Mehmed Hâdî

Mehmed Hâdî veya Ağa Mehemmed (, 1879 Şamahı - Mayıs 1920, Gence), Azerbaycanlı şair, yazar, öğretmen ve imam. Abbas Sıhhat, Hüseyin Cavid, Abdullah Şaik ve Ahmet Cevad gibi şairlerin temsil ettiği romantizm akımının en dikkate değer şairlerinden birisi olarak kabul edilmektedir. Hâdî; Nâmık Kemal, Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hamit Tarhan, Tevfik Fikret ve Mehmed Emin Yurdakul gibi Osmanlı-Türk yazar ve şairlerden çeşitli yönlerden etkilenmiştir.

 İlk yılları 
Asıl adı Ağa Mehemmed olan ve gençliğinde Hadi (Arapça: حادي‎, "doğru yolu gösteren" anlamına gelir) takma adını seçen Mehmed Hadi, 1879 yılında Rus İmparatorluğu'nun Şamahı kentinin Saritorpak mahallesinde, bir tüccar ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. On yaşında iken yoksul bir işçi olan babası Hacı Ebdüsselim'i kaybetti. Annesi babasının ölümünden sonra zengin bir adamla evlendi ve Hâdî ve kız kardeşleri Sahiba ve Esma'yı baba tarafından akrabalarının bakımına bıraktı. Çocuklar babaanneleri ve amcalarının himayesi altında yaşamaya başladılar. İki yıl sonra amcası ve ardından babaannesi ölünce akrabaları olan Mustafa Lütfi Azer, Hâdî ve kardeşlerinin bakımını üstlendi. Azer'den Arapça dersleri aldı ve teoloji ile birlikte özellikle dil, edebiyat, felsefe, mantık ve tarih gibi bilimleri derinlemesine inceledi. 1900'lü yılların başında Mustafa Lutfi Azer Astrahan'a göç edince Hâdî halasının yanına yerleşti. 

 Kariyeri 
Şiirle ilgilendiği bu dönemde birkaç zengin akrabasına başvurdu, eğitim almak istediğini söyledi ve yardım istedi fakat bu isteği kabul görmedi. Hâdî, istediği okullarda istediği bilimleri okuyamadığı için kuzeninin yardımıyla bir ticaret işine girdi, ancak kısa süre sonra ilgisini çekmediği için bu işi bıraktı. 1902 yılında Şamahı'da meydana gelen 7,4 Mw büyüklüğündeki deprem sonrası Şamahı sakinlerinin çoğu gibi Hâdî'de memleketini terk etmek zorunda kaldı ve evinin enkazını 200 manata satarak Kürdemir'e göç etti. Burada açtığı attar dükkanı iş yapmayınca Ağa Efendi adlı bir hemşerisiyle birlikte küçük bir okul açarak muallimliğe başladı ve bir yandan da kendini yetiştirmeye çalıştı. Muhammed Hadi kısa sürede aydınlarının dikkatini çekti, yörenin öğretmenleri tarafından Transkafkasya Öğretmenler Kongresi'ne temsilci olarak seçildi ve 1904 yılında Tiflis'te düzenlenen kongreye katıldı.

Kalküta'dan Ḥablü’l-metîn, İstanbul'dan Sabah, Bahçesaray'dan Tercüman, Bakü'den Hayat gazetesini takip etti. 25 yaşına kadar tek bir kaside ya da romantik bir gazel yazmamış olan şair, 1905 yılının ortalarında yayın faaliyetlerine girişti. 1906 yılında Mustafa Lütfi Efendi'nin davetini kabul ederek Astrahan'a giderek bir süre onun çıkardığı Burhân-ı Terakkî gazetesinde çalıştı. Mehmed Hadi, bilim ve aydınlanmayı savunan şiirler ve Rönesans konuları üzerine makaleler yazarak "Hayat", "Füyûzât" ve "Burhani-Teraqqi" gazetelerinde yayımladı. Kasım 1906'da Hüseyinzade Ali Turan'ın daveti üzerine Bakü'ye geldi. Burada Osmanlı yazarlarından farklı olarak yerel yaşam hakkında geniş kapsamlı makaleler yayımlamaya çalıştığı Füyuzat dergisinde çalıştı. Füyuzat kapatıldıktan sonra Taza Hayat ve İttifak gazetelerinde görev aldı ve bu yayınlarda şiir ve makaleleri yayınlandı. Ali Turan'ın etkisiyle Türk edebiyatı ile daha yakından ilgilendiği bu dönemde dünya edebiyatı hakkındaki bilgisini de geliştirdi.

1908 yılında Türk-İslâm dünyasının sosyal-siyasal problemleri, eğitim, hürriyet ve vatanseverlik ile aşk konularını ele aldığı şiir kitabı Firdevs-i İlhâmât'ı yayımladı. 1910'da Osmanlı İmparatorluğu'nun başkenti İstanbul'a gelerek İkinci Meşrutiyet'ten sonra İttihat ve Terakki yanlısı gazete Tanin'de çalışmaya başladı ve Hüseyin Cahit Yalçın, Hüseyin Kazım Kadri ve Tevfik Fikret ile birlikte çalıştı. Aynı zamanda Rübâb, Şehbâl, Mehtab, Hilâl, Şehrah gibi yayın organlarında şiirleri, yazıları ve tercümeleri yayımlandı. Bu dönemde Rıza Tevfik Bölükbaşı ile yakın bağları oldu. Kısa süre sonra Tanin gazetesi iktidar çevrelerinin dikkatini çekti. 1913'te Osmanlı hükûmeti, bir grup devrimciyle birlikte Hâdî'yi tutuklayıp Selanik'e sürgüne yolladı.

Osmanlı İmparatorluğu'ndan hayal kırıklığına uğramış ve ruh sağlığı bozulmuş olarak 1914'te Bakü'ye dönmeyi başardı. Döndükten sonra "Güzel Düşün", "Edabi-ziyafat", "Harbi-musallas", "Hayatın Sayfalarından", "Umut Sahnedir - Hayatın Ruhu", "Durumumuz", "Ağlıyorum, Sen Gülmüyorsun", "Bir Dosttan Gelen Mektuba Yazılmış Aşk Mektubu", "Ağlayan Şiirler", "Güç, Hayat, Umut", "Cehalet Zinciri ve "Kör Gözlü Lider", "Konuşursan Sözler Söz Olur, Konuşmazsan Dilde Keder!" gibi eserler yazdı. Ayrıca; "Haram mı? Tatil istiyoruz, bir tatil!", "Evrenimiz baştan ayağa kanlı!", "Ölmeden önce vatanım mezarım oldu!", "Uzakta parlayan o yıldız..." gibi şiirleri kaleme aldı. Mehmed Hadi, Seyid Hüseyin'in editörlüğünü yaptığı "İkbal" gazetesinin yazı işleri bürosunda çalışmaya başladı. O dönemde Ömer Hayyam'ın yaklaşık 20 rubaisini Azerbaycan diline çevirerek bu gazetede yayımladı.

I. Dünya Savaşı'nda Ruslar'ın Karpatlar'a gönderdiği Azerbaycan birliğinde imam olarak görevlendirildi. Üç yıl sonra Bakü'ye döndü ve Elvâh-ı İntibâh yahut İnsanların Tarihî Faciası (1918) adlı manzumesinde cephede geçen günlerini işledi. Recaizade Mahmud Ekrem'in ölümü üzerine "Ağlayan Şiirler" adlı eserini ona ithaf etti. Bunun yanısıra, 1914'te yazdığı "Bahari-əfkar, qaçma" eserini Mehmet Emin Resulzâde'ye, "Büyük İsmail Bey" adlı şiirini ise İsmail Gaspıralı'nın ölümü üzerine kaleme aldı.  Eserlerini aruz vezniyle yazdığı için, şiirlerinin dili Arapça ve Farsça kelimelerle doludur; bu da şairin yaratıcılığının kapsamını sınırlandırmaktadır. Siyasî ve edebî idealleriyle Türk-İslâm birliğine inanan Mehmed Hâdî, Servet-i Fünûn anlayışına yakın bir Osmanlı Türkçesi ile yazdı. Bunda, Namık Kemal, Tevfik Fikret, Recaizade Mahmut Ekrem ve Abdülhak Hâmid Tarhan'ın etkisi kadar, o dönemde sadeleştirilmiş bir Türkiye Türkçesini Türk dünyasının ortak yazı dili haline getirmeye çalışan Gaspıralı İsmail'in de etkisi bulunmaktadır.  

 Son yılları ve ölümü 
Ali Nazmi'nin anılarına göre, o yılın baharında şair bunalım ve maddi zorluklar yaşadı ve kendi bastırdığı şiirleri sokaklarda satar bir duruma düştü. Mayıs 1920'de Bolşevikler'e ve onlarla iş birliği yapan Ermeniler'e karşı sert direnmenin yaşandığı 1920 Gence İsyanı sırasında şehirde bulunan Mehmed Hâdî, şehrin Bolşeviklerin eline geçmesinden birkaç gün sonra Gence'deki bir hastanede 41 yaşında hayatını kaybetti. Uzun süre nereye gömüldüğü kamuoyunda bilinmedi. Hâdî'nin mezarının yeri ile ilgili 4 Haziran 1966'da Bakü gazetesinin 130. sayfasında bir haber yayınlandı. Mehmed Hâdî'nin eserlerini araştıran bilim insanı ve araştırmacı  Aziz Mirahmedov, Gence'ye giderek yerel sakinlerinde yardımı ile şairin kabrinin Abbas Sıhhat'ın de yattığı Sabiskar Mezarlığı'nda olduğunu tespit etti. 

 Kaynakça 

Kategori:1879 doğumlular
Kategori:Şamahı doğumlular
Kategori:Azeri şairler
Kategori:1920'de ölenler
Kategori:Gence'de ölenler
Kategori:20. yüzyıl Azeri şairleri
Kategori:Azeri yazarlar
Kategori:Azeri gazeteciler
Kategori:Azeri eğitimciler