Kliring (Finans)

Bankacılıkta ve finansta, kliring (ing:"clearing", tr: "temizleme" / "sıfırlama") terimi, 
bir finansal işlemin başlangıcından itibaren, ilgili işlemin tamamlanmasına ya da hesabın mahsup edilmesine kadar gerçekleşen aktivitelerin tamamını ifade etmektedir. Bu süreç ödeme taahhütünü, çek ya da elektronik ödeme talebi şeklinde, bir hesaptan başka bir hesaba yapılan gerçek para hareketine dönüştürür.
Takas odaları ya da takas merkezleri, bankalar arasındaki bu tür hesaplaşma ya da mahsuplaşmaları gerçekleştirmek üzere kurulmuştur.

Tanım
Ticarette; alım-satım işlemlerinin, bu işlemlerin arka planında gerçekleşen  mahsuplaşma/uzlaşma işlemlerinin tamamlanmasına göre çok daha hızlı olması, kliring işlemlerini gerekli kılmaktadır. Alıcı ya da satıcı taraf mahsuplaşmanın hemen öncesinde iflas etmiş olsa dahi, yapılan işlemlerin piyasa kuralları çerçevesinde tamamlanmasını sağlamak üzere; Kliring kapsamında Alım-Satım işlem sonrası yönetimi ve mahsuplaşma-öncesi kredi riski (ing: pre-settlement credit exposure) konuları ele alınır. Kliring kapsamındaki diğer işlemler arasında, mali raporlama/izleme, risk teminatı (ing: risk margining), alım-satım işlemlerinde tek bir pozisyona ya da yatırıma yoğunlaşacak şekilde brüt-net ofsetleme (ing: netting), vergi işleme ve hata işleme bulunmaktadır.

Sistemik Açıdan Önemli Ödeme Sistemleri (ing:Systemically important payment systems,SIPS); hatalı işlem yapmaları durumunda, potansiyel olarak tüm ekonomik sistemi tehlikeye atabilecek olan sistemlerdir. Genel olarak bunlar tek tek ülkelerin, büyük ölçekli ödeme kliring ya da gerçek zamanlı brüt uzlaşma (ing: real-time gross settlement) sistemleridir ancak Avrupa özelinde, tüm Avrupayı kapsayan ödeme sistemleri de bulunmaktadır. Örneğin T2, bankalar arasındaki büyük ödemeleri işleyen ve tüm Avrupayı kapsayan, SIPS kategorisinde olan kritik bir sistemdir. STEP2; Euro Bankacılık Birliği (ing:Euro Banking Association, EBA) tarafından işletilen, tüm Avrupayı kapsayan ve perakende ödemeler için kullanılan, büyük ölçekli bir kliring sistemidir. STEP2, SIPS kategorisine girme potansiyeline sahiptir. Amerika'daki Federal Rezerv ya da FED (ing: Federal Reserve System) kurumu da SIPS kategorisinde kabul edilen kritik sistemlere başka bir örnek teşkil eder.

Tarihçe
Çek kliring

Kliring gerektiren ilk ödeme metodu banka çekleriydi. Çek üzerinden ödemeye yapılabilmesi için; ilgili çekin, o çeki bastıran bankaya götürülmesi gerekmektedir. 

debit kartlarının çek hesaplarına (ing:chequing account) bağlı olarak oluşturulmasına karşın; doğrudan para yatırılması ve ödeme noktalarından yapılan elektronik ödeme işlemleri, çek klirin sistemlerinin dışındaki farklı sistemler üzerinden tamamlanırlar. Örneğin ABD'de bu işlemler Federal Rezerv Bankası Otomatik Takas odası ve özel Electronic Payments Network sistemi üzerinden tamamlanır.

Menkul kıymetler ve Türevler Kliring

Menkul Kıymetler Kliring işlemi, fiziksel hisse sertifikasının teslim edilmesi yoluyla ödemenin yapıldığını doğrulamak üzere gerçekleştirilir. Bu işleme ihtiyaç duyulmasının sebebi ticari işlem tarihi (ing: trade date) ve nihai mahsup edilme tarihi arasındaki olası gecikmelerdir. Mahsup edilme tarihinde ödemenin başarısız olma riskini azaltmak amacıyla, kliring uzmanı veya Takas odası genellik taraflar arasında aracılık yapar. Taraflar fiziksel hisse sertifikasını ve ödemeyi takas odasına teslim ederler. Sertifikanın ve ödenmenin ikisinin de Takas odasına teslim edilmesinin ardından, Takas Odası sertifikayı ilgili tarafa ve ödemeyi de diğer tarafa ileterek  işlemin tamamlanmasını sağlar. Bu işlem ayrıca teslim karşılığı ödeme olarak da bilinir.

 ABD kliring sistemi 
Amerika Birleşik Devletleri kliring sistemi, ayrıca CHIPS (ing: Clearing House Interbank Payments System) olarak da bilinir. CHIPS dünyadaki en büyük kliring sistemdir. Trilyonlarca dolar değerindeki milyonlarca işlem, satıcılar ve onların ürünlerini, hizmetlerini  ya da finansal varlıklarını satın alanlar arasında, günlük olarak gerçekleşmektedir. İşlemlere denk gelen ödemelerin  çoğunluğu birkaç banka arasında gerçekleşmektedir. Bu bankların pek çoğunun Merkez bankaları bünyesinde de hesapları bulunur. Dolayısıyla Merkez Bankası, uluslararası banka ödemeleri tamamlanmasını, kliring ve uzlaşma/mahsuplaşma işlemlerini gerçekleştirerek, sağladığı için aracı bir rol üstlenmektedir. Kliring işleminin tamamlanmasının öncesinde; banka, ödemenin çıkış yapacağı mevduat kurumunun hesaplarını borçlandırıp / verecekli hale getirip (ing: debiting the accounts of bank), ödemeyi kabul edecek olan mevduat kurumunun hesaplarını kredilendirerek / alacaklı hale getirerek, ödeme işlemini gerçekleştirir.

Fedwire adlı Fon Servisi, gerçek-zamanlı brüt uzlaşma/mahsuplaşma sistemi sunmaktadır. Bu sistemde 9500'den fazla katılımcı/işlemci; anında, nihai ve geri döndürülemez fon aktarım işlemlerini başlatabilmektedir. Merkez Bankasında hesabı olan mevduat kurumlarının, bu servisi kullanarak diğer katılımcılarla/işlemcilerle ödeme gönderip almasına izin verilmektedir. Mevduat kurumları ayrıca, bir Fedwire  katılımcısıyla aralarındaki 'temsilci ilişkisi'ni (ing:correspondent relationship)    kullanarak, bu katılımcı üzerinden Fedwire sistemde dolaylı olarak transfer gönderip alabilirler. Katılımcılar genellikle Fedwire sistemini büyük miktarlardaki zaman açısından kritik durumdaki ödemeleri gerçekleştirmek için kullanırlar. Bunlar arasında; bankalar arasında federal fonların alış ve satışların mahsuplaşılması; menkul kıymetlerin alınması, satılması veya finanse edilmesi; büyük miktarlardaki borçların dağıtılması ya da tamamen ödenmesi; gayrimenkul satışlarının tamamlanması/mahsup edilmesi gibi işlemler bulunmaktadır. Hazine departmanı, diğer federal kurumlar ve hükûmet-destekli iştirakler de Fedwire sistemini kapital/kaynak toplama ve dağıtma amacıyla kullanmaktadırlar. 2003 yılında Rezerv/Merkez bankaları, toplam tutarı 436,7 trilyon dolar olan 123 milyon adet Fedwire ödemesi gerçekletirmişlerdir.

Fedwire Menkul Kıymetler Servisi (ing: FSS, Fedwire Securities Service); ABD Hazinesi, federal kurumlar, hükûmet-destekli iştirakler ve bazı uluslar arası organizasyonların sağladığı menkul kıymetler için, güvenli saklama (ing:safekeeping), aktarım ve mahsuplaşma hizmetlerini sunar. Rezerv/Merkez bankaları bu hizmetleri bahsi geçen tüzel kişilikler için bir mali temsilci olarak sağlamaktadır. Menkul kıymetlerin güvenli olarak saklanması; bu menkul kıymetlerin elektronik kayıtlarının emanet hesaplarda tutulması şeklinde gerçekleşir. Menkul kıymetler, sisteme erişimi olan tarafların talimatlarına göre aktarılırlar. FSS erişimi; Rezerv/Merkez bankasında hesabı olan mevduat kurumları ve federal kurumlar, hükûmet-destekli iştirakler ile (ABD hazinesi tarafından menkul kıymetler hesabı tutması için belirlenmiş olan) eyalet hükûmet hazinedar ofisleri  gibi bir kaç diğer kurumla sınırlandırılmıştır. Diğer taraflar, özellikle aracılar ve bayiler, genellikle menkul kıymetleri, Fedwire erişimine sahip olan ve hükûmet menkul kıymet işlemleri alanında uzmanlaşmış kliring servisi sağlayan mevduat kurumları aracılığıyla tutabilir ve aktarabilirler. 2003 yılında, Fedwire Menkul Kıymetler Servisi, toplam tutarı 267,6 trilyon dolar olan 20,4 milyon adet menkuy kıymet transferi işlemi gerçekleştirmiştir.

ACH Network adlı elektronik ödeme sistemi, 1970'li yılların başında Amerika'da, çeklere karşı daha verimli bir alternatif olması amacıyla, özel sektör ve Federal Rezerv/Merkez bankası işbirliğiyle geliştirilmiştir. O zamandan beridir, ACH sistemi ulusal çapta, alacak - verecek (kredi-debit) transferlerini elektronik olarak işleyen bir mekanizmaya evrilmiştir. ACH sistemindeki kredi transferleri, doğrudan banka hesabına maaş ödemesi yapılması ve satıcılara (ing: vendors) kurumsal ödeme yapılması için kullanılmaktadır. ACH sistemindeki debit transferleri ise tüketiciler tarafından banka hesaplarından çıkacak olan sigorta primi,ipotek, borç ve fatura gibi ödemelerin onaylanması amacıyla kullanılmaktadır. ACH sistemi ayrıca işletmeler tarafından fonlarını/kapitallerini asıl iş yaptıkları bankalarda toplamak ve işletmelere de ödemelerini yapmak amacıyla da kullanılmaktadır. 2003, Rezerv/Merkez Bankaları, toplam tutarı 16,8 trilyon olan 6,5 milyar adet ACH ödemesi gerçekleştirmişlerdir.

 Ayrıca bakınız 
Ödeme Sistemi  (ing: Payment system)
Clearstream
Ulusal Otomatik Takas Merkezi (ing: National Automated Clearing House)
SWIFT

 Dış Bağlantılar 
 Türev ürünleri anlama: Piyasalar ve Altyapı - Bölüm 2, Merkezi Karşı taraf için Kliring (Central Counterparty Clearing) Robert Steigerwald  (Federal Reserve Bank of Chicago) 
 Borsada işlem gören Yatırım Türevleri için Kliring ve Mahsuplaşma (Clearing and Settlement of Exchange-Traded Derivatives)  John McPartland (Federal Reserve Bank of Chicago) 

Kategori:Menkul kıymetler
Kategori:Finansal piyasalar
Kategori:Uzlaşma (finans)