Şıh Baba Türbesi (Cabrayıl)

Şıh Baba Türbesi (), Cebrayıl bölgesinin Şıhlar köyü arazisinde, yaşlı dağların koynunda halk arasında "Şıh Baba Piri" adıyla ün kazanmış bir türbedir.

Geniş bir mezarlıkla çevrili olan Şıh Baba Piri, esasen içten ve dıştan dairesel plana sahip bir türbe binasından oluşmaktadır. Sivri kemerli kapı üzerinde kitabe bulunmamaktadır.

Şıh Baba Türbesi'nin 1308 yılına ait kitabesinde, türbenin Karabağ'daki "Kadiriyye" tarikatı şeyhi Şeyh Gıyaseddin'in oğlu Şeyh Abdüsselam'ın mezarı olduğu belirtilmektedir. Kebele Rayonu'nun Hemzeli köyündeki "Şıh Baba" türbesinin adıyla anlam bakımından aynıdır. Şıh Baba Türbesi 14. yüzyıla tarihlendirilmektedir. Türbenin bulunduğu Şıhlar köyü de adını "Şıh Baba" türbesinden almıştır.B. Budaqov Q. Qeybullayev Yuxarl Qarabağın Toponimləri Bakı,2005

Anıtın dairesel kubbesi çökmüş, içeride yetişen bir ardıç ağacı büyüyerek türbenin içinden yükselmiş; anıtın önünde yetişen diğer bir ardıç ağacıyla birleşerek merkezde defnedilmiş büyük alim ve yüce şeyhin mezarı üzerine gölge salmaktadır. İkiz ardıç ağaçları sanki yarı harabe durumdaki anıtı tamamen yok olma tehlikesinden korumaya çalışmakta ve araştırmacıları, vaktiyle Avrupa'yı Yakın Doğu ülkeleriyle birleştiren kervan ticareti yolu üzerinde bulunarak canlı bir hayat sürmüş kültürel-ideolojik, sosyal-siyasi-ekonomik merkezlerden birine; halkın bir pir, kutsal bir yer olarak koruyup sakladığı tarihin izlerinde bilimin ve kültürün sırlarını açmaya çağırmaktadır.

 Mimarisi 
Şeyhin mezarı üzerine kubbeden dökülen taşlar ve diğer çeşitli hatıra anıtlarından taş parçaları birikmiştir. Taş yığınları arasında ona ait yazılı anıtı araştırma çabaları bir sonuç vermemiştir.

 Türbenin girişi 
upright=0.91|küçükresim|sağ|Şıh Baba Türbesi. Eşiğe yerleştirilmiş kitabeli taş
Türbeye girerken, sülüs unsurlu güzel bir nesih hattıyla yazılmış kitabeli bir mezar taşının (0,65×0,16×0,18 m) üzerinden geçmek gerekir. Mezar taşı eşiğe öyle yerleştirilmiştir ki, eşikteki taşlar hem renk hem de form bakımından birbirini tamamlar. Taş sanki bina inşa edilirken buraya konulmuştur. Taş üzerindeki kitabede isim bulunmamakta, sadece tarih yazmaktadır. Arapça metnin tercümesi şöyledir:

Bu anıtın kutsal şeyhin türbesinin eşiğinde defnedilen bir kişiye ait olduğu varsayılabilir. İsim yazılmadığı için defnedilen kişinin bir kadın olduğu ihtimali de mevcuttur. Aynı metni taşıyan bir mezar taşı (0,59×0,27 m), türbeyi çevreleyen duvarın dışındaki mezarlardan birinin üzerinde de bulunmaktadır. Üst kısmı sivri kemerle tamamlanan mezar taşının iç çerçevesinin kemeri bitkisel süslemelerle (nebatî ornamentler) bezelidir. Çerçevenin içinde, iri sülüs unsurlu nesih hattıyla Arapça yazılmış kitabenin metni şöyledir:

Fallus formunda taştan yapılmış anıtın (0,50×0,16×0,16 m) alt kısmı dikdörtgen ve dört kenarlıdır. Kenarlardan iki yüzü boştur. Görünüşe göre bu kısım mezarın baş tarafındaki örgünün içinde kaldığı için kitabesizdir. Diğer iki tarafında Farsça yazılmış kitabenin tercümesi şöyledir:

Türbe vaktinde pişmiş tuğladan örülmüş dörtgen bir duvarla çevrilmiştir. Günümüzde bu duvarın giriş kısmından sadece küçük bir parça kalmıştır. İçeride sağ tarafta, yerden yaklaşık bir metre yükseklikteki tuğla örgülü niş içerisinde, çok zarif bir işçiliğe sahip fallus formunda mermer bir mezar taşı (0,45×0,15×0,12 m) bulunmaktadır. Mezar taşının üst kısmı sekizgen bir başlığa sahiptir. Ön yüzünde sülüs unsurlu güzel bir nesih hattıyla Arapça yazılmış kitabenin tercümesi şöyledir:

 Çevresindeki mezarlık 
Duvarın içine yerleştirilmiş bir diğer mezar taşında tarih bulunmamaktadır. Ancak anıtın formu, boyutu ve kitabenin hat özelliklerine göre o da öncekilerin dönemine tarihlendirilebilir. İri hatlı kitabede "Şeyh Muhyiddin'in vefatı" sözleri yazılıdır.

Şeyhin mezarı üzerindeki taş yığınları arasında rastlanan küçük bir mezar taşı parçasında (0,36×0,21 m) Arapça yazılmış "Bu kabir Şeyh Ekber'indir" sözleri okunmuştur.

Etraftaki büyük mezarlıkta 14. yüzyıl ile 20. yüzyılın başlarına ait şeyhlerin ve evliyaların mezar taşlarına rastlamak mümkündür. Ancak Orta Çağ anıtlarının neredeyse tamamı toprak altındadır ve onları kazıp çıkarmak mümkün değildir.

Topraktan çıkarılan bir mezar taşı (0,57×0,32×0,11 m) üstten dikdörtgen formundadır. Hattı pek özenli değildir. Arapça yazılmış kitabenin metni şöyledir:

15. yüzyıla ait üç mezar taşı (0,60×0,30×0,7 m) daha kaydedilmiştir. Bunlar kadınlara ait olup üst kısımları üç yapraklı formda düzenlenmiş küçük hacimli anıtlardır. Bunların daha büyük boyutlu olanlarına, 14. yüzyılın ortalarına ait olarak vaktiyle Yardımlı Rayonu'nun Köhne Avarak ve Ünec köylerindeki mezarlıklarda da rastlanmıştır.

 Güncel durumu 
27 yıllık esaretin ardından Ermeni işgalinden kurtarılan Cebrail Rayonu'nun Şıhlar köyü arazisindeki "Şıh Baba" türbesi, bakımsız bir durumda olsa da yıkılmamıştır.

 Soy ağacı 
upright=1.14|küçükresim|sol|Şıh Baba türbesi. Fallus formunda mermer taşı
Şıhlar'da faaliyet göstermiş alim ve şeyhlerin soyu ile müritleri son yıllara kadar devam etmiştir. Şu anda mezarlıkta bulunan, 20. yüzyılın başlarında defnedilmiş bir şahsın mezar taşındaki Arapça kitabede şu sözler okunabilmektedir:

veya başka bir anıtta:

Şeyh'in soyundan gelen Ağa Rüstem'in oğlu Şeyh Tahmaz, Şıhlar köyünde Doğu dillerini, özellikle Arap edebiyatını, İslam tarihini ve insanlığın kültür abidesi olan Kur'an-ı Kerim'i en iyi bilen son kişiydi. 1937 yılında o da represyon kurbanı olmuş ve 70 yaşında Sibirya'ya sürgün edilmiştir.

Şeyh Tahmaz gibi Sibirya'ya sürgün edilmiş Azerbaycanlı aydınlar ve şeyhler pek çoktur. Onların isimlerine Çarlık valilerine ait arşiv belgelerinde rastlamak mümkündür.

Günümüzde bu şeyhlerin ve alimlerin soyundan gelen, Şıhlar köyü kökenli bazı aydınlar yaşamaktadır. Bunlar arasında hukukçu ve Yargıtay emekli hakimi Ali Rüstemov, Şıhlar köy okulu öğretmenlerinden filolog Enver Mehdiyev, gazeteci Muhammed Tahmazov, şair Hasay Mehdiyev ve diğerleri sayılabilir. Vaktiyle 750 evden oluşan Şıhlar köyü, günümüzde 30–35 evden ibarettir. Köyün eski görkemli hali kalmamış olsa da, zengin tarihinden haber veren muhteşem anıtları korunmuştur. Ancak uzun süre mülteci düşmanlarımız Ermeniler tarafından işgal altında tutulan anıtlarımızın birçoğu ne yazık ki tahrip edilmiştir.

Cebrailli yaşlı nesillerin verdiği bilgilerden ve yerel efsanelerden öğrendiğimize göre, o dönemde vergi mükellefleri vergilerini Şıh Baba soyuna ödemişlerdir. Bu vergilerin çoğunlukla hayır işlerine harcandığı ve Hudaferin köprüleri'nin inşasında da bu kaynaklardan yararlanıldığı tahmin edilmektedir.

Muzaffer Azerbaycan Ordusu, 27 yıllık işgalin ardından 22 Ekim 2020 tarihinde Cebrayıl Rayonu'nun Sirik, Şıhlar, Mestelibeyli ve Derzili köylerini işgalden kurtarmıştır.

 Kadiriyye tarikatı 
Şıh Baba soyundan Şeyh Veliyeddin (vefatı hicri 1070), 16. yüzyılın sonlarında Cebrayıl Rayonu'nun Dağ Tumas köyüne göç etmiş ve orada yaşamıştır. Rivayete göre Şıh Baba, "Kadiriyye tarikatının" şeyhi olmuştur. Kadiriyye tarikatının kurucusu Abdülkâdir Geylânî'dir (1077–1166). Kökeni Fars'tır. 18 yaşında Bağdat'a gelmiş, burada Hanbeli fıkıh eğitimini tamamladıktan sonra 25 yıl Irak çöllerinde zahid olarak dolaşmış ve nihayet 1127'de Bağdat'ta bir vaiz olarak ün kazanmıştır. Abdülkadir hayattayken, çocukları ve müritlerinden bir kısmı Kadiriyye tarikatını tebliğ etmek için Arap ülkelerine, Afrika'ya, Hindistan'a ve Türkistan'a gitmişlerdir. Kadiriyye'nin etkisi Batı ve Kuzey Afrika, Sudan, Irak ve Pakistan'da güçlüdür. Kadiriyye merkezi 1300 yılında Suriye'de, 15. yüzyılın başlarında ise Şam'da (Dımaşk) teşkil edilmiştir.

Tarikatın İstanbul'da ortaya çıkışı, Tophane'de bir hanegâh inşa eden İsmayıl Rumi (vefatı 1041/1631–32 veya 1053/1643-44) ile ilişkilendirilir. Bu tarikatın Azerbaycan'daki varlığı hakkında bilgi veren kaynak yoktur.

Şıhlar köyü, adını bu merkezle bağlantılı olarak almıştır. Türbe üzerinde bir kitabe olmasa da ve merkezi kuran şeyhin adı tam olarak belirlenemese de, onun birçok müridinin ve soyundan gelenlerin adları gün yüzüne çıkarılmış ve faaliyetlerinin ilk dönemi 12-13. yüzyıllara tarihlendirilmiştir. Bu merkez; yukarıda belirtildiği gibi Avrupa ülkelerini İran ve diğer Yakın Doğu ülkeleriyle hem Hazar Denizi üzerinden su yoluyla hem de kara kervan yoluyla bağlayan hat üzerindeki Pir Hüseyin, Sofi Hamid, Baba-Samit, Sarı Peygamber, Babi Yakub, Aza piri vb. sosyo-kültürel-ideolojik ve siyasi-ekonomik merkezler zincirinin bir parçası olarak kabul edilebilir.

 Ayrıca bakınız 
 Hudaferin köprüleri
 Kız Kalesi (Cebrayıl)

 Kaynakça 

 Edebiyatlar 
 Məşədixanım Nemət Azərbaycanda pirlər.-B.: Azərdövlət Nəşriyyat-Poliqrafiya birliyi, 1992.-100 s

 Dış bağlantılar 
 http://scwra.gov.az
  Muhammed Narimanoğlu, "Yağmalanmış Servet"
 Mimari anıtlar listesi

Kategori:Cebrayıl bölgesindeki anıtlar
Kategori:Azerbaycan pirleri