Bağdat Kuşatması (1821)

Bağdat Kuşatması, 1821 yılının Ekim ayında Bağdat şehrinde, Muhammed Ali Mirza komutasında saldırı hâlindeki Kaçar ordusu ile Bağdatlı Davud Paşa'nın kumandanlığı altında şehri müdafaa eden Osmanlı İmparatorluğu arasında vuku bulan askerî çatışmadır. Bu muharebe, 1821-1823 Osmanlı-İran Savaşı'nın bir safhasıdır.

 Arka plan 
XIX. asrın başlarında Osmanlı İmparatorluğu batıda Yunan İsyanı ile meşgul iken doğuda Kaçar Devleti'nin güçlenmesi tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştı. Osmanlı'nın rakibi olan Rusya, Osmanlı Devleti'ni daha da zayıflatmak için bir fırsat görmüştü. Rusya; İran veliahtı, Feth Ali Şah'ın oğlu Abbas Mirza'yı Osmanlı topraklarını işgale teşvik etmişti. Kaçarlar, Osmanlı idaresine karşı çıkan Kürt aşiretlerine destek vererek Şarkî Bayezid ve Van civarındaki Osmanlı arazisine tecavüz etmişlerdi.Yazıcı, Tahsin, “Feth Ali Şah”,Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. XII, TDV Yayınları, İstanbul 1995, 451-453

Osmanlılar bu duruma iki kollu bir karşı taarruzla mukabele etmişlerdi.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                Kuzeyde Muhammed Emin Rauf Paşa, Doğu Anadolu'daki İran garnizonlarına hücum ederek Azerbaycan'ın bir kısmını işgal etmeyi, İran'ın asker toplamasını engellemeyi ve onları Osmanlı şartlarıyla sulha zorlamayı planlamaktaydı.

Güneyde ise Eylül ayında Bağdat'ın Osmanlı Valisi Davud Paşa tarafından ikinci bir karşı taarruz tertip edilmişti. Davud Paşa İran'ı işgal etmiş, lakin bu teşebbüs neticesinde başarısız olmuş ve Feth Ali Şah'ın büyük oğlu Şehzade Muhammed Ali Mirza idaresindeki Kaçar ordusu tarafından takip edilmiştir. Kaçarlar, Osmanlı muhalifi Feyli Kürtleri ve Lurların desteğiyle Diyale nehri boyunca Şehrizor'u ele geçirmiş, Türkmenleri yeniden Osmanlı arazisine püskürterek Kerkük'e çekilmeye mecbur bırakmışlardır. Devletşah, Süleymaniye'yi fethetmiş ve Samarra'nın zaptından sonra Kaçar ordusu 40.000 piyade ve topçuyla Bağdat'ı kuşatmıştır.Al-Bustani, 1979, s. 65Azap, E. Y. (2022). "Military Reforms and Their Consequences during the Reign of Fath Ali Shah (1797–1834) in Iran." Journal of Language and History-Geography, Ankara University, 62(2), 1122–1123.Sümer, Faruk; Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi, Kaçarlar Maddesi, Cilt 12, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 2002s.451-452Mehdevi, Abdurrıza Huşeng; Tarih-i Revabıt-ı Harici-yi İran, Tahran 1379 s.228-229 Kuşatmanın muvaffakiyetle neticelenmesi hâlinde bölgesel güç dengesi İran lehine değişecekti.

 Kuşatma 
Şehrin müdafaasına Bağdatlı Davud Paşa riyaset ediyordu. Mahdut kuvvetlere sahip olmasına rağmen Davud Paşa, şehrin savunmasını maharetle organize etmiş, istihkamları güçlendirmiş ve ikmal hatlarının muhafazasını temin etmiştir.

Kaçar ordusunun şehrin müstahkem mevkilerini yarma teşebbüslerine, sayıca az olan Osmanlı kuvvetleri mukavemet göstermiştir. Kuşatma uzadıkça, Kaçar kuvvetlerinin ilk ilerleyişlerindeki sürati muhafaza etmekte zorlandıkları görülmüştür. Bilhassa bölgenin ağır iklim şartları ve lojistik güçlükler Kaçar ordusuna ağır zayiat vermiştir. Muhasara esnasında Kaçar kuvvetlerini kıran bir veba salgını patlak vermiştir. Devletşah bizzat hastalanmış ve bir ay sonra, 22 Kasım'da Tizpon mevkisindeyken vefat etmiştir. Salgının Osmanlı tarafındaki tesiri ise meçhuldür.Hambly, Gavin R. G. (1968). "Ch. 4". The Cambridge History of Iran. Vol. 7. Cambridge University Press. p. 163.

Bu gelişmeler üzerine taraflar müzakerelere başlamıştır. İran ve Osmanlı kaynakları birbiriyle tezat teşkil etmekte olup, her iki taraf da diğerinin barış için elçi gönderdiğini iddia etmektedir. Nihayetinde müzakereler 1821 yılının sonlarında kuşatmanın kaldırılmasıyla neticelenmiştir. Kaçarlar ağır kayıplar vermiş, Osmanlı zayiatı ise tam olarak tespit edilememiştir. Osmanlılar Bağdat'ı muhafaza etmiş, Kaçar ordusu ise kuzeye, Tizpon'a doğru çekilmiştir.

 Değerlendirme 
Kuşatma sadece askerî bir mücadele değil, aynı zamanda bölgesel ittifakların çatışmasını temsil etmekteydi. Bölgedeki birçok Kürt aşireti, hem Osmanlı hem de Kaçar kuvvetleri arasında değişken bir sadakat çizgisi izliyordu. Kaçarlar onları Osmanlı baskısından koruyacakları vaadinde bulunurken; Osmanlılar ise bölgedeki tarihi mevcudiyetlerini ve istikrarı vurgulamışlardır. Ayrıca, Kaçar taarruzunda daha geniş jeopolitik amiller tesirli olmuştur. Kaçarlar, Rusya'nın desteğiyle mühim ticaret yollarını kontrol etmek ve Osmanlı İmparatorluğu'na karşı mevzilerini güçlendirmek adına stratejik öneme sahip Mezopotamya üzerinde nüfuzunu genişletmeye çalışmıştır.

Muvaffakiyetsizlikle biten bu kuşatma, XIX. asır Osmanlı-İran savaşlarının genel dinamiğini ortaya koymuştur. Bu dönem, bölgesel hakimiyet uğruna girişilen keskin bir rekabetle temayüz eder. Kaçarlar, Osmanlı'nın batıdaki meşguliyetinden istifade etmeye çalışsalar da; Osmanlılar, Avrupa topraklarındaki gailelere rağmen doğudaki menfaatlerini müdafaa kabiliyetini nümayiş ettirmişlerdir.Cevdet, Ahmet (2017). History of Cevdet/Târîh-i Cevdet (Tertib-i Cedîd) Zeyl ve İlaveleriyle Tam Metin Transkripsiyon, 3. Kitap (9, 10, 11, 12. Ciltler). Ahmed Cevdet Pasha Turkey: Union of Chambers and Commodity Exchanges of Turkey (TOBB). p. 3286

 Yazar yorumları 
Tarihçi Emine Pakravan şöyle yazmaktadır: "Kirmanşah Valisi Muhammed Ali Mirza Devletşah büyük bir taarruz başlatmıştı. Devletşah, süvarilerini süratle sınıra ulaştırmayı başarmış ve çok kolay bir muvaffakiyet elde etmişti. Çünkü ansızın hücuma uğrayan Bağdat Valisi Davud Paşa hem hazırlıksız yakalanmış hem de karşı koyabilecek ehemmiyetli bir gücü yoktu. Kaçar tarafı bu savaşa çok iyi hazırlanmıştı. Burada şöyle bir sual ortaya çıkıyor: Bu kadar iktidar hırslısı olan Devletşah neden Bağdat'ı işgal etmemiştir? Acaba harici devletlerin müdahalesi mi olmuştur, yoksa Irak din adamları mı bu savaşa karşı çıkmışlardır? Çünkü Şii inancının mühim önderleri bu topraklarda yatmaktadır. Bu şehirleri savaş yoluyla ele geçirmek için Hülagü Han kadar dinsiz olmak gerekirdi. Lakin Devletşah Şii geleneklerine çok bağlıydı ve din adamlarının fetvalarını dikkate alıyordu. Bilhassa Abbas Mirza'nın yerini almak için din adamlarının desteğini almış durumdaydı. Acaba din adamları mı Devletşah'ın Irak'ı savaşla istila etmesini önlediler? Necef ve Kerbelâ gibi şehirlerin top ateşine tutulması Şii mezhebinin mukaddesatına dokunmak anlamındaydı. Lakin bütün bu delillerin ötesinde en mühim mesele onun sıhhi vaziyetinin bozulmasıydı. O sırada 35–36 yaşlarında olan Devletşah, çok güçlü bünyesiyle meşhurdu. Ancak kalp ağrısı onu yakaladı ve çok geçmeden ağır bir ateşe müptela oldu. Bu yüzden de Bağdat Paşası ile büyük bir savaşa girmeden geri dönmek zorunda kaldı. Geri dönüp hastalığına şifa aramak istiyordu. Kerend köyünde öleceğini hissetti. Bu köyde eski ve artık kullanılmayan metruk bir kalenin duvarlarına yaslanarak can verdi. Cesareti ve şecaati inkâr edilemezdi, lakin haset onu mahvetmişti. Devletşah'ın ölümü Abbas Mirza'yı kendisine yönelmiş hasetlerden kurtarmadı; zira Devletşah'ın haset mirasını diğer kardeşleri taşımaya devam ediyordu".

Şamim, kitabında, kahraman Musa Hamisi ve İlam ve Luristan valisi Hasan Han Vali'nin önderliğindeki Çamzi Malikşahi kabilesinin, Kaçar prensi ve Feth Ali Şah Kaçar'ın oğlu Muhammed Ali Mirza Devletşah'ın yanında Osmanlı hükûmetine saldırması ve Bağdat'ı kuşatması hakkındaki rolünü şöyle anlatmıştır: "Devletşah komutasındaki bir başka İran ordusu, Hasan Han Fili ve Peştkoh Fili savaşçılarının, özellikle Çamzi Malikşahi kabilesinin (Sandh Fethnameh) yardımıyla, Zur kenti yakınlarında ve Şirvan Nehri boyunca Muhammed Ağa Kahya ve Mahmud Paşa'nın ordusunu yenmiş ve Türk kaçaklarını Kerkük'e geri püskürtmüştür (Zilhicce 1236 sonu ve Muharrem 1237 başı). Devletşah Süleymaniye'yi ele geçirmiş ve Samarra üzerinden Bağdat'a saldırmıştır. Davud Paşa, Bağdat kuşatılmıştı ve Şeyh Cafer Necefi'nin oğlu Şeyh Musa'yı Devletşah'a arabuluculuk yapması için gönderdi. Tesadüfen, Devletşah aynı zamanda hastalandı ve Taq Kasra'da (26 Safer 1237 Hicri) öldü."

Hidayat, özellikle Malekşahi Hazzi kabilesinin Garzdinvand aşiretlerinin fil binicilerinin 1236 Hicri yılında Osmanlı ordusuna saldırmalarındaki cesaretini ve Fatiha'yı almalarını şöyle anlatır: "Fil binicileri, ruh avcısıyla birlikte Yeniçeri savaşçılarının yok edilmesinde ve öldürülmesinde pay sahibi oldular." 

 Kuşatma sonrası 
Kuşatma 8 ay boyunca sürdü ve Devletşah bu zaman aralığında İlk kolera salgını'nın etkisi ile öldü.Devletşah'ın ölümünden sonra kendisinin en büyük oğlu Muhammed Hüseyin Mirza Kirmanşah valisi olarak atandı.

Muhammed Hüseyin Mirza bu zaman aralığında (1822) iki kez Bağdat'ı kuşattı birincisinde Mendelcin'de Bağdatlı Davut Paşa tarafından durduruldu ikincisinde ise Mendelcini ele geçirdi fakat Diyala Nehri'nde geçen muharebe ile Bağdatlı Davut Paşa tarafından durduruldu.BOA, HAT, 795/36862, 1 Ocak 1822BOA, HAT, 803/37115, 12 Ekim 1822.Gerçekleşen bu olaylardan sonra 1823 Mayısına kadar ciddi bir çatışma olmamıştır ve 1823 Temmuzunda Erzurum Antlaşması imzalanarak Bağdat Cephesi kapanmıştır.

 Not 
HAT:Hatt-ı hümâyun 

BOA:T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi

 Kaynakça 

 Alıntılar 

 Kaynaklar 



Kategori:1821'de Osmanlı İmparatorluğu
Kategori:Osmanlı-İran savaşları
Kategori:Bağdat tarihi
Kategori:Osmanlı döneminde Irak
Kategori:Kuşatmalar
Kategori:1821'de çatışmalar