Oğuz, Artuklu

Artuklu Beyliği 
Artuklular veya Artuklu Beyliği, 1102-1409 yılları arasında Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da hüküm sürmüş, Oğuzların Döğer boyuna mensup bir Türkmen beyliğidir. Selçuklu Devleti'nin hizmetindeki komutanlardan biri olan Artuk Bey tarafından temelleri atılan beylik; Hasankeyf, Mardin ve Harput olmak üzere üç ana koldan yönetilmiştir. Bölgede inşa ettikleri mimari eserler, bilimsel çalışmalar (özellikle El-Cezeri) ve Haçlı Seferleri'ne karşı verdikleri mücadelelerle Türk-İslam tarihinde önemli bir yer tutarlar.

 Tarihçe 

 Kuruluş ve Artuk Bey 
Beyliğin kurucusu, Büyük Selçuklu Devleti'nin önemli komutanlarından Eksük oğlu Artuk Bey'dir. Artuk Bey, Sultan Melikşah döneminde Anadolu'nun fethinde görev almış ve 1086 yılında Kudüs Valiliği'ne getirilmiştir. 1091 yılında ölümünden sonra oğulları İlgazi ve Sökmen, Fatımilerin Kudüs'ü geri alması üzerine bölgeden ayrılarak Mezopotamya ve Güneydoğu Anadolu'ya çekilmişlerdir. 1102 yılında Sökmen Bey'in Hasankeyf'i ele geçirmesiyle beylik resmen kurulmuştur.

 Beyliğin Kolları 
Artuklu hanedanı siyasi birliğini tek bir merkezden değil, üç farklı koldan sürdürmüştür:

 Hasankeyf Artukluları (1102-1232): Sökmen Bey tarafından kurulmuştur. Beyliğin ilk ve en kıdemli koludur. 1232 yılında Eyyubiler tarafından ortadan kaldırılmıştır.
 Mardin Artukluları (1106-1409): İlgazi Bey tarafından kurulmuştur. Beyliğin en uzun süre hüküm süren koludur. Bölgedeki siyasi varlığını Karakoyunluların istilasına kadar sürdürmüştür.
 Harput Artukluları (1185-1234): Hasankeyf kolundan ayrılan İmadeddin Ebubekir tarafından kurulmuştur. 1234 yılında I. Alâeddin(alhadin) Keykubad döneminde Anadolu Selçuklu Devleti'ne bağlanmıştır.

 Bilim, Kültür ve Sanat 
Artuklular dönemi, Güneydoğu Anadolu'nun kültürel ve bilimsel açıdan altın çağı olarak nitelendirilir.

 El-Cezeri ve Sibernetik: Dünyanın ilk robotik ve sibernetik bilgini kabul edilen El-Cezeri, Hasankeyf Artuklularının sarayında 25 yıl boyunca başmühendis olarak görev yapmıştır. "Olağanüstü Mekanik Araçların Bilgisi Hakkında Kitap" (Kitâb-ül Hiyel) adlı eserini burada yazmıştır.
 Mimarî: Artuklu mimarisi, özgün taş işçiliği ve anıtsal yapılarıyla tanınır.
 Malabadi Köprüsü (1147): Diyarbakır-Silvan yolu üzerinde bulunan, döneminin en geniş taş kemerli köprüsüdür.
 Mardin Ulu Camii: Şehrin siluetini belirleyen, dilimli kubbe mimarisinin en güzel örneklerinden biridir.
 Zinciriye ve Kasımiye Medreseleri: Mardin'deki bu yapılar, dönemin eğitim kalitesini yansıtan anıtsal eğitim kurumlarıdır.

 Askerî ve Siyasi Önem 
Artuklular, Haçlı Seferleri sırasında İslam dünyasının savunulmasında kritik roller üstlenmişlerdir. Özellikle Necmeddin İlgazi, 1119 yılında gerçekleşen Ager Sanguinis (Kanlı Meydan) Muharebesi'nde Haçlı ordularını ağır bir yenilgiye uğratarak Antakya Prensliği'nin yayılmasını durdurmuştur.

Beylik, aynı zamanda kendi adına bastırdığı paralarla da dikkat çeker. Bu sikkeler üzerinde hem İslami yazılar hem de Bizans ve Roma etkilerini taşıyan figürlü kabartmalar (hükümdar büstleri, astrolojik semboller) kullanılmıştır; bu durum bölgedeki kültürel etkileşimin bir göstergesidir.

 Yıkılış 
Artuklu beylikleri zamanla bölgedeki daha güçlü devletlerin (Eyyubiler, Anadolu Selçukluları ve Moğollar) baskısı altına girmiştir. Harput ve Hasankeyf kolları 13. yüzyılda yıkılmış, Mardin kolu ise Timur istilasına karşı dirense de 1409 yılında Karakoyunlu hükümdarı Kara Yusuf tarafından ortadan kaldırılmıştır.

-Ayaz Vatansever

Not: Hata varsa uyarmanızı rica ederiz.

 Kaynakça