Qətran Təbrizi

Katran Tebrizi 
(Farsça: ; d. 1009/1012, Şadiabad – ö. 1072/1088, Tebriz), 11. yüzyılda eser vermiş şair, dilbilimci ve düşünürdür. Farsça kaleme aldığı yapıtlarıyla Azerbaycan saray edebiyatının öncü isimlerinden biri sayılan Tebrizi, aynı zamanda Fars dili leksikografisi (sözlükçülük) alanındaki ilk çalışmaları yapan isimler arasındadır.Rypka, Jan (1968). History of Iranian Literature. Reidel Publishing Company.

Şiirlerinde döneminin siyasi olaylarını ve hükümdarlarını konu edinmesi nedeniyle eserleri 11. yüzyıl Güney Kafkasya ve Azerbaycan tarihi için önemli birer kaynak niteliğindedir. Yazarın eserleri, Azerbaycan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu tarafından 7 Mayıs 2019 tarihinde alınan kararla "devlet mirası" statüsüne alınmıştır."Azərbaycan Respublikasında əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin siyahısı". Azerbaycan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu Kararı, 2019.

 Hayatı ve Eğitimi  
Asıl adı Ebu Mansur Katran Cili el-Azerbaycani olan şairin doğum tarihi kesin olmamakla birlikte 1010'lu yılların başı olarak kabul edilir. Tebriz yakınlarındaki Şadiabad (Şadbad-i Meşayik) köyünde dünyaya gelmiş ve ilk tahsilini burada tamamlamıştır.

Eğitim hayatının ardından, dönemin önemli kültür merkezlerinden biri olan ve Şeddadiler hanedanının başkenti konumundaki Gence'ye gitmiştir. Şeddadiler sarayında kısa sürede kendine yer edinen Katran, hükümdar Ebu'l-Hasan Leşkeri'nin himayesine girmiştir. Şairin Gence'de bulunduğu yıllar, yazdığı methiyelerdeki ipuçlarından yola çıkılarak analiz edilmiştir. Özellikle Revvadiler emiri Ebu Mansur Vehsudan'ın Gence ziyareti sırasında (1035–1040 arası) sarayda bulunduğu anlaşılmaktadır.

1042 yılında meydana gelen ve on binlerce insanın ölümüne yol açan büyük Tebriz depremi sırasında şehirde bulunan şair, bu felaketi bizzat yaşamış ve eserlerinde bu yıkımı tasvir etmiştir. 1046 yılına gelindiğinde ise ünlü seyyah ve düşünür Nasır-ı Hüsrev ile Tebriz'de bir araya gelmiştir. Hüsrev'in meşhur Sefernamesinde bu karşılaşmaya yer verilmesi, Katran'ın yaşadığı dönemin netleştirilmesi açısından kritik bir referans noktasıdır.Nasır-ı Hüsrev (2000). Sefername (Çev. Abdülvehhab Tarzi). İstanbul: MEB Yayınları.

Bir dönem Nahçıvan hakimi Ebu Dülef'in sarayında da bulunan şairin, ömrünün son yıllarını memleketi Tebriz'de geçirdiği ve 1080'li yıllarda burada vefat ettiği tahmin edilmektedir. Mezarı, Tebriz'deki ünlü Surhab mahallesi "Şairler Mezarlığı"ndadır (Makberetü'ş-Şuara).

 Edebi Yönü ve Eserleri  
Katran Tebrizi, Fars edebiyatında "Horasan Üslubu"ndan yerel özellikler taşıyan "Azerbaycan Üslubu"na geçiş evresinin kilit figürüdür. 12. yüzyıl müelliflerinden Reşidüddin Vatvat, onu çağının nadir "hakim" (bilge) şairlerinden biri olarak tanımlar.

 Divan ve Tarihsel Bağlam  
Günümüze ulaşan en hacimli eseri olan Divanı, ağırlıklı olarak dönemin siyasi figürlerine sunulan kasidelerden oluşur. Ancak bu kasideler, sıradan birer övgü metni olmanın ötesinde, tarihçiler için birincil kaynak değerindedir.

Özellikle Oğuz Türklerinin Azerbaycan ve İran coğrafyasına 11. yüzyılda gerçekleştirdikleri akınlar, Selçuklu komutanlarının bölgedeki faaliyetleri ve yerel hanedanların bu güçlerle ilişkileri, Katran'ın dizelerinde detaylıca işlenmiştir. Bu yönüyle eserleri, arkeolojik ve tarihsel verileri tamamlayıcı niteliktedir.

 Kayıp veya Atfedilen Eserler  
Kaynaklarda şaire atfedilen Tevsname (veya Kuşname) ve Vamık ve Azra isimli mesneviler bulunsa da, bu eserlerin günümüze ulaşıp ulaşmadığı veya aidiyeti konusu edebiyat tarihçileri arasında tartışmalıdır.

 Dilbilim Çalışmaları: İlk Farsça Sözlük 
Katran Tebrizi'nin edebiyat tarihindeki bir diğer öncü rolü, sözlükçülük alanındadır. Orta Çağ kaynakları, onun Farsçanın ilk izahlı sözlüğünü hazırladığını belirtir. Tefasir fi lügati'l-fürs (veya Ferheng-i Katran) olarak bilinen bu eser, sonraki yüzyıllarda yaşayan Esedi Tusi ve Muhammed Nahçıvani gibi sözlükçüler için temel başvuru kaynağı olmuştur.

Nasır-ı Hüsrev, Sefernamesinde Katran ile olan diyaloğunu aktarırken ilginç bir ayrıntıya dikkat çeker. Hüsrev, Katran'ın şiiri güzel okuduğunu ancak "Farsçayı iyi bilmediğini" (burada kastedilen standart Horasan Farsçasıdır) not düşmüştür. Katran, Hüsrev'e Horasanlı şairlerin divanlarını getirerek anlamını bilmediği kelimeleri sormuş ve kaydetmiştir. Bu anekdot, Katran'ın anadilinin o dönem Azerbaycan coğrafyasında konuşulan ve "Azeri" (Eski Azerice/İrani) olarak adlandırılan yerel dil olduğunu, ancak şairin bilimsel bir titizlikle standart Farsça üzerine sözlük çalışması yürüttüğünü göstermektedir.

 Kaynakça 
Rypka, Jan (1968). History of Iranian Literature. Reidel Publishing Company.

Azərbaycan Respublikasında əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin siyahısı". Azerbaycan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu Kararı, 2019.

Nasır-ı Hüsrev (2000). Sefername (Çev. Abdülvehhab Tarzi). İstanbul: MEB Yayınları

Minorsky, V. (1958). "Qatran Tabrizi". Encyclopaedia of Islam, Brill

Kesrevi, Ahmed (1999). Azeri: Zeban-i Bastan-i Azerbaygan. Tahran

 Ayrıca bakınız 

Horasan Üslubu

Azerbaycan edebiyatı

Nasır-ı Hüsrev

Şeddadiler

 Dış bağlantılar 

Encyclopaedia of Islam – Qatran Tabrizi maddesi