İngiliz-Osmanlı Anlaşması (1913)

1913 İngiliz-Osmanlı Anlaşması ya da diğer adıyla Mavi Hat, Bâb-ı Âli ile Birleşik Krallık Hükümeti arasında yapılan ve Osmanlı'nın Basra Körfezi bölgesindeki nüfuz alanını Kuveyt, Katar, Bahreyn ve Şattülarap ekseninde tanımlayan bir anlaşmadır. 29 Temmuz 1913 tarihinde imzalanmış ancak hiçbir zaman onaylanmamıştır. Anlaşmanın uzun vadeli etkisi Kuveyt'in statüsü üzerinde olmuş; hem resmi bağımsızlığın temelleri hem de modern Kuveyt'in sınırları bu metinle belirlenmiştir.

 Arka Plan 
Gayriresmi müzakereler, 29 Temmuz 1911'de Osmanlı Hükûmeti'ne gönderilen bir İngiliz muhtırasıyla başladı. Bu dönemde, Alman finansmanı ve mühendisliğiyle inşa edilen Bağdat Demiryolu'nun varış noktasının Kuveyt'te yer alması muhtemel görünüyordu.Deutsche Bank'ın hakimiyetindeki Bağdat Demiryolu Şirketi'ne verilen asıl imtiyaz, Konya'dan Bağdat'a uzanan bir hattı kapsamaktaydı. Kuveyt, 1871'den beri Osmanlı idaresindeydi ve 1875'te Basra Vilayeti'ne dahil edilmişti. Şeyhlik imparatorluk yargı yetkisi altında olsa da, Kuveyt'te hiçbir Osmanlı yetkilisi görevlendirilmemişti.David H. Finnie, Shifting Lines in the Sand: Kuwait’s Elusive Frontier with Iraq, (Cambridge: Harvard University Press, 1992), 7. Kuveyt üzerindeki nüfuz, İngiltere'nin Basra Körfezi'ndeki ticari politikaları ve Hindistan'a yönelik stratejik çıkarları açısından kritik önem taşıyordu.

İngilizlere göre demiryolu hattının daha da uzatılması, Osmanlı nüfuzunun daha fazla genişlemesi demekti; zaten "Jön Türk" rejimiyle cesaretlenmiş olan mevcut yönetim, imparatorluğun Kuveyt'in güneyindeki topraklarında etkin kontrolü yeniden tesis etmek istiyordu.Briton Cooper Busch, Britain and the Persian Gulf, 1894-1914, (Berkeley: University of California Press, 1967), 308 ve 319. Daha da kötüsü, diğer Avrupalı güçlerin olası müdahalesiydi. Bu nedenle İngilizler, sunulan muhtırada 1901 statüko anlaşmasını resmîleştirmeyi ve Kuveyt sınırlarının İngiltere'nin lehine olacak şekilde net bir tanımını eklemeyi hedeflediler.Finnie, 32.

Müzakereler zaman zaman kilitlense de, muhtıralar aracılığıyla iletilen görüşmeler quid pro quo (kısasa kısas) temelinde devam etti ve bu süreçte İngilizler avantajlı konumdaydı; eğer Osmanlılar Kuveyt'in özerk statüsünü ve önerilen sınırları kabul ederse, İngilizler de Osmanlı egemenliğini kabul etmek zorunda kalacaktı; buna karşılık kuzeydeki Warbah ve Bubiyan adaları Kuveyt'e tahsis edilmeliydi.Busch, 321. İstanbul'un Körfez'deki azalan etkisi, karşılığında pek bir kazanç elde edemeden tavizler vermesine neden oldu. Osmanlı İmparatorluğu son birkaç on yılda bir dizi gerileme ile karşı karşıya kalmıştı —bazı eyaletleri bağımsızlık kazanmış, bazıları diğer ülkelerce ilhak edilmiş veya birçoğu çatışmalarda kaybedilmişti— ve iç siyasi nedenlerle Kuveyt'i, sembolik de olsa, imparatorluğun bir parçası olarak tutmak önemli görünüyor olabilirdi. Osmanlılar ayrıca bu anlaşmanın yapılmasının, diğer Avrupalı güçlerin istilaları ve imparatorluğun diğer bölgelerindeki çatışmalar gibi daha acil meselelerde İngiliz desteğini sağlayacağını düşünüyorlardı. Dahası, İngiliz baskıları Osmanlıların demiryolu hattını Kuveyt'e uzatma önerisinden vazgeçmesine ve bunun yerine bir Basra terminalini tercih etmesine yol açtı.Feroz Ahman, “A Note on the International Status of Kuwait before November 1914,” International Journal of Middle East Studies, Vol. 21, No. 1 (Feb., 1992), 184. Basra terminali planları, Osmanlı'nın Katar'dan feragat etmesi ve geniş Basra Körfezi sularındaki rolünün sınırlandırılması dahil olmak üzere İngilizler adına yeni bir dizi talebi beraberinde getirdi. İngiltere, Katar Şeyhi Jasim al-Thani ile yasa dışı silah ticareti ve deniz barışı hakkında anlaşmalar yapmak istiyor, aynı zamanda Körfez'deki hakimiyetini resmen kurmayı hedefliyordu. 6 Mayıs 1913'te İngiltere ve Osmanlı İmparatorluğu uzlaşmayı parafladı ve İngiliz-Osmanlı Anlaşması, ilk muhtıradan tam iki yıl sonra, 29 Temmuz 1913'te imzalandı.

 Onaylanmama Süreci 
İngiliz-Osmanlı Anlaşması, aslında daha geniş kapsamlı bir pazarlık sürecinin sadece bir parçasıydı ve bölgedeki rakip Avrupalı ticari çıkarların karmaşıklığı, belgenin onaylanmasını engelledi. Rus İmparatorluğu, Fransa ve Alman İmparatorluğu (daha sonra İtalya) da demiryolu imtiyazları için Osmanlı hükûmetine baskı yapmaktaydı. Onay süreci, büyük güçlerin çoğunun -tıpkı İngilizlerin bu Sözleşme ile yaptığı gibi- Osmanlı İmparatorluğu ile ikili müzakereler yürütmesi gerçeğiyle daha da karmaşık bir hal aldı. Ayrıca, Osmanlı hükûmetinden petrol imtiyazları alma girişimleri, ticari düzenlemelerin karmaşıklığını artırdı. Son olarak, 1913 İngiliz-Osmanlı Anlaşması'ndan sadece birkaç ay sonra I. Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle Osmanlılar ve İngilizlerin düşman taraflarda yer alması, onaylanmaya dair tüm umutları tüketti.Wilkinson, 61, 66 ve 96.

Çatışmaların başlamasından önce, Arap Yarımadası'nın geri kalanını kapsayan tamamlayıcı bir anlaşma olan Menekşe Hattı da müzakere edilmişti.

 Maddeler 
 I. Kuveyt 
Sözleşmenin birinci bölümü, Kuveyt'in statüsü ve bölgesel sınırlarına ilişkin on maddeden oluşuyordu. Metin, İngilizlerin yeşil bölge içinde Kuveyt'i Osmanlı İmparatorluğu'nun özerk bir kaza merkezi (kaza) olarak tanıması ve bir himaye (protektora) kurmamayı taahhüt etmesi; buna karşılık Osmanlı İmparatorluğu'nun, Kuveyt'i adı konulmamış bir İngiliz himayesine dönüştüren anlaşmaların geçerliliğini kabul etmesi ve kırmızı bölge içinde Kuveyt'i bağımsız bir varlık olarak tanıması gibi çelişkili hükümler içermekteydi.

Anlaşmaya göre Kuveyt, "Osmanlı İmparatorluğu'nun özerk bir kazasını" teşkil ediyordu; böylece Şeyh Mübarek es-Sabah, Kuveyt'in yöneticisi ve aynı zamanda Osmanlı kaymakamı olarak tanınmış oluyordu (Madde 1). Osmanlı ve İngilizlerin "egemenlik" ve "metbuluk" (suzerainty) kavramlarına dair yorumları karşı taslaklarda farklılık gösterdiği için, her iki terim de nihai taslakta yer almadı.Busch, 337.

"Özerk" bir kaza olması hasebiyle Osmanlı hükûmeti; "veraset meselesi dahil olmak üzere Kuveyt'in iç işlerine karışmamayı ve her türlü idari, işgalci veya askerî eylemden kaçınmayı" kabul etti. Ayrıca, üzerine "Kuveyt" kelimesini yazdırma seçeneğiyle birlikte Osmanlı bayrağının kullanılmasına da izin verildi (Madde 2).

Anlaşma aynı zamanda Kuveyt topraklarını, sözleşmeye eklenen bir haritada kırmızı ve yeşil renklerle işaretlenmiş iki farklı bölge olarak tanımladı. Yaygın olarak adlandırıldığı şekliyle kırmızı hat, şeyhin "tam idari özerkliğe" sahip olacağı bölgeyi sınırlandırıyordu. Bu bölge, "merkezinde Kuveyt şehri, kuzey ucunda Hor el-Zübeyr ve güney ucunda el-Kurrayin bulunan bir yarım daire" ile oluşturulmuştu (Madde 5). Bu alan, adalar üzerindeki Osmanlı askeri karakollarını bir tehdit olarak gören İngilizler için önemli bir pazarlık konusu olan Warbah ve Bubiyan adalarını da kapsıyordu.Busch, 338; Ayrıca, Warbah ve Bubiyan'ın daha sonra Saddam Hüseyin’in 1990’daki Kuveyt'i işgali bağlamında Basra Körfezi'nin modern tarihinde çok önemli bir hale geleceğini not etmek gerekir.

Yeşil hat ise Kuveyt Şeyhi'nin bir Osmanlı kaymakamı olarak idari haklarını kullanacağı bölgeyi tanımlıyordu. Bu bölgede yerleşik kabileler "Kuveyt Şeyhi'ne bağlı" kabul ediliyor ve kaymakam olarak şeyhin bu kabilelerden vergi toplaması öngörülüyordu (Madde 6). Yeşil hattın önemi, modern Kuveyt'in yerleşik sınırları için ilk kez temel oluşturmasıydı:Finnie, 35.

Sınır çizgisi, kuzeybatıda Hor el-Zübeyr ağzındaki kıyıdan başlar ve Ümmü Kasr, Safvan ve Cebel Sanam'ın hemen güneyinden geçerek; bu yerleri ve kuyularını Basra Vilayeti'ne bırakacak şekilde ilerler; el-Batin'e ulaştığında, Hafr-el Batin'i Kuveyt tarafında bırakana kadar güneybatıya doğru burayı takip eder; söz konusu hat bu noktadan itibaren güneydoğuya yönelerek el-Safah, el-Garaa, el-Haba, el-Warbah ve Antaa kuyularını Kuveyt'e bırakır ve Cebel Münife yakınlarında denize ulaşır (Madde 7).

Osmanlının talep ettiği bir diğer önemli hüküm, İngiltere'nin Kuveyt üzerinde hiçbir himaye kurulmayacağına dair beyanıydı (Madde 4). Yine de Osmanlı hükûmeti, Kuveyt'in silah ticareti yapmamayı veya başka bir gücün postane kurmasına izin vermemeyi taahhüt ettiği 1899 İngiliz-Kuveyt Anlaşması ile 1900 ve 1904 anlaşmalarının yanı sıra, Şeyh tarafından İngiliz hükûmetine verilen arazi imtiyazlarının geçerliliğini tanıdı (Madde 3).

Sözleşmeye, Şeyh'in Basra vilayetindeki özel mülkiyet haklarını (Madde 9) ve suçluların iadesini (Madde 10) içeren daha küçük hükümler de eklendi.

 II. Katar & III. Bahreyn 
İkinci ve Üçüncü Bölümler sırasıyla Katar ve Bahreyn'e ilişkin hükümleri teşkil etmektedir. Müzakerelerin merkezinde Katar ve Bahreyn'in statüsü yer alıyordu; İngilizler, Osmanlı hükûmetine her iki bölge üzerindeki iddialarından vazgeçmesi için baskı uyguladı. Eğer Osmanlı hükûmeti Katar ve Bahreyn üzerindeki egemenliğini korusaydı, bu durum ona İngilizlerin tekelinde tutmak istediği Körfez meselelerine müdahale etme hakkını vermeye devam edecekti.Busch, 330.

Osmanlılar, hiçbir zaman sembolik bir rolden ötesini sürdüremedikleri Bahreyn üzerindeki tüm iddialarından vazgeçmeye niyetliydi ancak Katar konusunda aynı fikirde değildi. Bir egemenlik meselesi olarak Osmanlılar, imparatorluğun yarımada üzerinde her zaman fiili egemenlik kurduğunu ve resmen feragat etmediği bir toprağın terk edilmesini haklı çıkaramayacaklarını savundular.John C. Wilkinson, Arabia’s Frontiers: The Story of Britain’s Boundary Drawing in the Desert, London: I.B. Taurus & Co Ltd, 1991, 91-92. Ancak yoğun baskılar altında her ikisi üzerindeki iddialarından da vazgeçtiler (Madde 11 ve 13).İngiltere, Doha'daki de facto varlık dışında Katar Yarımadası'ndaki herhangi bir Osmanlı otoritesini tanımayı her zaman reddetmişti. Doha dışındaki kabile gruplarının, özellikle de Zubara'nın, Osmanlı kaymakamı ve Bahreyn Şeyhi Wasim tarafından onaylanan yerleşimi, İngilizlerin yerel meselelere müdahalesi için sık sık bir mazeret olarak kullanıldı. İngiltere ayrıca, yarımada yakınlarındaki korsanlığın bastırılmasını, Osmanlıları saldırılardan sorumlu tutmak ve daha sonra Körfez'de hakimiyet kurmak için bir bahane olarak kullandı (Wilkinson, 78-79). Osmanlı yargı yetkisinin bölgesel sınırlarını tanımlamak için bir "mavi hat" oluşturuldu. Bu hat, Osmanlı Necid Sancağı'nı Katar'dan ayırıyordu. Mavi hat, Zaknuniya'nın (sancağa dahil edilmişti) birkaç mil güneyinden başlayarak doğrudan güneye, Rub' al-Khali'ye kadar uzanıyordu (Madde 11). Anlaşmada, Osmanlı'nın İngiliz hükûmeti aracılığıyla Bahreyn Şeyhi'ne ödeyeceği 1.000 sterlinlik bir bedel karşılığında Zaknuniya'nın Necid sancağının bir parçası olacağından bahsedilmiyordu.Wilkinson, 63.

Bahreyn ile ilgili olarak Osmanlılar, İngilizlerin burayı ilhak etme niyetinde olmadıklarını beyan etmeleri (Madde 13) ve Osmanlı İmparatorluğu'nda yaşayan (Britanya Majesteleri Konsolosları tarafından korunan) Bahreyn Şeyhi'nin tebaası için kapitülasyon hakları talep etmemeleri kaydıyla tüm iddialarından vazgeçtiler (Madde 15).

 IV. Basra Körfezi 
Basra Körfezi üzerindeki hakimiyeti güvence altına almanın son adımı, İngilizlerin Körfez'deki polislik faaliyetlerini resmîleştirmekti. Bu nedenle, "Basra Körfezi'nin serbest sularında ve Katar'ın güneyinden Hint Okyanusu'na kadar olan bağımsız Şeyhlere ait sınırlarda özel çıkarlarını korumak için" İngilizler, geçmişte olduğu gibi aşağıdaki önlemleri uygulamaya devam edebileceklerdi (Madde 16):

(a) İskandil işleri, fenerlerin aydınlatılması, şamandıra yerleştirilmesi, kılavuzluk
(b) Deniz polisi
(c) Karantina önlemleri

 Kaynakça 

 Kaynaklar 
Anscombe, Frederick F. The Ottoman Gulf: the creation of Kuwait, Saudi Arabia, and Qatar New York: Columbia University Press, 1997.
Kelly, J. B. Eastern Arabian Frontiers New York: Frederick A Praeger, 1964.
Kelly, J. B. Sovereignty and Jurisdiction in Eastern Arabia International Affairs (Royal Institute of International Affairs) 34.4 (1958): 16–24.
Hurewitz, J. C., ed. The Middle East and North Africa in World Politics: A Documentary Record, 2. baskı. Cilt 1: European Expansion, 1535–1914. New Haven: Yale University Press, 1975, ss. 567–570. 
Schofield, Richard. Kuwait and Iraq: Historical and Territorial Disputes. Londra: Chatham House, 1991.
Slot, B. J. Mubarak al-Sabah: Founder of Modern Kuwait 1896-1915. Arabian Publishing Ltd, 2005.

 Konuyla ilgili yayınlar 
Tallon, James N. "Allies and Adversaries: Anglo-Ottoman Boundary Negotiation in the Middle East, 1906–1914" in Justin Q. Olmsted Britain in the Islamic World Imperial and Post-Imperial Connections Londra: Palgrave, 2019, s.89-105.

Kategori:1913'te Osmanlı İmparatorluğu
Kategori:1913'te Birleşik Krallık
Kategori:Birleşik Krallık-Osmanlı İmparatorluğu ilişkileri
Kategori:Osmanlı İmparatorluğu'nun antlaşmaları