Meydan (Şuşa)

Meydan, Şuşa şehrinin ana meydanıdır. Şuşa'nın ana ticaret caddesi olan Rasta Çarşısı, Şuşa Kalesi'nin Gence Kapısı yakınındaki Divahane Meydanı'ndan başlamakta ve Meydan'da sona ermektedir; böylece Meydan ve Divanhane birbirine bağlanmaktadır.

 Tarihi 
sol|küçükresim|upright=1.36|Şuşa'da Muharrem ayındaki dini tören, 1865, Vasili Vereşçagin. Resim, Yukarı Gövher Ağa Camii'nin önündeki meydanda düzenlenen dini bir töreni tasvir etmektedir.
Elturan Avalov meydanın çevresindeki binaların amacının esas olarak meydanın Şuşa'da önemli bir sosyal ve ticari rol oynamasından kaynaklandığını belirtmektedir. Meydanda büyük dini törenler düzenlenmekteydi. Meydanın ana mimari unsurları, 17.–18. yüzyıllarda Azerbaycan şehirlerinde inşa edilen diğer meydanlarda olduğu gibi, dini ve ticari yapılardan oluşmaktadır.

Şuşa'nın tarihi imar planına göre, şehrin ana mimari ve ticari kompleksi olan Meydan, ilk dini yapının etrafında şekillenmiştir. Bu caminin çevresine inşa edilen ticari ve diğer yapılar camilere vakfedilmiş; camilerin ve medreselerin bakım masrafları, söz konusu binalardan elde edilen gelirle karşılanmıştır.

Meydanın oluşum biçimi incelendiğinde, Şuşa'nın diğer orta çağ meydanlarının da benzer yöntemlerle oluşturulduğu anlaşabilmektedir. Rasta Çarşısı Caddesi'nin doğu tarafının güney ucu, bitişik binaların kullanımıyla derinleştirilerek genişletilmiştir. Caddenin bu şekilde genişletilmesiyle meydan oluşturma yöntemi, Şuşa'nın Pazar Başı ve Mardinli mahalle meydanlarında da gözlemlenebilmektedir. Sokakların kesişmesi sonucu ortaya çıkan kontrast, küçük alanlarda bile ferahlık algısı oluşturulmuştur.

Meydanın güney kesiminde, Aşağı Pazar Caddesi'nden uzanan tek katlı ticari yapı dizilerinin devamı niteliğindeki binalar, ticari işlevlerini sürdürmekteydi. Caminin karşısında, diğer tarafta bulunan iki katlı binalar ve her iki yanından ona bağlanan diğer iki katlı binalar ise medrese binalarıdır. П şeklindeki medrese binaları, Ulu Cami'nin etrafında geniş bir avlu oluşturmaktadır.

 Özellikleri 
Rasta Pazar Caddesi boyunca uzanan meydan dikdörtgen biçimindedir ve düzenli, bakımlı bir görünüm sergilemektedir.

Sadece ticari bir kompleksin değil, tüm kentsel dokunun planlama merkezini teşkil eden Meydan; Rasta Çarşısı ile onun uzantısı olan Şeytan Çarşısı ve Aşağı Çarşı caddelerinin kesişim noktasında yer almaktadır. Divanhane Meydanı'nın düz zemin yapısının aksine, Meydan güneydoğu yönünde hafif bir eğime sahiptir ve Aşağı Çarşı Caddesi bu eğimli kısımdan meydana bağlanmaktadır.

Meydanın mimari kompleksi, batıdan bir kervansaray ve doğu ile güneyden büyük girişleri olan uzun, tek katlı alışveriş pasajlarını içermektedir. Bu alışveriş pasajları güneyden Aşağı Çarşı'nın alışveriş pasajlarıyla birleşmekte ve gelişmektedir. Meydanın bu bütüncül kompozisyonu, güneyde iki minareli Şuşa Ulu Camii ile tamamlanmaktadır. Uzaktan görülebilen minarelerin belirgin dikey hatları, meydanın yatay olarak bölünmüş yan kanatlarıyla etkili bir kontrast toluşturmaktadır.

Orta Çağ'da, Avrupa'daki kentlerinde, merkezi meydanların bitişiğinde yükselen kuleli katedraller, çevredeki alçak katlı konut dokusuna hakim bir konumda bulunmaktaydı. Şehrin her noktasından seçilebilen bu anıtsal yapılar, kente gelenler için ticari merkezin ve ana meydanın konumunu belirleyen birer nirengi noktası işlevi görmekteydi. Şuşa da dahil olmak üzere Doğu ülkelerinin şehirlerinde bu rolü yüksek minareli camiler üstlenmekteydi. Bu nedenle, Yukarı Gövher Ağa Camii'nin yüksek minareleri, şehrin mimari dokusuna hakim olacak biçimde yüksek inşa edilmiştir. Yukarı Gövher Ağa Camii, meydanın mimari kompozisyonunda merkezi bir konum teşkil ederek, çevresindeki yapıları ikincil bir konuma yerleştirmektedir.

 Meydanın etrafındaki yapılar 

 Yukarı Gövher Ağa Camii 
sağ|küçükresim|upright=1.27|Şuşa Muharebesi'nden sonra meydan ve Yukarı Gövher Ağa Camii
Şuşa'nın ulu camisi olan Yukarı Gövher Ağa Camii, şehirde inşa edilen en eski camidir. Yukarı Gövher Ağa Camii'nin inşası dört aşamada gerçekleştirilmiştir. Bölgedeki ilk cami, Karabağ Hanlığı'nın ve Şuşa Kalesi'nin kurucusu Penahali Han'ın emriyle, 1750 civarında, Karabağ Hanlığı Sarayı'na paralel olarak ahşaptan inşa edilmiştir. İbrahim Halil Han iktidara geldikten sonra, 1768-1769 yıllarında ahşaptan yapılmış caminin yerine yeni bir taş cami inşa edilmiştir. 19. yüzyılın ilk yarısında, Gövher Ağa'nın mali desteğiyle, İbrahim Halil Han döneminde inşa edilen ancak zamanla harap olan yapının yerine çift minareli üçüncü bir cami inşa edilmiştir. 1883 yılında, Şuşa'nın dördüncü ve son ulu camisi, Vali Ağa'nın mali desteğiyle üçüncü caminin bulunduğu yere inşa edilmiştir.

 Meydan Medresesi 
sağ|küçükresim|upright=1.27|Medresenin kemerli girişi
N. Baranov, doğu şehirlerinde, Şuşa'daki Yukarı Cami kompleksi gibi anıtsal dini yapıların, bitişiğindeki ticari binalarla (kervansaraylar ve çarşılar) birlikte şehrin ana planlama unsurlarını oluşturduğunu belirtmektedir. Orta Asya'nın Orta Çağ mimarisinde anıtsallık ve önem etkisini artırmak için yaygın olarak kullanılan, birkaç iki-üç katlı binanın tek bir kompleks halinde birleştirilmesi yöntemi, Şuşa'daki kare medresenin inşasında da uygulanmıştır. E. Avalov Yukarı Gövher Ağa Camii'nin yanına Meydan Medresesi'nin inşa edilmesini de buna bağlamaktadır.

Şuşa'nın tarihi belirsiz eski şehir planında ayrı bir medrese binası gösterilmemektedir. Ulu Cami ve medrese kompleksinin nihai hali yalnızca 1855 tarihli Şuşa şehir planında görülebilmektedir. Medrese kompleksine giriş, meydanın güneyinde bulunan taş kemerli bir kapıdan sağlanmaktadır. Sovyet döneminde meydanda gerçekleştirilen yeniden yapılandırma çalışmaları kapsamında, Yukarı Gövher Ağa Camii'ne yönelik görüş açısını genişletmek amacıyla meydan medresesinin batı kanadı dışındaki bölümleri yıkılmış ve bu alana bir park düzenlemesi yapılmıştır.

 Meydan Çeşmesi 
Meydanın ortasındaki çeşme, plastik bir çözümle yapılmış küçük bir taş sütundan oluşmaktadır. Meydanın tasarımının son mimari unsuru olan çeşme, meydanın merkezinde yer almakta ve kompleksi tamamlamaktadır. Şuşa Muharebesi'nin ardından, Meydan Çeşmesi'ni oluşturan taş sütunun akıbetine dair herhangi bir kayıt veya bilgiye ulaşılamamıştır.

 Kaynakça 

 Bibliyografya 



 Ayrıca bakınız 

 Şuşa Devlet Tarihi-Mimari Koruma Alanı

Kategori:Azerbaycan mimarisi