I. Güştasp

I. Güştasp ya da I. Garşasp (), 1203'ten 1233/34'e kadar Şirvanşah idi. I. Ferruhzade'nin () oğlu ve halefiydi ve muhtemelen başlangıçta onunla birlikte ortak hüküm sürmüştü.

 Hükümdarlığı 
I. Ferruhzade bin Menuçihr'in kısa süren saltanatının ardından, tahta oğlu Garşasp bin Ferruhzade geçmiştir. Adına basılmış, çoğunlukla bakırdan üretilmiş ve düşük değerli çok sayıda sikke günümüze kadar ulaşmıştır; söz konusu sikkelerin çeşitli varyantları mevcut olmakla birlikte içerikleri aynıdır. Ön yüzünde, her zamanki gibi, dini bir sembol ve Halife Nâsır Dînillah'ın (575-622 Hicri (1180-1225)) adı yer almaktadır. Arka yüzünde ise aynı dini sembol tekrarlanmakta ve altında "el-Malik el-Mu'azzam Garşasp bin Ferruhzade bin Menuçihri, Şirvanşah" kelimeleri bulunmaktadır. Garşasp adına basılan çok sayıda sikkenin tamamı Halife Nâsır Dînillah'ın adını taşımaktadır. Bununla birlikte, Garşasp'ın oğlu ve halefi III. Fariburz da, halifenin saltanatının sonlarına doğru onun adına sikkeler bastırmıştır.Пaxoмoв. Caбиpaбaдcкий клaд, 1926 г., "Изв. Aзкoмcтapиc", вып. III, Бaky, 1927, c.55–58

Garşasp'ın sikkelerindeki "el-malik el-mu'azzem" lakabı ve Şirvanşah unvanı, Şirvanşahlar devletinin en gelişmiş döneminde bağımsız olarak hüküm sürdüğünü ortaya koymaktadır. Garşasp'ın adı, Kura ve Aras nehirleri arasında yer alan ve Hazar Denizi kıyılarına kadar uzanan Guştasbi (Guştasfi) bölgesinin adıyla da ilişkilendirilmektedir.Шapaф-xaн Бидлиcи, т. II, M., 1976, c.82Aмин Axмeд ap- Paзи. Xaфт иклим. HAИИ AH Aзepб. CCP, Д.№ 2175, c.390Hadi Həsən. Fələki Şirvani, s.17aн-Hacaви, c.222Həmdullah Qəzvini. Nüzhət əl-qülub, h. I, s.92, h. II, s.94. Sara Aşurbeyli, şirvanşahın isminin en doğru yazılışının, sikkeleri ve anıtları üzerindeki yazıtlarda da görüldüğü gibi, Garşasp veya Gerşasp olduğunu belirtmektedir.S. Aşurbəyli – Şirvanşahlar dövləti, Bakı, 2006 Gerşasp ismi, Şirvanşahların büyük olasılıkla akrabalık bağlarının bulunduğu Kakuyi Hanedanı'nın hükümdarları arasında yaygın olarak bilinmektedir.K. A. Бocвopт. Mycaльмaнcкиe динacтии. Пepeв. П. A. Гpязнeвичa, M., 1971, c.141

Şirvan'daki Güştaspi ili ve şehrinin adına, 13. yüzyıl öncesi kaynaklarda rastlanmamaktadır. Bölge isminin kökeninin, muhtemelen Garşasb adından türediği kabul edilmektedir. Bu durum; Garşasb'ın, Şirvanşah makamına yükselmeden önce babası Ferruhzade bin Menuçihr döneminde bu bölgenin yöneticisi olduğu ihtimalini güçlendirmektedir. Garşasb isminden türeyen 'Güştaspi' adı, İran mitolojisindeki hükümdar ismiyle ilişkilendirilerek halk etimolojisine de konu olmuştur.Həmdullah Qəzvini. Nüzhət əl-qülub, s.92, ing. tərc. s.94

Mardakan köyündeki dairesel kulenin üzerindeki kitabeye göre, Gerşasb hükümdarlığına Hicri 600 (Miladi 1204) yılında başlamıştır. Kitabede şu ifadeler yer almaktadır:

I. "Bu kale, gerçekten büyük, bilge, adil, muzaffer, din savaşçısı, dünyanın şanı, dinin ve Müslümanların koruyucusu, dinin koruyucusu Garşasb bin Ferruhzade bin Menuçihr zamanında inşa edilmiştir."

II. "Sahibi... saygın bir komutan, bilge, Allah tarafından korunan, saygın, devletin ve dinin yıldızı İshak bin Kakuyi'dir. Allah onun gücünü ebedi kılsın! Tarih, Mordad ayı, altı yüzüncü yıl (Hicri 600 (Ağustos 1204))."

Kalenin güneybatı tarafında, kapının solunda şu yazı bulunmaktadır: "Mimar Abdülmecid binMesud."Aлeckepзaдe. Haдпиcи… c.380

Bu kitabe, Gerşasp döneminde, Gürcülerin ülkeye sık sık düzenlediği baskınlar nedeniyle, Şirvanşahların 12. yüzyılın sonlarında Bakü'ye yerleşmesinden sonra Abşeron ve Şirvan'ın diğer bölgelerinde surlar inşa ettiğini göstermektedir.

 Moğolların Azerbaycan seferi 
Garşasp'ın 13. yüzyıla kadar süren hükümdarlığı döneminde şehir hayatı, zanaat, ticaret ve inşaat alanlarında önemli gelişmeler kaydedilmiştir. Ancak 1220'den itibaren Şirvan ve tüm Orta Doğu, yabancı istilacıların—Moğolların—taarruzlarıyla tehdit altına girmiştir. Moğol seferlerinin çağdaşı olan İbn el-Athir, bu istila karşısında şunları yazmıştır: "…gece gündüz böyle büyük bir olay ve böyle büyük bir felaket görmemişti. Bu felaket tüm insanları, özellikle de Müslümanları vurdu. Tanrı'nın insanı yarattığı günden bugüne kadar dünyanın böyle bir felaket yaşamadığını söyleyen haklıdır, çünkü tarihlerde buna benzer veya yakın bir şey yoktur."İbn əl-Əsir, s.135

Moğollar, Azerbaycan ve Şirvan topraklarında ilk olarak Hicri 617 (Miladi 1220/21) yılında, I. Garşasb bin Ferruhzade döneminde ortaya çıkmıştır. Cebe Noyan ve Subutay Bahadır komutasındaki otuz bin kişilik Moğol ordusu, 1221 yılında Gürcü birliklerini mağlup ederek Mugan'da kışlamış; ardından Erdebil'e yönelmiş, şehri tahrip etmiş ve ele geçirmiştir.bn əl-Əsir, s.134–142Paшид aд-Дин. Иcтopия Чингиз xaнa. Пepeв. И. H. Бepeзинa. Tpyды Bocт. Oтд. Имп. Pycck. Apxeoл- oб-вa ч.15, CПб., 1888, c.136C.d'Ohsson. Historie des Monqols, t. I, La Haye et Amsterdam, 1834, c.326 327A. A. Aли-зaдe. Социально-экономическая и политическая история Азербайджана XIII–XIV вв.  , Бaky, 1956, c. 89–101, 357–360

Daha sonra Moğollar üçüncü kez Tebriz'e yönelmişlerdir. Şehrin halkı, para ve kumaş vererek kendilerini kurtarmıştır. Moğollar Serab şehrini tahrip ettikten sonra, Hicri 618 (Miladi 1221) yılının Ramazan ayında Beylegan'a gelmiş, şehri kuşatıp ele geçirmiş; neredeyse tüm halkı kılıçtan geçirmiş ve şehri yağmalamışlardır. Ardından Arran'ın başkenti Gence'yi kuşatmış ve halktan para ile değerli kumaş talep etmişlerdir. Büyük bir fidye alındıktan sonra Moğollar, Gence'yi terk ederek Gürcistan'a yönelmişlerdir.İbn əl-Əsir, c.140–141Paшид aд-Дин. Иcтopия Чингиз xaнa, C.138;Д'OCCOH. Иcтopия мoнгoлoв,"c.333–334B. B. Бapтoльд. Mecтo пpикacпийcкиx oблacтeй, c.706Aлизaдe, s.93–99B. Spuler. Die Monqolen in İran. Berlin. 1955 O dönemde Gürcistan'da Tamar'ın oğlu IV. George Laşa hükümdarlık yapmaktaydı. Moğollar Gürcü birliklerini yenip ülkelerini yağmaladıktan sonra kısa süre içinde Gürcistan'ı terk edip Şirvan'a geri dönmüşlerdir. Şamahı'yı kuşatıp harap etmişler ve şehrin halkını kılıçtan geçirmişlerdir. İbn el-Athir (1160-1234), Moğolların şehri ele geçirmesini ve halkının kahramanca savunmasını şöyle anlatmaktadır: "...Tatarlar merdivenlerle şehrin surlarına tırmandılar ve diğerlerine göre çok sayıda deve, inek, koyun vb. topladılar ve kendi ve düşmanın ölülerini üst üste yığarak bir tepe gibi bir şey inşa ettiler, üzerine tırmandılar, şehir üzerinde hakim bir konum elde ettiler ve şehir halkıyla savaşa girdiler. Şehir halkı üç gün boyunca en şiddetli çatışmalara dayandı ve sonunda neredeyse yenilgiye uğradıklarında kendi kendilerine şöyle dediler: 'Her halükarda kılıçtan kurtulamayacağız, bu yüzden sağlam durmak ve en azından şerefle ölmek daha iyidir.'''"İbn əl-Əsir, s.141 Şamahı şehrini ele geçiren Moğollar şehri yağmalamış ve halkı kılıçtan geçirmiştir.

A. A. Alizade şöyle yazmaktadır: "...Şirvanşah, Şamahı'nın savunmasına ve Moğollarla yapılan savaşa katılmadı. Şamahı kuşatıldığında muhtemelen şehirde değildi. Moğollar yaklaştığında Şirvanşah'ın ulaşılmaz kalelere çekilip başkenti kaderine terk ettiğini düşünebiliriz."Aлизaдe, s.359 S. Aşurbeyli, A. A. Alizade'nin bu görüşünün doğru olmadığını belirtmekte ve bu konuda şunları yazmaktadır: "Şirvanşah Şamahı'yı terk etmiş olamazdı. Şamahı'nın yaklaşık 1192'de bir depremle yıkılmasının ardından Ahsitan ikametgâhını Bakü'ye taşıdıИcтopия и вocxвaлeниe вeнцe-нocцeв, c.57 ve Moğollar şehri kuşattığında Şirvanşah Gerşasb oradaydı."Aшypбeйли. O дaтиpoвкe и нaзнaчeнии Гыз- Гaлacы, c.42.

Arap tarihçilere göre, Moğollar halkının inatçı direnişi nedeniyle Bakü'yü uzun süre ele geçirememişlerdi. Şehrin teslim olması ancak tüm ülke işgal edildikten sonra gerçekleşmişti. İbn el-Athir şöyle yazmaktadır: "Moğollar Azerbaycan ve Arran'ı yıktıktan sonra Derbent-Şirvan'a gittiler ve hükümdarlarının yaşadığı kale hariç şehri ele geçirdiler."İbn əl-Əsir. Tarix-əl-kamil, s.135–136. Baküvi (1403), Bakü'de iki müstahkem kaleden bahsetmekte ve şunları yazmaktadır: "Bunlardan daha büyük olanı denize yakın. Denizin dalgaları duvarlarına çarpıyordu. Bu, Tatarların (Moğolların) ele geçiremediği bir kaleydi."Aл-Бakyви Aбд ap-Paшид. Kитaб тaлxиc aл-acap вa aджaиб aл-мaлик aл-kaxxap. Изд. тekcтa, пepeв. З. M. Бyниятoвa. M., 1971, apaб. тekcт, л.55a, pycck. пepeв., c.89. Moğollar Şamahı'yı ele geçirip yağmaladıktan sonra, Derbent geçidinden Moğolistan'a dönmek üzere Derbent'e yönlendirildiler. Ancak Derbent son derece iyi bir şekilde tahkim edilmiş olduğundan dolayı şehri geçmeyi başaramamışlardır. Bunun üzerine Moğol komutanları bir hileye başvurmuşlardır. Şirvanşah Garşasb'a müracaat ederek bir barış antlaşması imzalanması amacıyla elçi gönderilmesini teklif etmişlerdir. Şirvanşah, Moğolların niyetine güvenerek Cebe ve Subutay'ın karargahına on kişilik bir heyet göndermiştir. Ancak Moğollar, elçilerden birini öldürüp diğerlerini ölümle tehdit ederek kendilerine Derbent üzerinden geçen dağ geçitlerini göstermeye zorlamışlardır. Heyetin geri kalan üyeleri, can güvenlikleri karşılığında gizli yolları Moğol ordusuna göstermek zorunda kalmıştır.İbn əl-Əsir, s. 141–142Paшид aд-Дин, s. 138–139д'Occoн, s.336Бapтoльд, s.706.

Kirakos Gandzaketsi'ye göre, Moğollar "Derbent kapısından ülkelerine dönmek istiyorlardı. Ancak Derbent'teki Müslüman birlikler buna izin vermedi. Bunun üzerine Moğollar vadileri ağaçlar ve taşlarla doldurdular, mallarını, atlarını ve askeri mühimmatlarını taşıdılar, Kafkas Dağları'nın geçilmez kısımlarını aştılar ve ülkelerine geri döndüler."Kиpakoc Гaндзakeци. Иcтopия Apмeнии. Пepeв. Л. A. Xaнлapян. M., 1976, c.138.

1222'de Moğollar, Alanların, Lakların ve diğer halkların topraklarına girerek bu coğrafyayı yağmalamışlar, ardından Kıpçak bozkırlarına yönelen Moğol kuvvetleri, bu bölgeleri istila ederek Kıpçaklar'ı ana yurtlarından uzaklaştırmışlardır. Kıpçaklar'ın bir kısmı dağlık bölgelere çekilirken, bir bölümü Rus topraklarına sığınmış; büyük bir çoğunluğu ise Derbent bölgesine yerleşmiştir.İbn-əl-Əsir, s.145.

 Gürcü prensesiyle evliliği 
Gürcü kronikleri; Gürcistan Hükümdarı IV. George Laşa'nın, kız kardeşi Rusudan'ın düğün törenine katılmak amacıyla 1222 yılında Şirvanşahlar'ın ikinci başkenti ve ikametgâhı olan Bakü'ye geldiğini kaydetmektedir. Ancak IV. George burada hastalanarak 18 Ocak 1222 tarihinde vefat etmiş; bu sebeple planlanan evlilik gerçekleşmemiştir. Rusudan aynı yıl Gürcistan'a geri dönmüş ve ülkenin yeni hükümdarı ilan edilmiştir.Kapтлиc цxoвpeбa, т. I, c.371,т. II, c.166E. A. Пaxoмoв. Moнeты Гpyзии. Tбилиcи, 1970, c.101–102.

 Kıpçakların seferi 
Moğollar Şirvan'ı terk ettikten sonra, yenilgiye uğrayan Kıpçaklar bir araya gelerek Derbent'e yöneldiler. O zamanlar Derbent hükümdarı, İbn el-Athir'in Şirvanşah olarak adlandırdığı Raşid idi.İbn əl-Əsir, s.145 Yâkût el-Hamevî'ye göre, Şirvan'ın başkenti Şamahı'nın hükümdarı "Derbent emiri Şirvanşah'ın kardeşi" idi.Yaqut Həməvi, Mücəməl-Buldan. Beyrut, V, s.291Бapтoльд. Шиpвaншax, II/I, c.877Бapтoльд, Дepбeнд, III, c.426. On birinci yüzyıl kaynakları, yerel Haşimi emirleri tarafından yönetilen ve bağımsız bir şehir devleti olma iradesini sürdüren Derbent'in, Şirvanşahlar tarafından ele geçirildiğini kaydetmektedir. Yazılı kaynaklar ve nümizmatik veriler, Derbent'in on birinci yüzyılın üçüncü çeyreği itibarıyla Şirvanşahlar Devleti'ne ilhak edildiğini doğrulamaktadır. Ancak on ikinci yüzyılın başlarında şehir, yaklaşık bir asır boyunca bağımsızlığını muhafaza eden Sulami Hanedanı'na mensup yerel Arap emirlerinin yönetimine geçmiştir. Şirvanşahlar'ın bu dönemde Derbent'i yeniden hakimiyet altına alma girişimlerinin büyük bir kısmı başarısızlıkla sonuçlanmıştır.E. A. Пaxoмoв. O дepбeндckoм княжecтвe. XII–XIII в. "Изв. Aз ГHИИ", вып. II, Бaky, 1930, c. 1–11

 Gürcü seferi 
Hicri 619 yılının Safer ayında (Şubat 1222), Beylegan şehri Gürcüler tarafından saldırıya uğramıştır. Gürcü birlikleri şehri ele geçirdikten sonra, halktan haraç alarak şehirden çekilmek yerine halka saldırmışlar ve "Tatarların onlara yaptığı gibi aynı katliam ve yağmayı onlar da yapmışlardır".İbn əl-Əsir, s.l45–149. Bu dönemde; Moğol istilaları neticesinde Şirvan, Kafkasya ve tüm Orta Doğu coğrafyasında hüküm süren istikrarsız siyasi atmosfer, müreffeh yerleşim birimlerinin tahrip edilerek nüfusun seyreltilmesi, Gürcülerin ve diğer devletlerin Şirvan'a yönelik sürekli hale gelen yağma faaliyetleri ile Harezmşahların artan tehdidi, Şirvanşahlar Devleti'nin zayıflamasına neden olmuştur. Gürcülerin kesintisiz saldırılarını durdurabilmek adına Şirvanşah Garşasb, "...oğlu Celaleddin Sultanşah'ı Gürcülere teslim etmiştir. Gürcüler de onu Tamar'ın kızı hükümdar Rusudan ile evlendirmek amacıyla vaftiz etmişlerdir"''.Ən-Nəsəvi, s.222.

 Ailesi 

 Baba: I. Ferruhzade. Şirvanşah
 Kardeş: Raşid bin Ferruhzade. Derbent Hükümdarı (1221–1239)
 Oğul: III. Fariburz. Babası Guştasb'ı tahttan indirdi ve iktidara geldi.
 Oğul: Celaleddin Sultanşah. Guştasb Hükümdarı (1226-?)

 Kaynakça 

 Bibliyografya 





 İleri okumalar 




Kategori:13. yüzyılda İranlılar