Yedi Kilise Manastır Kompleksi

Yedi Kilise Manastır Kompleksi, Azerbaycan'ın Kah rayonundaki Lekit Kütüklü köyünde bulunan ve halk arasında "Yedi Kilise" olarak bilinen bir manastır kompleksidir. Uzun bir süre Alban Kilisesi'nin piskoposluk merkezi olarak işlev görmüştür. Bu nedenle bölge, eski dönemlerden itibaren "Kah", yani "dini merkez" veya "dini saray" olarak adlandırılmıştır. Kompleks, milattan sonraki döneme tarihlenen dokuz anıtın kalıntılarını bünyesinde barındırmaktadır. 1980'li yıllardan sonra gerekli koruma ve bakımın sağlanamaması nedeniyle yapı topluluğu hızla tahrip olmuş ve günümüzde büyük ölçüde harap bir duruma gelmiştir.

 Tarihi 
Tapınağın tarihi hakkında yeterli bilgi bulunmamaktadır. Bununla birlikte, tapınağın Kafkas Albanyası'nda Hristiyanlığın geliştiği dönemde, 4.-5. yüzyıllarda inşa edildiği kabul edilmektedir. Alban Arşak Hanedanı'nın hükümdarı III. Momun Vaçagan'ın iktidara gelmesinin ardından, daha sonra Arnavut Apostolik Kilisesi'nin katolikosu olan Aziz Gregory'nin teşviki ve etkisiyle Hristiyanlık Kafkas Albanyası'nda resmi devlet dini ilan edildi. Temelleri 1. yüzyılda Albanya topraklarında atılan Hristiyan topluluğu, bu süreçten sonra bağımsız ve yaygın bir biçimde örgütlenerek faaliyet göstermeye başlamıştır. III. Momun Vaçagan'ın emriyle ülke genelinde çok sayıda kilise ve manastır inşa edilmiş, ayrıca dinî eğitim veren okullar kurulmuştur. Yedi Kilise Manastır Kompleksi'nin de bu tarihsel bağlamda, söz konusu dönemde inşa edildiği kabul edilmektedir.

 Mimari özellikler 
Azerbaycan'ın dini mimari anıtları arasında, Yedi Kilise kompleksi eşsiz ve güzel planlamasıyla öne çıkmaktadır. Kompleks, tarihi Azerbaycan - Kafkas Albanyası topraklarındaki en eski manastır komplekslerinden biridir. Manastır arazisinde, kesintilere uğramakla birlikte, 1980 yılından itibaren arkeolojik araştırmalar yürütülmektedir. Bu çalışmalar, alanda kapsamlı ve çok bileşenli bir kompleksin varlığını ortaya koymuştur. Dini ve sivil yapılarla birlikte kompleks; kapılara sahip savunma duvarlarını, sövyeleri ve Kilise Kalesi olarak adlandırılan küçük bir kale yapısını içermektedir. Dini mimari unsurlar arasında, en erken evreye tarihlenen üç nefli tapınak, onun doğusunda konumlanan ana haç planlı kubbeli tapınak ile manastıra ait geniş alanın (günümüzde bir köy yolu ile ikiye ayrılmış durumdadır) merkezinde inşa edilmiş beş sövye yer almaktadır.

Yedi Kilise Manastır Kompleksi, Kura Nehri'nin sol kıyısında yer almaktadır ve bölgede yer alan yapılar arasında günümüze kadar ulaşmış en büyük komplekstir. Manastıra ait dini yapılar, Lekitçay Vadisi'nin kenarında, dağ yamaçlarıyla çevrili yarım daire biçimli düz bir platform üzerinde konumlanmaktadır. Platformun daha üst kotlarında yer alan teraslar üzerinde ise plan şemaları henüz kesin olarak belirlenememiş olan çiftlik yapıları ve yerleşim alanlarının izleri tespit edilmiştir.

Kompleks, toplam dokuz anıttan oluşmaktadır. Bunlar; yedisi kilise olmak üzere keşişlerin ve misafirlerin ikametine hizmet eden bitişik yapılar, bir çan kulesi, yüksek bir gözetleme kulesi ve kompleksin savunmasını sağlamak amacıyla inşa edilmiş sağlam kale duvarlarıdır.

Kompleksteki kiliseler arasında yalnızca ana kilise görece daha büyük ölçekte olup üç nefli bir plana sahiptir. Diğer altı kilise ise tek nefli, küçük ölçekli yapılardır. Tüm kilise yapıları bazilika tipinde inşa edilmiştir. Alanda tespit edilen çok sayıdaki kiremit parçası ile kiliselerin günümüze ulaşabilen çatı bölümleri, yapıların üst örtüsünde özenle üretilmiş kiremitlerin kullanıldığını açıkça ortaya koymaktadır.

Komplekste yer alan tüm anıtların cepheleri, özenle yontulmuş kesme taşlarla kaplanmıştır. Bununla birlikte, taş yüzeylerde herhangi bir oyma bezeme ya da süsleme unsuruna rastlanmamaktadır. Süslemeden bilinçli olarak kaçınılmış bu yalın mimari anlayış, bütüncül kompozisyon içerisinde yapılar topluluğuna kendine özgü bir anıtsallık ve ihtişam kazandırmıştır.

Ana kilise dâhil olmak üzere kompleks bünyesindeki tüm yapılar, nehir taşı ile kireçtaşının karışımından oluşturulmuş bir dolgu üzerine, kireç harcı kullanılarak örülmüş ve dıştan düzgün kesilmiş taşlarla kaplanmıştır. Kilise yapılarının tamamı, güney ve kuzey cephelerine simetrik biçimde yerleştirilmiş dar ve uzun pencere açıklıklarıyla aydınlatılmaktaydı. Ancak daha sonraki bir dönemde, nedeni kesin olarak bilinmeyen müdahaleler sonucunda, tüm kiliselerin kuzey cephelerindeki pencere açıklıkları kapatılmıştır.Караахмедова А.А. Христианские памятники Кавказской Албании (Алазаньская долина). Баку: 1986

 Batı Tapınağı 
küçükresim|sağ|Batı bazilikasının planı
5. ve 6. yüzyıllar arasına tarihlendirilen, duvar düzleminden dışa doğru taşkın apsislere sahip üç nefli Aziz Thaddeus Bazilikası, kompleks içindeki konumu nedeniyle literatürde “Batı Tapınağı” olarak da adlandırılmaktadır, manastır kompleksinin hem kronolojik olarak en eski hem de ölçek bakımından en büyük ibadet yapısıdır. Manastır arazisinden geçen yolun batı tarafında, diğer binalardan biraz uzakta yer almaktadır. Kompleksteki diğer tüm dini yapılar doğu kesimde yoğunlaşmıştır. Uzun yüzyıllar boyunca kullanımda kalan bazilika, bu süreçte çeşitli yapısal ve mimari değişikliklere maruz kalmıştır. Arkeolojik araştırmalar ise, tapınağın özgün mimari düzeninin yeniden kurgulanmasına olanak tanımıştır.

Doğu Tapınağı
küçükresim|sağ|Doğu bazilikasının planı

Güney Kafkasya'nın erken Orta Çağ mimarisinde, çapraz kubbe teması iki ve dört bağımsız ayakta duran sütun varyantlarında geliştirilmiştir. Yedi Kilise Manastırı Kompleksi'nin bir parçası olan çapraz kubbeli tapınak, Azerbaycan'daki bu tür anıtların en iyi korunmuş örneğidir. Gülçehre Memmedova'ya göre, yan neflerin çatısının, mihrap grubunun, kuzey duvarının ve iki pilonun günümüze kadar ulaşmış olması nedeniyle tapınağın planlama ve yapım çözümünün restore edilmesi mümkün olmuştur.

 Kaynakça 

 Bibliyografya 




Kategori:Alban Havari Kilisesi