Dilbilimin ana hatları

Bu özet, dilbilime genel bir bakış ve konu kılavuzu olarak sunulmuştur.

Dilbilim, insan dilinin bilimsel yöntem aracılığıyla incelenmesidir. Bu araştırmalarda bulunan insanlara dilbilimci denir. Dilbilim, teorik ve uygulamalı şeklinde iki ayrı ana dala ayrılır.

 Dilbilimin dalları 

 Dilbilimin alt dalları 

 Genel Dilbilim
 Anlambilim - dilde kodlanmış anlamın çalışılması
 Biçimbilim - dilde ses ve anlam dinamiklerinin özelliklerinin çalışılması
 Edimbilim - bağlamın anlama nasıl katkıda bulunduğunun çalışılması
 Ses bilgisi - konuşma becerisinin fiziksel özelliklerinin çalışılması
 Sesbilim - konuşmada kullanılan seslerin kullanımının ve birbirleriyle etkileşiminin çalışılması
 Sözdizim - cümle yapısını düzenleyen gramer fonksiyonunun çalışılması
 Grafemik - yazı sistemlerinin çalışılması
 Grafetik - seslere veya fikirlere atanan yazı şekillerinin çalışılması
 Teorik Dilbilim - dilin soyut bir nesne olarak ele alındığı dilbilim çalışmaları
 Üretici dilbilgisi - grameri beyinde bulunduğu teorize edilen bir dil modülüne dayandırmaya çalışan bir yaklaşım
 Biçimci dilbilim - grameri matematiksel-mantıksal kurallara dayandıran biçimci (formal) bir dil teorisi
 İşlevselci dilbilim - konuşmacının ve dinleyicinin tarafını ve konuşmacının ve konuşucu toplumun iletişimsel ihtiyaçlarını sistematik olarak dikkate alan bir dilbilim yaklaşımı
 Niceliksel dilbilim - dilleri istatistiksel yöntemler kullanarak araştıran dilbilim yaklaşımı
 Biçimci anlambilim - biçimsel mantık temelli modeller aracılığıyla anlambilimin incelenmesi
 Betimlemeci Dilbilim - bir dilin nasıl kullanıldığını betimlemeyi hedefleyen dilbilim anlayışı
 Antropolojik dilbilim - dilin kültürel ve sosyal davranışları şekillendirişinin ve koruyuşunun çalışılması
 Tarihsel dilbilim - zaman içinde gelişen dil değişikliklerinin çalışılması
 Karşılaştırmalı dilbilim - tarihsel bağlantılar ve benzerlikler bulunması amacıyla dillerin sistematik ve bilimsel yöntemle karşılıştırılması
 Etimoloji - kelimelerin kökenlerinin ve tarihlerinin çalışılması
 Sözlükbilim - bir dildeki tüm kelimelerin toplamının çalışılması
 Toplumdilbilim - dil kullanımı ve toplum üzerindeki etkilerinin çalışılması
 Söylem çözümlemesi - metinlerdeki dil kullanımının analizi
 Dilbilimsel tipoloji - dilleri kategorize eden akademik disiplin
 Uygulamalı dilbilim - dille ilgili gerçek hayatta karşılaşılan problemlere çözümler bulunması
 Hesaplamalı dilbilim - dilin istatistiksel veya kural tabanlı modelleme yöntemleriyle ve hesaplamalı bir perspektif ile incelenmesi
 Adli dilbilim - dilbilimin hukuk ve adalet süreçlerinde uygulanması
 İnternet dilbilimi - internette kulanılan dilin incelenmesi
 Dil ölçümü - bireylerin anadil veya ikinci dil becerilerinin doğru şekilde ölçülmesini hedefleyen çalışma alanı
 Dil canlandırma - ölü veya tehlike altındaki dillerin ölümünün durdurulması veya yavaşlatılması suretiyle canlandırılmasını hedefleyen çalışma alanı
 Dil eğitimi - spesifik bir dilin bireylere öğretilmesi
 Dilbilim antropolojisi - dilin sosyal yaşamı etkileyişinin çalışılması
 Psikodilbilim - insanların dili edinmesine, anlamasına ve konuşmasına olanak veren psikolojik faktörlerin çalışılması
 Bilişsel dilbilim - dil bilgisini genel bilişe oturtmayı hedefleyen yaklaşım
 Dil edinimi - çocukların dili edinmesinin çalışılması
 Dil gelişimi - ses, sembol ya da sözcüklerin o dile ait kural ve kullanımlar çerçevesinde gelişmesi sürecinin çalışılması
 İkinci dil edinimi - ilk dil öğrenildikten sonra ikinci veya ek bir dilin edinilmesi sürecinin çalışılması

 İncelenen dilbilimsel yapılara göre dilbilimin alt alanları 

 Anlambilim - dilde kodlanmış anlamın çalışılması
 Biçimbilim - dilde ses ve anlam dinamiklerinin özelliklerinin çalışılması
 Edimbilim - bağlamın anlama nasıl katkıda bulunduğunun çalışılması
 Ses bilgisi - konuşma becerisinin fiziksel özelliklerinin çalışılması
 Sesbilim - konuşmada kullanılan seslerin kullanımının ve birbirleriyle etkileşiminin çalışılması
 Sözdizim - cümle yapısını düzenleyen gramer fonksiyonunun çalışılması

 İncelenen dilbilim dışı yapılara göre dilbilimin alt alanları 

 Uygulamalı dilbilim - dille ilgili gerçek hayatta karşılaşılan problemlere çözümler bulunması (Yapay diller, uygulamalı dilbilimin kapsamına girer.)
 Biyodilbilim - insan dilinin biyolojik ve evrimsel bileşenlerinin incelenmesi
 Klinik dilbilim - dilbilim teorisinin konuşma-dil bozuklukları alanına uygulanması
 Hesaplamalı dilbilim - dilin istatistiksel veya kural tabanlı modelleme yöntemleriyle ve hesaplamalı bir perspektif ile incelenmesi
 Dil gelişimi - bireylerde dil becerisinin gelişimi, özellikle çocuklukta dil edinimi üzerine yapılan araştırma
 Tarihsel dilbilim - zaman içinde dilin değişimi üzerine yapılan araştırma. diyakronik dilbilim olarak da adlandırılır
 Dil coğrafyası - dillerin ve dilbilimsel özelliklerin coğrafi dağılımının incelenmesi.
 Nörolinguistik - gramer ve iletişimin temelini oluşturan insan beynindeki yapıların incelenmesi.
 Psikodilbilim - dil kullanımının temelini oluşturan bilişsel süreçlerin ve temsillerin incelenmesi.
 Toplumdilbilim - dildeki çeşitlilik ve bunun sosyal faktörlerle ilişkisi üzerine yapılan çalışma.
 Stilistik - bir söylemi bağlama yerleştiren dilbilimsel faktörlerin incelenmesi.

 Dilbilimin diğer alt alanları 

 Karşılaştırmalı dilbilim - tarihsel bağlantılar ve benzerlikler bulunması amacıyla dillerin sistematik ve bilimsel yöntemle karşılıştırılması
 Derlemdilbilim - derlem adı verilen büyük, aranabilir, açıklamalı veritabanları kullanarak dili incelemeyi amaçlayan ampirik bir dilbilim metodolojisi
 Diyalektoloji -  dil lehçelerinin incelenmesi
 Söylem analizi - metinlerdeki dil kullanımının analizi
 Gramer - bir dilin yapısını ve kullanımını düzenleyen kurallar ve ilkeler sistemi
 İnterlinguistik - farklı dilleri konuşan kişiler arasındaki iletişimi kolaylaştırmak için oluşturulan yardımcı dilleri ve bunların tasarımını inceleyen bilim dalı
 Dil edinimi - çocukların dili edinmesinin çalışılması
 Dil eğitimi - spesifik bir dilin bireylere öğretilmesi
 Özel amaçlı dil - çok özel hedefler ve amaçlar bağlamında dil öğrenimini inceleyen bilim dalı
 Sözlükbilim - bir dildeki tüm kelimelerin toplamının çalışılması
 Sözcükbilim - sözcükleri araştırmak için kullanılan dilbilimsel disiplin
 Retorik - dil aracılığıyla bireyleri veya kitleleri ikna etmek için kullanılan tekniklerin incelenmesi
 Metindilbilim - metinleri iletişimsel sistemler olarak gören bir yaklaşım

 Dilbilim okulları, akımları ve yaklaşımları 

 Bilişsel dilbilim
 Danimarka işlevsel dilbilimi
 İşlevselcilik
 Üretken dilbilgisi
 Cenevre Okulu
 Etkileşimsel dilbilim
 Kazan Okulu
 Yenidilbilgiciler
 Prag Dilbilim Çevresi
 Betimlemeci dilbilim
 Sovyet dilbilimi
 Tabakalaşmacı dilbilim
 Yapısal dilbilim
 Sistemik işlevsel dilbilim
 Tagmemik

 İlgili alanlar 

 Göstergebilim - göstergelerin yorumlanmasını, üretilmesini veya işaretleri anlama süreçlerini içeren bütün etmenlerin dizgesel bir biçimde incelenmesi
 Terminoloji - kavramların ve kullanımlarının incelenmesi
 Dil felsefesi - dile felsefi bir bakış açısıyla yaklaşım
 Felsefi mantık
 Yorum
 Söylev
 Çeviribilim - yazılı ve sözlü çevirinin kuram, betimleme ve uygulamasını konu alan beşeri bilim dalı

 Dilbilim tarihi 

 Dilbilimin sorduğu sorular 

 Dil nedir?
 Dil nasıl evrimleşti, nasıl evrimleşiyor?
 Dil iletişim aracı olarak nasıl hizmet eder?
 Dil düşünme aracı olarak nasıl hizmet eder?
 Tüm dillerde ortak olan nedir?
 Dilleri birbirinden farklı yapan şey nedir?

 Basit kavramlar 
Dilbilim hakkında konuşabilmek için hangi temel kavramları ve terimleri bilmem gerekiyor?

 Biçimbilim
 biçimbirim, çekim eki, yapım eki
 Sesbilim
 sesbirim, bürünbirimcik, vurgu, ton
 Dilbilgisi
 kip, dilbilgisel durum, dilbilgisel sayı, dilbilgisel cinsiyet
 Sözdizim
 cümle, cümlenin öğeleri, yan cümlecik
 Anlambilim
 anlam, doğruluk koşulu, dilbilimsel gerektirim
 Edimbilim
 önsayıltı, ima, işaret edimi

 Dünya dilleri 

 Dilbilimciler 

 Dilbilim listeleri 

 Diller listesi
 Dil aileleri listesi
 ISO 639
 Ölü diller listesi
 Ülke ve bölgelere göre resmî dillerin listesi
 Alfabeler ve Yazı sistemleri
 :Kategori:Yazı sistemleri
 :Kategori:Alfabeler

 Kaynakça 

Kategori:Dilbilim
Kategori:Dilbilim listeleri