Paleoarkeen

Paleoarkeen, Arkeen üst zamanı içinde, Eoarkeenden sonra gelen ikinci zamandır. İsmi, Yunanca'da ''antik, eski zaman'' anlamına gelen Palaios kelimesinden türemiştir. 400 milyon yıl süren bu jeolojik zaman, 3600 Myö - 3200 Myö zaman aralığını kapsar. Paleoarkeen, fiziksel bir kayaç kesitine dayandırılmak yerine kronometrik olarak tanımlanmıştır. Canlı yaşamına dair doğrulanmış en eski kanıtlar bu döneme aittir; ayrıca Dünya'nın ilk süper kıtalarından biri olan Vaalbara'nın bu zamanda ortaya çıktığı düşünülmektedir.

 Erken yaşam 
küçükresim|left|upright 1.2| Paleoarkeen zamanına ait fosil olarak korunabilmiş bir stromatolit
Paleoarkeen zamanına ait jeolojik kayıtlar oldukça kısıtlıdır. Bu zamana ait çoğu kayaç deformasyon ve metaformizma sebebiyle işe yarar bilgiler sağlayamamaktadır. Dünya'daki erken yaşama dair kanıtları koruyabilecek kadar bozulmamış kayaçların bulunduğu iki lokasyon vardır: Güney Afrika’daki, Kaapvaal Kratonu ve Batı Avustralya’daki Pilbara Kratonu.

Dresser formasyonu, Pilbara Kratonunda bulunup Paleoarkeen zamanına ait sedimanter kayaçlar içerir. Bu kayaçların yaklaşık 3,48 milyar yıl yaşında olduğu hesaplanmıştır. Dresser formasyonu, erken yaşama işaret eden çok çeşitli sayıda yapı bulundurur. Bu yapılara mikrobiyal matlar tarafından oluşturulmuş stromatolitler ve diğer çeşitli mikrobiyal kaynaklı tortul yapılar (Microbially induced sedimentary structure – MISS) örnek verilebilir. Bu tür mikrobiyal matlar tespit edilmiş en erken yaşam formuna ait olup fosilleşmiş bazı bakterileri içerebilirler.

Kaapval Kratonundaki Barberton Yeşiltaş Kuşağı'nda da yaşama dair izler bulunmuştur. 37 – 58 km genişliğindeki bir asteroitin Dünya'ya çarpması sonucu oluşan bu yerde Buck Reef Çörtleri ve Josefsdal Çörtleri adı verilen iki farklı kayaç formasyonunda Paleoarkeen dönemine ait fosilleşmiş bakteriler tarafından oluşturulan mikrobiyal matlara rastlanmıştır.

 Kıtaların gelişimi 
sol|küçükresim|Bir sanatçının Paleoarkeen izlenimi
sol|küçükresim|Güney Afrika'daki Barberton Yeşiltaş Kuşağı'nın haritası
Kaapvaal Kratonundaki Barberton Yeşiltaş Kuşağı ile Pilbara Kratonunun doğu kısımları arasındaki benzerlik, bu iki oluşumun bir zamanlar Dünya'nın en eski süperkıtalarından biri olan Vaalbara süperkıtasının bir parçası olarak bitişik olduğunu göstermektedir. İki kraton da Paleoarkeen zamanının başlangıcında oluşmuştur. Bazı paleomanyetik veriler bu iki bölgenin Paleoarkeen zamanında birleşik olduğunu gösterse de Vaalbara'nın Mesoarkeen veya Neoarkeen dönemine kadar oluşmamış olması da mümkündür.

Ayrıca Paleoarkeen zamanında yüzeyi açığa çıkmış bir kara parçasının olup olmadığı da tartışma konusudur. Dresser formasyonu, Josefsdal Çörtleri ve Mendon formasyonları gibi bazı Paleoarkeen oluşumları yüzeyde bir kara parçasına işaret etse de, Arkeen kıtasal kabuğunun yüzde 90'ından fazlası yok olmuştur; dolayısıyla bu konuda doğrulama yapmak ya da reddetmek pratikte imkansız hale gelmiştir. Paleoarkeen döneminde büyük miktarda kıtasal kabuğun var olması muhtemeldir; ancak bu kabuk hâlâ su altındaydı ve Arkeen döneminin ilerleyen safhalarına kadar yeryüzüne çıkmamıştı. Sıcak nokta adaları, bu zamanda yeryüzüne çıkan tek kara parçaları olabilir.

Bugüne göre çok daha sıcak manto ve yüksek okyanus jeotermal gradyanı sebebiyle, modern biçimdeki levha tektoniği Paleoarkeen döneminde mevcut değildi. Bunun yerine “flake tectonics” denilen bir model, Dünya'nın bu zamanları için önerilmiştir. Bu modele göre okyanusal levhaların dalma-batması yerine, yoğun şekilde silisleşmiş üst okyanusal kabuk alt okyanusal kabuktan ayrılarak, daha sonraki Proterozoyik ve Fanerozoyik üst zamanlarındaki ofiyolitlere benzer bir şekilde çökelmiştir.

 Çarpışmalar 
Pilbara Kratonu, bilinen en eski çarpma krateri kalıntısı olan ve yaklaşık 3,47 milyar yıl yaşında olduğu tahmin edilen “North Pole Dome” yapısını barındırır. Bu kraterin orijinal çapının 100 kilometreden fazla olduğu tahmin edilmektedir. Diğer tespit edilen Paleoarkeen çarpışmaları, Güney Afrika ve Avustralya'daki çeşitli bölgelerde bulunan sferül tabakalarında kaydedilmiştir. Bu olayları meydana getiren çarpan cisimlerin, Dünya üzerinde bilinen mevcut en büyük çarpma yapılarını (Vredefort Kubbesi ve Chicxulub Krateri) oluşturanlardan çok daha büyük olduğu düşünülmektedir. Bu cisimlerin tahmini çapları 20-50 km, oluşturdukları kraterlerin tahmini çapları ise 400-1000 km arasındadır. Günümüzden 3,26 milyar yıl öncesine tarihlenen S2 Çarpışması gibi en güçlü çarpışmalar, küresel çapta son derece şiddetli depremleri ve binlerce metre yüksekliğindeki megatsunamileri tetiklemiştir. Ayrıca bu çarpışmalar okyanus yüzeyinin kaynamasına neden olarak onlarca metrelik okyanus suyunun buharlaşmasına yol açmıştır. Açığa çıkan bu yoğun buhar tabakası nedeniyle Dünya, yıllarca hatta on yıllarca süren bir karanlığa gömülmüş olabilir.

Kaynakça