Esedî-i Tûsî

Ebû Mansûr Alî b. Ahmed b. Mansûr (; ), Fars şairi, dilbilimcisi ve yazardır. 11. yüzyılın başlarında Horasan'ın Tus şehrinde doğmuş ve 1080'lerin sonlarında Tebriz'de ölmüştür. Esedî-i Tûsî, İran ulusal destanlarının önemli bir Farsça şairi olarak kabul edilir. Şehnâme tarzında yazılmış olan Gerşâspnâme en bilinen eseridir.

 Hayatı 
Esedî-i Tûsî'nin hayatı hakkında çok az şey bilinmektedir. Horasan eyaletinin büyük bir kısmı Türk gruplarının şiddetli saldırıları altındaydı; birçok aydın kaçmış ve kalanlar genellikle inzivada yaşamışlardır. Esedî-i Tûsî ilk yirmi yılını Sus'ta geçirmiştir. Yaklaşık 1018'den 1038'e kadar Daylamlı Abū Naṣr Jastān'ın sarayında şair olarak görev yapmıştır. Burada, 1055-56 yıllarında, Abū Manṣūr Mowaffaq Heravī'nin Ketāb al-abnīa al-adwīa adlı eserini kopyalamıştır. Daha sonra Nahçıvan'a gitmiş ve 1065-1066 yıllarında, Nahçıvan hükümdarı Abu Dolaf'a ithaf ettiği Gerşâspnâme eserini tamamlamıştır. Esedî-i Tûsî daha sonra Ani'yi yöneten Şeddâdî kralı Menuçehr bin Şavur'un sarayında hizmet etmiştir. Şairin mezarı Tebriz şehrindedir.

 Eserleri 
Gerşâspnâme (Gerşâsp Kitabı [veya Destanı]), Esedî-i Tûsî'nin en önemli eseridir. Diğer önemli katkısı ise modern Farsçanın bir sözlüğüdür ( Lugat-ı Fürs). Esedî-i Tûsî'nin Münâẓara'nın Beşi () (İki kişi, nesne veya kavram arasında şiir biçiminde yapılan tartışmalar) da hâlâ mevcuttur.

 Gerşâspnâme(Gerşâsp  Destanı) 

Gerşâspnâme () 9.000 beyitten oluşan destansı şiir, Esedî-i Tûsî'nin en önemli eseridir. Eser Şehnâme vezninde (faûlün faûlün faûlün faûl) yazılmıştır. Şiirin kahramanı, Şehnâmede eski İran kahramanı Kərəsāspa- (Avestaca) ile özdeşleştirilen Gerşâsp'tır (Nariman'ın babası ve Şam'ın büyük dedesi). Avestan dilinde, Yama kabilesinden Θrita-nın oğluydu. Şair, hikâyeyi "Gerşâsp'ın Maceraları" adlı bir kitaptan uyarlamış ve Şahname'nin hikâyelerini tamamladığını söylemiştir; şiir folklorun bir parçası olsa da, yazılı kaynaklara dayanmaktadır.

Şiir, Dahhak tarafından tahttan indirilen ve Zabulistan kralı (günümüz Ketta yakınlarında) Ghurang'a kaçan Gerşâsp'ın babası Cemşîd ile başlar. Zabulistan'da Cemşîd, kralın kızına aşık olur ve Gerşâsp'ı doğurur. Cemşîd kaçmak zorunda kalır. Gerşâsp'ın annesi kendini zehirleyince, Gerşâsp hayatının büyük bir bölümünü dedesiyle geçirir ve Cemşîd gibi bir savaşçı olarak büyür. Ghurang'ın ölümünden sonra Dahhak kral olacaktı, ancak bu sır Nariman'ın doğumuna kadar saklı kaldı.

Kral Dahhak, Zābulistān'ı ziyaret eder ve genç Gerşâsp'a bir ejderhayı öldürmesi için meydan okur. Ejderha zehrine karşı panzehir ve özel silahlarla donanmış olan Gerşâsp, canavarı öldürür. Çocuğun cesaretinden etkilenen Dahhak, Gerşâsp'ı Hindistan'a gönderir; burada kral (Dahhak'ın vasalı) isyancı prens Bahu tarafından (Dahhak'ın yönetimini tanımayan) değiştirilmiştir. Gerşâsp isyancıyı yener ve Hindistan'da kalarak ülkenin harikalarını gözlemler ve felsefi tartışmalara katılır. Daha sonra Sarandib'e (Sri Lanka) gider ve burada Gotama Buda'nın ayak izini görür (Müslüman kaynaklarda, İslam'daki Adem'in ayak iziyle özdeşleştirilir). Esedî-i Tûsî daha sonra insanlığın babası Adem hakkında birçok efsane anlatır. Gerşâsp daha sonra bir Brahman ile tanışır ve ona felsefe ve din hakkında ayrıntılı sorular sorar. Esedî-i Tûsî'nin Brahman'a atfettiği sözler, Esedî-i Tûsî'nin İslam felsefesindeki Platonculuğa verdiği desteğe ilişkindir. Gerşâsp daha sonra Hint adalarını ziyaret eder ve ayrıntılı olarak anlatılan doğaüstü harikalar görür.

Kahraman eve döner ve Dahhak'a saygılarını sunar. Rum prensesine kur yapar, Kâbil Kralı tarafından yenilgiye uğratılan babası Etret'i Zabulistan'daki tahtına geri getirir ve Sistan şehrini kurar. Akdeniz'de anakronik maceralar yaşar, Kayrevan ve Kurtuba'da savaşır. Batıda bir "Yunan Brahmanı" ile tanışır ve bilge adamla felsefi bir söyleşiye girer.

İran'a döndüğünde babası ölür ve Garşaş, Zebolestan kralı olur. Kendi oğlu olmamasına rağmen, Narân'ı (Rüstem'in]] büyük dedesi) varisi olarak evlat edinir. Bu sırada Feridun, Dahhak'ı yenerek İran kralı olur ve Garşaş ona bağlılık yemini eder. Garşaş ve yeğeni daha sonra Turan'a gider ve Çin'in Fağfur'unu (Orta Asya ve Çin hükümdarı için kullanılan İranlı bir unvan, muhtemelen Soğdya kökenli) yenerek onu esir olarak Feridun'a getirirler. Garşaş, Tanca kralıyla son bir savaş yapar, bir ejderhayı daha öldürür ve Zebolestan'daki Sistan'a döner ve ölür.

 Lugat-ı Fürs (Horasani Farsça sözlüğü) 
Sözlük, Arran ve İran Azerbaycanı halkını Doğu Farsça (Darī) şiirindeki yabancı ifadelerle tanıştırmak amacıyla yazılmıştır. Şiirden örneklere dayalı en eski mevcut Farsça sözlüktür ve Rûdekî'nin Kelile ve Dimne ve Unsuri'nin Metiochus ve Parthenope eserlerinin çevirisi olan Vāmiq u 'Adhrā gibi kayıp edebi eserlerin parçalarını içermektedir. İran'da ve başka yerlerde çeşitli el yazmaları mevcuttur; en eskisi (1322) Malek Ulusal Müzesi ve Kütüphanesi'nde olabilir, ancak Safina-yi Tabriz'de yazılan da aynı döneme aittir.

 Ḳaṣâʾid-i Münâẓara (Tartışmalar) 
Farsça kaside şiirinde beş tartışma günümüze ulaşmıştır. Bu kaside biçimi Arapça veya Yeni Farsçada benzeri görülmemiş olsa da, Orta Farsça (Pehlevî) geleneğinin bir parçasıdır. Pehlevî şiirsel tartışması Draxt i Asurik, bu tartışma biçiminin tarihini göstermektedir. Günümüze ulaşan tartışmalar şunlardır: Arab o 'Ajam (Arap - Acem), Mogh o Mosalman (Zerdüşt - Müslüman), Shab o Ruz (Gece - Gündüz), Neyza o Kaman (Mızrak - Yay) ve Asman o Zamin (Gökyüzü-Yeryüzü). Fars-Acem tartışmasında Acem kazanırken; Müslüman, Zerdüşt'ü yenmiştir.

 Kaynakça 
Özel

Genel



 Konuyla ilgili yayınlar 






Kategori:11. yüzyılda İranlılar
Kategori:1072'de ölenler