Tilemse

TilemseGünümüzdeÇayırpınar köyü, Yolkaya MahallesiİlTokatİlçeReşadiye (eski İskefser)Dönem1411-1910 (499 yıl)İdari birimTokat SancağıFonksiyonlarKale, Menzil, Köy, VakıfNehirKelkit NehriMenzil hattıİstanbul-Erzurum-Tebriz-KarsKoordinatlar
Tilemse (günümüz Çayırpınar köyü, Yolyaka Mahallesi), Osmanlı İmparatorluğu döneminde Tokat Sancağı'na bağlı İskefser (Reşadiye) kazasında yer alan stratejik bir yerleşim yeridir. 15. yüzyıldan 20. yüzyıl başlarına kadar yaklaşık 500 yıl boyunca aynı anda kale, menzil merkezi, köy ve vakıf alanı olarak çok işlevli bir yapıya sahip olmuştur.

 Tarihi Önem 
Tilemse, Kelkit Nehri kenarındaki stratejik konumu sayesinde Osmanlı İmparatorluğu'nda ulaşım ve haberleşme sistemi içerisinde Osmanlı Anadolu sol kol menzil güzergâhı'nın (Anadolu Sol Kol Güzergahı: Üsküdar, Gebze, İznikmid (İzmit), Sapanca, Hendek, Düzce Pazarı, Bolu, Gerede, Bayındır (Hamamlı), Çerkeş, Karacalar, Karaca-Viran, Koçhisar, Tosya, Hacı Hamza, Osmancık, Hacıköyü, Merzifon, Lâdik, Sonisa (Uluköy), Niksar, Tilemse (Yolyaka), Hacı Murad (Murad Kal'ası), Karahisâr-ı Şarkî, Şiran, Kelkit (Çiftlik), Karakulak, Aşkale ve Erzurum) önemli bir durağı olarak işlev görmüştür. İstanbul-Erzurum-Tebriz-Kars hattının önemli bir durağı olan bu yerleşim, hem askeri hem de ticari açıdan büyük önem taşımıştır. 

Yerleşimin en dikkat çekici özelliği, aynı anda birden fazla işlevi yerine getirmiş olmasıdır.

 İdari Yapı ve Fonksiyonlar 

 Kale ve Garnizon 
Tilemse Kalesi, küçük bir garnizon karakterinde olup Mengen ve Söklen derbentlerinin güvenliğinden sorumlu olmuştur. 1642 tarihli Avârız Defteri'nde şu şekilde kayıt altına alınmıştır:

 Menzil Sistemi 
Menzil sistemi kapsamlı bir personel yapısı ile organize edilmiştir:

Menzil emini - "Genel koordinatör", Kethüdâ - "Vekil, yönetici yardımcısı", Ahur kethüdâsı - "Ahır sorumlusu", Odacı - "Oda hizmetlisi", Seyis - "At bakımcısı", Sürücü - "Araç kullanıcısı", Aşçı - "Yemek hazırlayıcısı"

 Tımar Sistemi ve Askeri Yapı 
1642-1643 tarihli avarız defterine göre Tilemse'de 20 hane (yaklaşık 100-120 kişi) yaşamaktaydı. Yerleşimin askeri karakterini gösteren en önemli unsur, 11 tımar sahibinin varlığıydı. Bunlara ek olarak 1 silahtar ve 1 sipahi de köyde kayıtlıydı. 

Yerleşimde ayrıca 1 imam-hatip ve 1 müezzin görev yapmakta, köyün camisi hizmet vermekteydi.

 Mali Yapı ve Finansman 
1760 yılı verilerine göre, altı aylık dönemde toplam 28.426 "akçe"lik harcama yapılmış, bunun 2.526 akçesi tenzil edilerek net 26.000 akçe ödenmiştir.

Bu mali yükün tek başına Tilemse halkı tarafından karşılanması mümkün olmadığından, 1726 belgesinde belirtildiği üzere çevre kazaların katkısı sisteme dahil edilmiştir. Milas (günümüz Mesudiye), Aybasdı ve Habsamana (günümüz Gölköy) kazaları bu menzile bağlı olarak mali destek sağlamışlardır.

 Vakıf Sistemi 
Tilemse'nin vakıf sistemi açısından zengin bir yapısı bulunmaktadır:

 Cimi Dede Zaviyesi (1411) 
Hacıemiroğulları Beyliği'nin son hükümdarı Emir Süleyman Beyin kızı Esleme Hatun tarafından kurulan vakıf, Osmanlı öncesi dönemden gelen kurumsal sürekliliği temsil etmektedir.

1530 tarihli Muhasebe Defterine göre, Esleme Hatun Vakfının Taşlısekü'den (günümüz Güvendik köyü) 350, Ermeni köyünden 545 akça olmak üzere toplam 895 akçelik yıllık geliri bulunmaktadır. Bu gelirin 'Tilemse menziline kuzeyden ulaşan yolları kullanan ayende ve revendeye hizmet' için tahsis edilmesi, vakıf sisteminin menzil sistemiyle organik bağlantısını göstermektedir.

 Diğer Vakıflar 
Sinan Bey Zaviyesi (1485) - Başçiftlik bölgesinde, Şahkulu Zaviyesi - Koyulhisar bağlantısı, Bulgarhatun Vakfı - Tilemse Malikânesi

 Demografik Yapı ve Önemli Aileler 
1910 tarihli nüfus kaydı önemli veriler sunmaktadır. Kethüdâoğlu (Kahyaoğlu) Mahmud bin Halilin kayıtları, yerel elite yapısını ve idari unvanları taşıyan ailelerin varlığı bu belgelerde görülmektedir. 

\"Kethüdâoğlu\" gibi idari unvanları taşıyan ailelerin varlığı, yerel yönetim geleneğinin nesiller boyunca sürdürüldüğünü ortaya koymaktadır. 

 Modern Dönem ve İsim Değişiklikleri 
Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminden Türkiye Cumhuriyeti'ne geçiş sürecinde Tilemse köklü bir isim değişikliği yaşamıştır:

İskefser → Reşadiye (merkez kaza), Tilemse → Yolyaka (Çayırpınar köyü mahalle adı)

 Kaynakça 

 Arşiv Belgeleri 

 Ahmed Efendi Safevî (AE.SAMD.III), Dosya No: 125, Gömlek No: 12273, Tarih: 3 Safer 1124 (12 Mart 1712)
 Ahmed Efendi Safevî (AE.SAMD.III), Dosya No: 178, Gömlek No: 17348, Tarih: 09 Rebiü'l-ahir 1139 (4 Aralık 1726)
 Cevdet Nafia (C.NF.), Dosya No: 25, Gömlek No: 1226, Tarih: 17 Şevval 1173 (2 Haziran 1760)
 Dahiliye Nezareti Sicill-i Nüfus Tahrirat (DH.SN.THR.), Dosya No: 6, Gömlek No: 81, Tarih: 19 Cemaziye'l-evvel 1328 (29 Mayıs 1910)

 Tahrir ve Avarız Defterleri 

 TT 387: 597, 604 (1530 Muhasebe Defteri)
 Mehmet Öz - Fatma Acun, "Orta Karadeniz Tarihinin Kaynakları VII, Karahisar-i Şarki Sancağı Mufassal Avarız Defteri (1642-43 Tarihli)", TTK Yayınları

 Vakıf Defterleri 

 Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGMA), VD 624: 419/394 (Cimi Dede Zaviyesi)
 VGMA, VD 582: 168/113 (Sinan Bey Zaviyesi)

 Kitaplar 

 Tosun, Murat Dursun (2020). Arşiv Belgelerinde Reşadiye (İskefser). İstanbul.
 Çakır, Coşkun (2020). Osmanlı Nüfus Defterlerinde Reşadiye (1835-1843). Acar Matbaacılık, İstanbul.

 Dış bağlantılar 

 T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı
 Vakıflar Genel Müdürlüğü - Vakıf Kayıtlar Arşivi
 İSAM - İslam Araştırmaları Merkezi
 Reşadiye Belediyesi resmi sitesi
 Reşadiye Kaymakamlığı
 Tokat Valiliği

Kategori:Osmanlı İmparatorluğu yerleşim yerleri
Kategori:Tokat (il)
Kategori:Osmanlı Menzil Sistemi
Kategori:Karadeniz Bölgesi Tarihi
Kategori:Osmanlı kaleleri
Kategori:Türkiye'deki köyler
Kategori:Reşadiye
Kategori:Menzil