Gabcikovo-Nagymaros Projesi Davası

Gabčíkovo-Nagymaros Davası, Macaristan ile Çekoslovakya (daha sonra Slovakya) arasında Tuna Nehri üzerinde inşa edilmesi planlanan ortak bir hidroelektrik santrali projesinden doğan ve 1997 yılında Uluslararası Adalet Divanı (UAD) tarafından karara bağlanan uluslararası bir hukuk uyuşmazlığıdır. Dava, uluslararası antlaşmalar hukuku, çevresel zararlar ve devletlerin sorumlulukları açısından emsal teşkil eden önemli kararlar içermektedir.

 Arka Plan 
1977 yılında Macaristan ile Çekoslovakya, Tuna Nehri üzerinde ortak bir hidroelektrik santrali kurulmasını ve nehrin su yolu ulaşımında kullanılabilmesi için ıslah çalışmalarının yapılmasını öngören iki taraflı bir antlaşma imzaladılar. 

Ancak 1989 yılına gelindiğinde Macaristan, projenin çevre üzerinde geri dönüşü olmayan olumsuz etkiler yaratacağı endişesiyle karşılaştığı yoğun kamuoyu baskısı sonucunda antlaşmadan doğan yükümlülüklerini tek taraflı olarak askıya aldı ve kendi bölgesindeki çalışmalara son verdi.

 Uyuşmazlığın Derinleşmesi ve "Varyant C" 
Macaristan'ın projeyi durdurması üzerine Çekoslovakya, 1977 tarihli asıl antlaşmadan ayrılarak "Varyant C" (Variant C) olarak adlandırılan yeni bir planı devreye soktu. Bu plan, projenin Tuna Nehri'nin bir bypass kanalı vasıtasıyla sadece Çekoslovakya sınırları üzerinden geçirilerek uygulanmasını içeriyordu. 

Bu gelişme üzerine:
 1992: Macaristan, Varyant C planının 1977 antlaşmasına aykırı olduğunu öne sürerek söz konusu antlaşmayı tamamen sona erdirdiğini (feshettiğini) Çekoslovakya'ya bildirdi.
 1993: Çekoslovakya barışçıl bir şekilde dağılarak Çek Cumhuriyeti ve Slovakya olarak ikiye ayrıldı. Proje konusu bölge Slovakya Cumhuriyeti sınırları içerisinde kaldı.

Uyuşmazlığın çözülememesi üzerine Macaristan ve Slovakya kendi aralarında özel bir antlaşma imzalayarak konuyu Uluslararası Adalet Divanı'na taşıdılar.

 Macaristan'ın İddiaları 
Uluslararası Adalet Divanı'nda görülen davada Macaristan, antlaşmayı haklı olarak sona erdirdiğini savunarak iki temel hukuki argüman sundu:

 Ağır İhlal İddiası: Çekoslovakya'nın (Slovakya'nın) antlaşmadan doğan yükümlülüklerini yerine getirmediğini ve bu durumun Macaristan'a antlaşmayı sona erdirme yetkisi verdiğini savundu.
 Sonraki İmkânsızlık: Viyana Antlaşmalar Hukuku Sözleşmesi (VAHS) Madde 61/1 kapsamında, baraj inşaatının geri dönüşü olmayan çevresel zararlara sebebiyet vereceğini, dolayısıyla antlaşmadan doğan yükümlülüğün ifasının imkânsız hale geldiğini iddia etti.

 Uluslararası Adalet Divanı'nın (UAD) Kararı 
Uluslararası Adalet Divanı, 1997 yılında verdiği kararla Macaristan'ın iddialarını reddetti ve uluslararası hukuka dair şu önemli tespitlerde bulundu:Aksar, Yusuf. Teoride ve Uygulamada Uluslararası Hukuk I, 2. Baskı, Ankara 2013.

 İhlal ve Karşılık Önlemi (Misilleme): Divan, VAHS Madde 60'ın bir uluslararası örf ve adet kuralı olduğunu kabul etti. Ancak, Macaristan'ın antlaşmayı sona erdirme niyetini belli ettiği döneme kadar Çekoslovakya'nın ihlalde bulunmadığını belirtti. Çekoslovakya'nın sözleşmeye aykırı gibi görünen davranışları (Varyant C'nin uygulanması), Macaristan'ın daha önce gerçekleştirdiği projeyi durdurma ihlallerine karşı bir "zararla karşılık önlemi (misilleme)" niteliğindeydi. Bu nedenle Macaristan "ağır ihlal" gerekçesine dayanamazdı.
 Çevresel Zarar ve İmkânsızlık İddiasının Reddi: Divan, VAHS Madde 61'in Macaristan tarafından yanlış yorumlandığına hükmetti. Çevresel risklerin veya sonradan ortaya çıkabilecek finansal zorlukların antlaşmanın ifasını tamamen imkânsız kılamayacağı, bu tür durumların antlaşmanın hazırlık evresinde gündeme getirilmesi gerektiği ifade edildi.
 Kendi Eylemi Nedeniyle İmkânsızlığa Dayanamama: Kararda VAHS Madde 61/2 düzenlemesine atıf yapıldı. Divan, antlaşmanın ifa edilmemesinin bizzat Macaristan'ın kendi eylemleri (projeyi tek taraflı durdurması) sebebiyle ortaya çıktığını tespit etti. Dolayısıyla, bir devletin kendi yarattığı hukuka aykırı fiili durumdan faydalanarak "sonraki imkânsızlık" gerekçesiyle antlaşmayı sona erdiremeyeceği açıkça vurgulandı.

 Kaynakça 

Kategori:Uluslararası Adalet Divanı davaları
Kategori:1997'de hukuk
Kategori:Macaristan'ın uluslararası antlaşmaları
Kategori:Slovakya'nın uluslararası antlaşmaları
Kategori:Uluslararası çevre hukuku