yerel halkı seferberliğe teşvik etmek amacıyla seyyar kuvvetler gönderilecektir.
 Her vilayette, ihtilal hareketlerini idare etmek üzere bir kumandan (leşkerbaşı) tayin edilecektir.
 Askeri kuvvetlerin ikmali için zekat ve haraç gelirleri kafi gelmezse, halktan servetlerine göre vergi tahsil edilecektir.
 Bu mali işleri idare etmek üzere bir tahsildar görevlendirilecektir.
 Her vilayette, düşmandan temizlenen bölgelerde bir yerel hükûmet kurulacak ve idari teşkilatlanması sağlanacaktır.
 Henüz kumandan ve yerel idareci tayin edilmemiş yerlere tarafımızca kumandanlar, valiler ve zekat memurları atanacaktır. Kendi kendini idare edebilecek durumda olan bölgelerde sergerdarlar, bu atamalar hakkında vaktinde bilgi vereceklerdir.
 Kumandanlar tüm askeri işlerden mesul olacaktır. Beyler ve diğer askerî personel, iaşe ve lojistik işlerini yürütecek; birliklerin ikmali ve diğer ihtiyaçlar hususunda kumandanlara muavenet edecektir. Yerel işleri yürütürken halkı zulümden korumakla görevlendirilen zekat memurları, zekatın toplanmasından mesul olacaktır.
 Her vilayet kumandanı ve Beyi, merkezi komutanlığa günlük rapor gönderecektir. Güvenlik şartları istikrarlı ise raporlar haftada iki kez gönderilebilir.
 Merkezden vilayetlere gönderilen temsilciler, Başkumandan adına resmi belgeleri imzalayacaktır.
 Acil bir durum vuku bulduğunda veya komşu kumandanlardan biri düşman tarafından sıkıştırıldığında, en yakın kumandanlar derhal mümkün olan en büyük kuvvetle yardıma koşacaktır.
 Düşman işgali altındaki şehir ve bölgelerde, düşman kuvvetleri güçlü ise kuşatma yoluyla zayıflatılacak; düşman mevzileri daima gözetim altında tutulacak ve intikal halindeki düşman birliklerine baskınlar düzenlenecektir.
 Telgraf, telefon ve hatlar gibi düşman haberleşme vasıtaları tahrip edilecektir.
 Düşman casusluk teşkilatlarına karşı sert tedbirler alınacak ve bunlar şiddetle cezalandırılacaktır. Ancak, işledikleri cürümleri itiraf ederek nedamet getirenler affedilecektir.
 Ele geçirilen esirlere rıfkla (iyilikle) muamele edilecektir.
 Tüm askeri ve siyasi harekâtın idaresi Enver Paşa'ya tevdi edilecektir.

15 Nisan 1922 tarihli kongrede alınan kararlar doğrultusunda Enver Paşa, bu bölgelerde yerel ve sivil idareler tesis etmiş; asayiş ve kontrolün temini maksadıyla birliklerinin bir kısmını mezkûr mahallere konuşlandırmıştır. Ayrıca Semerkant'ta, Osman Hoca'nın Buhara Cumhurbaşkanı sıfatıyla yer aldığı, İslam Orduları Başkumandanı Şir Muhammed Bek'in ise devlet başkanı seçildiği Türkistan Türk müstakil İslam Cumhuriyeti adını almıştır. Hükûmette Abdülhamit Harbiye Nazırı, Ali Rıza ise Harbiye Nazırı Muavini olarak görev almıştır. Devlet; şahsi mülkiyet esaslarına ve Şeriat hukukuna dayandırılmıştır. Şir Muhammed Bek tarafından kurulan bu hükûmet, üç ay zarfında merkezini beş kez değiştirerek sırasıyla Semerkant, Nemengan, Oş, Margilan ve Narın şehirlerine taşımıştır.Hayit, Baymirza (1997). Basmacılar: Türkistan millî mücadele tarihi (1917-1934) (in Turkish). Türkiye Diyanet Vakfı. p. 283. ISBN 9789753893053.Kydyralieva, Saltanat (2015). Türk ve Rus Kaynaklarına Göre Türkistan’da Basmacı Hareketi (1916–1924) (Doktora tezi) (in Turkish). İstanbul, Türkiye: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Ana Bilim Dalı, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Bilim Dalı. p. 242. Kabil'den gelen Cora Hoca gibi temsilcilerin de iştirak ettiği kongrede; Doğu Buhara'nın kurtarılmış bölgelerinde nizami askerî birliklerin teşkili, yerel halkın muharebeye hazırlanması, her bölgeye ihtilal hareketlerini idare edecek kumandanların tayini ve kaynakların yetersizliği halinde vergi toplanması kararlaştırılmıştır. Kongre 16 maddeden müteşekkil olup, son madde ile Enver Paşa'ya askeri ve siyasi tüm harekât üzerinde oy birliğiyle tam yetki verilmiştir. Kendisine resmen, milli hareket liderliğinin desteğini tescilleyen "Damad-ı Halifet’ül Müslimin, Emir-i Leşker-i İslâm Seyyid Enver" ibareli bir mühür tevdi edilmiştir.

 Türkistan Türk müstakil İslam Cumhuriyeti Anayasası 
Kaynaklar:“Tarihi bir vesika: Türkistan Müslümanları ikinci kongresi kararları,” Yaş Türkistan, Paris, 1932, No. 29, ss. 9–17; Johannes Benzing, ss. 29–31 (protokollerden özetler); Hayit, ss. 204–209 (Mücahidlerle temas halindeki gizli teşkilat: Türkistan Milli Birliği); N. Bariman, Türkistan'da Şehit Enver Paşa, İstanbul, 1979, s. 139.

BÖLÜM I

Madde 1 – 1868 ve 1883 yılları arasında, Çar II. Aleksandr devrinde; Perovskiy, Çernayev, Kaufmann, Skobelev ve Kuropatkin gibi generallerin idaresindeki Rus kuvvetleri Türkistan'ı istila etmiş, yerel halkı mağlup ederek Müslümanların siyasi ve kültürel değerlerini çiğnemiştir.

Madde 2 – Fetih sonrası münbit topraklar Rus muhacirler arasında taksim edilmiştir. Çar II. Nikola devrinde “Muhacir Yerleştirme Merkezleri” ihdas edilerek, göçebe Türkistan halklarının toprakları Çar'ın mülkiyetine geçirilmiş ve gelen Rus köylülerine hibe edilmiştir. Rus idaresi, Müslümanları yalnızca iktisadi açıdan tahakküm altına almayı değil, aynı zamanda sosyal bakımdan geri bırakmayı hedeflemiştir. Müslümanların eğitim haklarının gasp edilmesi, devlet kadrolarından dışlanmaları ve Rus menfaatlerine hizmet eden müfsit yerel memurların tayini gibi tedbirlerle halkın Rusya'nın ebedi tebaası olması amaçlanmıştır. Müslüman mülklerine tedricen el konulmuştur.

Madde 3 – 1917 yılında Çar Nikola ihtilal ile devrilmiş, bu durum Türkistan halkına haklarını elde etme imkânı vermiştir. Türkistan Müslümanlarının %95'ini temsil eden delegeler, Hokand'daki kongrede Türkistan Milli Muhtar Hükûmeti'ni ilan etmişlerdir. Nüfusun yalnızca %5'ini temsil eden Rus kuvvetleri, bu hükûmeti cebren feshetmeye ve azalarını tevkif etmeye yeltenmiştir.
küçükresim|Enver Paşa'nın kendi eliyle çizdiği ve 1 Ağustos 1922 tarihli “Şark-ı Buhara Vekayi-i” Liva-el-İslam 2 no 11-12'de yayımlanan Türkistan haritası.
Madde 4 – İktidarı ele geçiren komünistler zulmü şiddetlendirmiş, menkul ve gayrimenkul mallara el koymuş ve Müslümanların haklarını görmezden gelmişlerdir. Sovyet kuvvetleri şehir ve köyleri yakıp yıkmış, yağmalamıştır. Kolesov, Kazakov, Uspenskiy, Safarov, Konovalov, Frunze, Sokolnikov ve Buki gibi liderler 1918'de Buhara ve Hokand'ı, bilahare Fergana'yı tahrip etmişlerdir. Eylül 1920'de Buhara'yı yağmalayarak servetini Moskova'ya nakletmişlerdir.

Madde 5 – Sovyet “Türk Komisyonu”, liyakatli Türkistanlı memurları görevden uzaklaştırarak yerlerine ehliyetsiz ve yozlaşmış kişileri getirmiş; bunları Müslümanların temsilcileri olarak adlandırarak halkı ifsat etmiştir.

Madde 6 – Dört yıl boyunca Sovyet makamları, dışarıdaki hürriyet savaşçılarını “hırsız” veya “basmacı” olarak yaftalamış; bu bahaneyle Fergana'yı yağmalamış, orta ve alt sınıf vatandaşların hanelerini ateşe vermişlerdir.

Madde 7 – Din ve Şeriat işlerine müdahale edilmiş, Kadılık müessesesi lağvedilmiştir.
BÖLÜM II

Madde 8 – Türkistan Müslüman nüfusunun %95'ini temsil eden ikinci kongre yukarıdaki meseleleri ele almış, bağımsızlık ilan etmiş ve kan pahasına da olsa adaleti tesis etmeye karar vermiştir.

Madde 9 – Kongre üyeleri Bölüm I'deki hususların doğruluğunu teyit etmiştir. Sovyet hükûmeti siyasetini değiştirmez, hükûmeti tanımaz ve siyasi-kültürel hakları iade etmezse, Türkistan Müslümanları silahlı veya silahsız her türlü vasıtayla direnişe devam edecektir.

Madde 10 – Hile ve cebir yoluyla iktidarı gasp eden Türkistan'daki Bolşevikler hain, yağmacı ve haydut ilan edilecektir.

Madde 11 – Dört yıl süren harp ve dökülen kanın ardından, bu kongre tarafından ilan edilen hükûmet hukuken Türkistan Hükûmeti olarak tanınmıştır.

Madde 12 – Bu hükûmet, Türkistan Türk Müstakil İslam Cumhuriyeti olarak tesmiye edilecektir.

Madde 13 – Sırderya, Fergana, Semerkant, Yedisu, Kapsi ve Amu Derya bölgeleri dahil olmak üzere tüm Türkistan topraklarının tam idaresi bu yeni hükûmetin yetkisindedir.
BÖLÜM III

Madde 14 – Türkistan'daki Sovyet idaresi nihayete erdiğinde, bu yeni hükûmet evvelce alınan kararları ve kanunları gözden geçirmek ve onaylandığı takdirde tatbik etmek üzere derhal Taşkent'te bir kongre tertip edecektir. Kongre ayrıca hükûmet ve idari mekanizmaları teşkilatlandıracaktır.

Madde 15 – 18 yaş ve üzeri her 5.000 kişi için bir temsilci seçilecektir. Hükûmet otoritesi altındaki milli azınlıklar nisbi olarak temsil edilecek ve hükûmet teşkiline iştirak edebileceklerdir. Bolşevik partisi üyeleri, Çeka ajanları veya Türkistan makamlarına muhalif olanlar seçme ve seçilme hakkından mahrumdur.
BÖLÜM IV

Madde 16 – Çoğunluk hükûmeti altında yaşayan milli azınlıklar kendi örf ve adetlerine göre yaşayabilir ve kendi ana dillerinde eğitim veren okullar tesis edebilirler.

Madde 17 – Tüm inanç ve mezhepler muhtar olup eşit haklara sahiptir.

Madde 18 – Çoğunluk hükûmeti altındaki tüm halklar devlet gelir ve giderlerinden eşit şekilde müstefit olacaktır.

Madde 19 – İç ve dış ticaret büyük ölçüde serbesttir.

Madde 20 – Her vatandaş şahsi mülkünü bir diğer vatandaşa satabilir.

Madde 21 – Yabancı uyruklular gayrimenkul sahibi olamazlar ancak on yıla kadar kiralayabilirler.

Madde 22 – Rus idaresi döneminde el konulan mülkler eski sahiplerine iade edilecektir. Kooperatif kuralları çerçevesinde işgal edilen araziler Türkistan sakinlerinde kalacaktır.

Madde 23 – Dağlar, ormanlar, yer altı kaynakları ve işlenmemiş kırsal araziler devlete aittir; devlet bunları yabancı güçlere kiralayabilir.

Madde 24 – Göçebe toprakları kullanım için topluluklar arasında taksim edilir.

Madde 25 – Çözüme kavuşturulmamış toprak meseleleri gelecek kongrelerde müzakere edilecektir.
BÖLÜM V

Madde 26 – Bağımsız hükûmet 15 üyeden müteşekkildir.

Madde 27 – Bu 15 üye arasından, başkentte devlet işlerini idare etmek üzere bir başkan, bir başkan yardımcısı ve bir genel sekreterden oluşan bir icra komitesi teşkil edilir.

Madde 28 – Geriye kalan 12 üyeden beşi, Fergana'nın beş bölgesinde askeri lider olarak görev yapacaktır.

Madde 29 – Diğer yedi üye nazır (bakan) olarak görev yapacaktır: 1. Harp, 2. Hariciye, 3. Dahiliye/Posta/Telgraf, 4. Maarif, 5. Maliye, 6. Adliye, 7. Nafıa (Ulaştırma).

Madde 30 – İcra komitesi, gerektiğinde kabine kararlarını almak üzere toplanabilir.

Madde 31 – Nezaretler projelerini ancak icra komitesinin tasvibi ile tatbik edebilirler.

Madde 32 – Düşman mağlup edildiğinde hükûmet merkezi Taşkent olacaktır.
BÖLÜM VI

Madde 33 – Hariciye Nezareti, alınan kararları ve idari yapıyı tanıtmak, tanınma sağlamak ve gerektiğinde muahedeler müzakere etmek üzere derhal yurt dışına elçiler gönderecektir.

Madde 34 – Bu talimatnamenin bir sureti resmen Sovyet hükûmetine tebliğ edilecektir.

Madde 35 – Bu hükûmeti tanımayan herkes karşı-devrimci addedilecektir.
BÖLÜM VII

Madde 36 – Kongre aşağıdaki makamlar için atamaları gerçekleştirecektir:

 Devlet Başkanı
 Başkan Yardımcısı
 Genel Sekreter 4–8. Nemengan, Endican, Margilan, Hokand ve Oş bölgeleri askeri liderleri
 Harbiye Nazırı
 Hariciye Nazırı
 Dahiliye/Posta/Telgraf Nazırı
 Adliye Nazırı
 Maarif Nazırı
 Maliye Nazırı
 Nafıa Nazırı

 Akıbeti 
1922 yazı boyunca ele geçirdikleri toprakların çoğunu kaybeden Enver Paşa ve diğer Basmacı liderlerinin uğradığı mağlubiyetlerin ardından, Türkistan Türk müstakil İslam Cumhuriyeti dağılmıştır.

 Kaynakça 


Kategori:1920'de Rusya'da kurulan oluşumlar
Kategori:1920'de kurulan bölgeler ve ülkeler
Kategori:Buhara tarihi