Persika (Ktesias)

Persika (/pεrsɪkɑː/; Antik Yunanca : Περσικά, Persiká ), Pers kralı II. Artaserhas'in () sarayında hekimlik yapan Knidoslu Ktesias tarafından yazılmış, Asur, Med ve Pers tarihine dair 23 kitaba bölünmüş kayıp bir Antik Yunanca metindir. Eserin üslubu ve Ahameniş tarihi çalışmaları için değeri, modern bilim insanları arasında büyük tartışmalara konu olmuştur.

 Çalışmanın ana hatları 
1-3. Kitaplar : Asur tarihi. Bu kitaplar, Asur imparatorluğunu ve Ninova şehrini kuran ve Batı Asya'nın büyük bir bölümünü fetheden efsanevi kral Ninus'un hükümdarlığı; efsanevi Kraliçe Semiramis'in Hindistan'ı işgalini; Ninyas ve Sardanapalus'un hükümdarlıkları ve Medyalı Arbaces ile Babilli Belesys'in isyanlarından sonra Asur imparatorluğunun sonu anlatılmaktadır.

4-6. Kitaplar : Med tarihi. Bu kitaplarda Arbaces'in hükümdarlığından Astyages'in hükümdarlığına ve Pers Kralı Büyük Kiros'un elinde yenilgiye uğramasına kadar Med İmparatorluğu tarihi anlatmaktadır. 1-6. Kitaplar başlangıçta Asur ve Medica'ya ayrılmış ayrı bir eser olarak ve Pers tarihine ayrılmış eserin geri kalanına karşıt olarak tasarlanmış olabilir.

7-11. Kitaplar : II. Kiros (MÖ 600-530). Bu kitaplarda Kiros'un mütevazı kökenlerinden yükselişini, Med İmparatorluğu'nu fethi ile ölümü arasında geçen hükümdarlığı anlatılmaktadır.

12-15. Kitaplar : II. Kambises (MÖ 530-522), I. Darius (MÖ 522-486) ve I. Serhas'ın (MÖ 486-465) hükümdarlık dönemleri anlatılmaktadır.

16-17. Kitaplar : I. Artaserhas'in hükümdarlığı (MÖ 465-424), Mısır'daki II. Inaros isyanı (MÖ 460-455) ve Megabazos isyanı dahil anlatılmaktadır.

18. Kitap : II. Serhas (MÖ 424), Sogdianus (MÖ 424) ve II. Darius'un (MÖ 423–405/4) hükümdarlıkları, karısı Kraliçe Parisatis'in entrikaları da dahil olmak üzere anlatılmaktadır.

19-23. Kitaplar : II. Artaserhas'in MÖ 398'e kadar olan saltanatı, Genç Kiros'un isyanı ve Cunaxa Muharebesi'nde ölümü (MÖ 401), Genç Kiros'un katillerini işkenceyle idam ettiren ve kralın en sevdiği eşi Stateira'yı zehirleyen Ana Kraliçe Parisatis'in entrikaları  ve Ktesias'ın (Atinalı Konon ile) arabuluculuk rolü. Eser, Ninus ve Semiramis'ten II. Artaserhas'e kadar olan kralların listesiyle sona ermiş gibi görünüyor.

 Ktesias'ın Persika'sının metinsel geleneği 
Ktesias'ın Persika'sı el yazması geleneğiyle korunmamıştır. Eser hakkındaki bilgi, 29 satırlık metin içeren tek bir papirüs parçası (POxy 2330) ve daha sonraki antik yazarların, özellikle Diodoros, Şamlı Nikolaos, Halikarnaslı Dionisos, Plütark, Claudius Aelianus, Athenaeus ve Bizans piskoposu Fotios'un referanslarından elde edilmiştir. Daha sonraki referansların büyük çoğunluğu, Persika'yı kelimesi kelimesine alıntılamak yerine ona atıfta bulunur; bu da Ktesias'ın kendi sözlerine doğrudan erişilmesini engeller.

Persika parçalarının bugüne kadarki en önemli baskıları şunlardır:

 Felix Jacoby 1958: Die Fragmente der griechischen Historiker, Teil 3c (Autoren über einzelne Länder), Nr. 688;
 König, FW 1972: Die Persika von Ktesias von Knidos . Graz: Selbstverlag des Herausgebers.
 Lenfant, Dominique 2004: Ctesias de Cnide, La Perse - L'Inde - Autres Fragments . Paris: Bude, Les Belles Lettres.

 Persika'nın türü 
Ktesias'ın Persika'sı, Yakın Doğu tarihi ve kültürüyle ilgili antik Yunan tarihsel ve etnografik eserlerinin daha geniş bir geleneğine uymaktadır. Persika'nın en eski Yunan yazarları, Jacoby'nin Fragmenta historicorum Graecorum'unda toplanmıştır ve Miletli Hekataios (1), Lesboslu Hellanikos (4), Lampsacuslu Charon (262), Miletli Dionisos (687) ve Sardisli Ksanthos (765) gibi isimleri içermektedir. Bu yazarlardan bazıları, Dionisos gibi, MÖ 5. yüzyılın başlarındaki Greko-Pers savaşlarına dar bir şekilde odaklanırken, Hellanicus gibi diğerleri Ktesias'ınkine benzer daha geniş bir yaklaşım benimseyerek Asur, Med ve Pers imparatorluklarının tüm tarihini ele almıştır.

Ktesias'tan önce Pers tarihiyle ilgilenen en önemli yazar, son derece etkili Tarihleri bütünüyle korunmuş olan Halikarnassoslu Herodot'tur. Ktesias, Herodot'tan sonra Pers tarihini yazmaya çalışan en eski yazar gibi görünmektedir. Ktesias'ın Persika'sı genellikle Herodot'a bir yanıt olarak görülmüştür. Ktesias'ın Persika'sını hâlâ okuyabilen Fotios şöyle yazmıştır:

[O], Kiros, Kambises, Magian, Darius ve Serhas hakkında bir anlatım sunar ve bu anlatımda Herodot'tan neredeyse tamamen farklıdır; Herodot'u birçok pasajda yalan söylemekle suçlar ve masal uydurmacısı olarak nitelendirir (çev. Rene Henry).

Birçok bilim insanı, Ktesias'un Persika'sının Herodotos ile olan ilişkisinin düşmanca olduğunu kabul etmektedir.Drews 1973: 104–106: "Ktesias, okuyucularını Tarihler'de okuduklarının yanlış olduğuna ve orada bulamadıkları şeylerin önemli olduğuna ikna etmek için büyük çaba sarf etmiştir." Bichler gibi diğer bilim insanları ise Ktesias'un Herodot'u taklit ettiğini ve "bir tür alay gibi ve... Herodotos'u düzeltmeye yönelik ciddi bir girişim değil" yazdığını düşünmektedir.Bichler 2004: 506.

 Ktesias'ın kaynakları ve Persika'nın üslubu 
Genel olarak, Ktesias'ın Persika geleneğinin önceki yazarlarından etkilendiği kabul edilmektedir. Daha da önemlisi, Pers sarayının uzun süredir üyesi olarak Pers'i içeriden gören ilk Yunan yazar gibi görünmektedir.Modern bilim insanları bazen Ktesias'ın gerçekten kraliyet hekimi olup olmadığı ve görev süresinin (17 yıl) uzunluğu konusunda farklı görüşlere sahip olsalar da, çoğu her iki konuda da geleneğin doğruluğunu kabul etmektedir: cf. Waters 2017: 3, Llewellyn-Jones 2010: 12-17. Bu nedenle, "kraliyet arşivlerine" Diod. Sic. 2.22.5 (ἐν ταῖς βασιλικαῖς ἀναγραφαῖς) ve "kraliyet parşömenlerine"Diod. Sic. 2.32.4 (βασιλικῶν διφθερῶν) erişimi olduğu da anlaşılmaktadır.Jacoby 1922: 2047 bu tür belgelerin varlığını reddetmiştir; Sharwood Smith 1990: 9 Ktesias'ın bunlara erişimi olduğunu reddetmiştir; Cawkwell (2006: 14) ise "Darius'un Behistun Yazıtı'nın kopyalarının krallığının her yerine gönderilmesini emrettiği ve Perslerin genel olarak hesap tutmaya, belge kopyaları tutmaya ve benzeri şeylere çok düşkün oldukları göz önüne alındığında, bu tür arşivlerin varlığının inanılmaz olmadığını" öne sürmüştür. Pers'te bu tür idari belgelerin varlığı tartışmalıdır. Ayrıca, Ktesias'ın Eski Farsça (veya sarayda kullanılan dil hangisi ise) bilip bilmediği bilinmemektedir ve dili bilse bile, çivi yazısını okuyabildiğinden şüphe duyulmaktadır.Discussion in Waters 2017: 10–11, Llewellyn-Jones 2010: 56–61. İlginç bir şekilde, Ktesias'ın eserinin en önemli kaynağının, eski Yakın Doğu toplumlarına özgü olan sözlü anlatılar (destanlar, romanslar ve tarihsel anlatılar) olabileceği öne sürülmüştür.Llewellyn-Jones 2010: 64. Dolayısıyla, Ktesias'ın anlatımı, Pers tarihini Perslerin kendilerinin alışkın oldukları şekilde sunması açısından değerli olacaktır.

Ktesias'ın orijinal dili yalnızca tek bir parçada korunduğundan, yazım tarzını değerlendirmek çok zordur. Sözlü geleneklere olan açıklığı ve kraliyet sarayındaki melodramatik bölümlere (eserin son bölümünde Kraliçe Parisatis figürü etrafında yoğunlaşan) verdiği önem, tarih ve kurgu arasında (aynı zamanda "kurgusal öykü" olarak da bilinir) ve roman türüne yakın bir eser olduğunu düşündürmektedir.Yunan romanı daha geç bir dönemin (MÖ 1. yüzyıl) ürünü olsa da, kısa romanlar antik Yunan edebiyatında zaten mevcuttu: örneğin, Ksenofon'un Cyropaedia'sındaki Pantheia ve Abradatas öyküsü; cf. Llewellyn-Jones 2010: 69–71. Ktesias'ın dramatik tarzına dair önemli bir tanıklık Halikarnaslı Dionisos'tan gelmektedir (Tarz Üzerine 3):

Ktesias'a sık sık yöneltilen tekrarlardan kaynaklanan gevezelik suçlaması birçok pasajda haklı olabilir, ancak çoğu durumda yazarın canlılığını takdir edemeyenler eleştirmenleridir. Aynı kelime tekrarlanır çünkü bu genellikle daha büyük bir etki yaratır. (çev. W. Rhys Roberts)Dionisos, Kraliçe Anne Parisatis ile oğlu Genç Kiros'un ölümünü bildiren haberci arasında geçen dokunaklı bir diyaloğu Ktesias'ın nasıl anlattığını aktarır. Dionisos şu sonuca varır:Özetle, bu şair (Ktesias'a şair denilebilir) eserlerinin tamamında canlılık ve üslup açısından bir sanatçıdır. (çev. W. Rhys Roberts)

 Persika'nın mirası 
Ktesias'ın paradoksografik İndika'sı Antik Çağ'da sert bir karşılama görmüş ve Lukianos da dahil olmak üzere çeşitli yazarlar tarafından fantezileri nedeniyle alaya alınmışken,Luc. Philops. 2,  Ver. hist. 2. 31. çok daha gerçekçi olan Persika'nın genel olarak daha olumlu karşılandığı ileri sürülmüştür.Cf.Llewellyn-Jones 2010: 32–35 for a summary and discussion of the testimonies. Şüphesiz ki, Pers'te Ahameniş yönetiminin son on yılında yazan iki sonraki Persika yazarına, Kolofonlu Dinon'a ve Cumae'li Herakleides'e etki etmiştir. Persika'yı Artaserhas'in Hayatı için kaynak olarak kullanan Plütark, Ktesias'ın eserlerini "çılgın ve inanılmaz öykülerin karmakarışık bir yığını" olarak tanımlamış, ancak Pers sarayında içeriden biri olarak bakış açısının yine de değerli olduğunu düşünmüştür.Plutarch, Life of Artaxerxes 1.2.

19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarındaki akademik çalışmalarda Persika sıklıkla güvenilmez ve hayal kırıklığı yaratan bir kaynak olarak görülmüştür.Jacoby 1922'nin (R.E. s.v. "Ktesias") sözleriyle, Ktesias'ın değeri "gleich Null"dur ve "Skandalgeschichte" yazar. 20. yüzyılın ikinci yarısında, Edward W. Said'in çok ses getirmiş 1978 tarihli Oryantalizm kitabının ardından, güvenilmezlik suçlamasına oryantalizm suçlaması da eklenmiştir. Bu görüşün en sesli savunucusu tarihçi Heleen Sancisi-Weerdenburg olmuştur.Örneğin Sancisi-Weerdenburg 1987 "Ktesias'a gerçekten yeni bir şey atfedilebilir; eserlerinde bulunabilecek bir şey; bence, "Doğu" kavramı Avrupa tarih yazımında ilk kez ortaya çıkmıştır." demiştir.

Son zamanlarda akademisyenler, Ktesias'ı kendi şartlarında ve kendisinin başarmaya çalıştığı şey ışığında değerlendirmektedirler yani çalışma bir tarih değil, diğer şeylerin yanı sıra Pers kraliyet sarayındaki kendi deneyimine ve temas kurduğu Pers sözlü geleneklerine dayanan canlı ve dramatik bir anlatımıdır.For that view, cf. Waters 2017: 14–16; Llewellyn-Jones 2010: 81–87.

 Kaynakça 
Özel

Genel
 Bichler, R. (2004) "Some Observations on the Image of the Assyrian and Babylonian Kingdoms with the Greek Tradition", in R. Rollinger and C. Ulf (eds), Commerce and Monetary Systems in the Ancient World: Means of Transition and Cultural Interaction. Munich: Franze Ateiner Verlag, pp. 499–518.
 Drews, Robert. The Greek accounts of eastern history. Washington, DC: Center for Hellenic Studies, 1973.
 Jacoby, F. (1922), sv. Ktesias, R.E. XI col. 2032–2037.

 Rhys-Roberts, W. (ed.) (1910), Dionysius of Halicarnassus on Literary Composition. London: Macmillan, 1910.
 Sancisi-Weerdenburg, H. (1987) "Decadence in the Empire of Decadence in the Sources? From Source to Synthesis: Ctesias", in H. Sancisi-Weerdenburg (ed.), Achaemenid History, Vol. I. Sources, Structures and Synthesis. Leiden: E. J. Brill, pp. 33–45.
 Sharwood Smith, John E. Greece and the Persians. Bristol Classical Press, 1990.
 Waters, Matt. Ctesias' Persica in Its Near Eastern Context. University of Wisconsin Press, 2017.

 Konuyla ilgili yayınlar 
 Almagor, E. "Ctesias and the importance of his writings revisited". Electrum. Studia z historii starożytnej 19 (2012): 9–40.
 Nichols, Andrew. The complete fragments of Ctesias of Cnidus: Translation and Commentary with an Introduction. Diss. University of Florida, 2008.
 Wiesehöfer, Josef. "Ctesias, the Achaemenid court, and the history of the Greek novel". From Whitmarsh, T. And S. Thomson (eds.), The Romance between Greece and the East (2013): 127–141.

Kategori:Antik Yunan tarih kitapları
Kategori:MÖ 4. yüzyıl kitapları