Suspiria (film, 2018)

Suspiria, Luca Guadagnino'nun yönetmenliğini üstlendiği ve David Kajganich'in senaryosunu yazdığı 2018 yapımı bir doğaüstü korku filmidir. Film, Dario Argento'nun 1977 tarihli aynı adlı İtalyan klasiğinden esinlenmiştir. Dakota Johnson, Berlin'deki seçkin bir dans akademisine kaydolan Amerikalı genç bir kadını canlandırır. Kısa süre içinde bu akademinin aslında bir cadı tarikatı tarafından yönetildiği ortaya çıkar. Tilda Swinton filmde üç farklı rolde yer alır: topluluğun baş koreografı, akademiyle bağlantılı erkek bir psikoterapist ve cadıların lideri. Mia Goth, Elena Fokina ve Chloë Grace Moretz akademideki öğrencileri canlandırırken; Angela Winkler, Ingrid Caven, Sylvie Testud, Renée Soutendijk ve Christine LeBoutte akademinin yöneticileri olan matronları oynar. Orijinal Suspirianın yıldızı Jessica Harper ise filmde kısa bir cameo ile görünür.

Suspirianın yeniden çevrimi ilk kez 2008 yılında, Guadagnino'nun filmin haklarını Dario Argento ve Daria Nicolodi'den almasının ardından gündeme geldi. Eylül 2015'te Guadagnino projeyi yöneteceğini doğruladı ve filmini doğrudan bir yeniden yapım yerine, orijinal filme bir “saygı duruşu” olarak tanımladı. Senaryo, Guadagnino'nun bir önceki filmi Sen Benimsinde de birlikte çalıştığı David Kajganich tarafından yeniden yazıldı. Kajganich, hikâyeyi 1977'deki “Alman Sonbaharı” dönemine yerleştirerek Soğuk Savaş sürecinde Almanya'daki kuşaklar arası suçluluk duygusunu ele almayı amaçladı. Film; annelik, kötülük ve anaerkil yapıların güç ilişkileri gibi temaları da merkezine alır.

Orijinal filmin abartılı ve canlı renk paletinin aksine Guadagnino, Suspirianın görsel dünyasını “kışa özgü”, soğuk ve kasvetli bir atmosfer üzerine kurdu; ana renklerin neredeyse tamamen yok edildiği soluk bir estetik benimsedi. Filmde yer alan, Damien Jalet tarafından koreografisi yapılan stilize dans sahneleri, cadılık temasının görsel bir ifadesi olarak önemli bir rol oynar. Filmin çekimleri 2016'nın sonları ile 2017'nin başlarında İtalya'nın Varese kentinde ve Berlin'de gerçekleştirildi. Müzikler ise Radiohead'in solisti Thom Yorke tarafından bestelendi. Yorke, film müziklerinde krautrock akımından ilham aldı. Suspiria, Vogue Italia'nın genel yayın yönetmeni Franca Sozzani, yönetmen Jonathan Demme ve Deborah Falzone'un anısına ithaf edilmiştir.

Film, dünya prömiyerini 1 Eylül 2018'de 75. Venedik Uluslararası Film Festivali'nde yaptı. Amazon Studios tarafından 26 Ekim 2018'de Los Angeles ve New York'ta sınırlı gösterime giren film, açılış hafta sonunda 180 bin doların üzerinde hasılat elde ederek yılın salon başına en yüksek gişe ortalamasına ulaştı. 31 Ekim'de ABD'de bazı şehirlerde özel gösterimler yapıldıktan sonra, 2 Kasım 2018'de geniş çaplı gösterime girdi. Suspiria, İtalya'da ise 1 Ocak 2019 tarihinde vizyona çıktı.

Film gişede başarısız oldu ve eleştirmenlerden gelen tepkiler ikiye bölündü. Bazı eleştirmenler Suspiria'''yı görsel tasarımı ve oyunculuk performansları nedeniyle överken diğerleri filmin tarihsel ve politik arka planının, ele alınan diğer temalarla yeterince ilişkili olmadığı gerekçesiyle keyfi ve dağınık bulunduğunu savundu.

 Hikayesi 
1977'deki Alman Sonbaharı sırasında, Ohio'lu Mennonit bir aileden gelen Amerikalı Susie Bannion, Batı Berlin'de bulunan Markos Dans Akademisi'ne kabul edilir. Akademi, kısa süre önce kaybolan bir öğrenci olan Patricia Hingle'ın yarattığı sarsıntının etkisi altındadır. Patricia, ortadan kaybolmadan önce psikoterapisti Josef Klemperer'a akademinin bir cadı tarikatı tarafından yönetildiğini söylemiştir. Patricia'nın Klemperer'ın ofisinde bıraktığı günlüklerde, Hristiyanlıktan önceye dayanan üç güçlü cadıdan oluşan “Üç Anne”den söz edilmektedir: Mater Suspiriorum, Mater Tenebrarum ve Mater Lachrymarum. Başlangıçta Patricia'nın anlattıklarını ciddiye almayan Klemperer, onun kayboluşunun ardından akademiye karşı şüphe duymaya başlar.

Bir prova sırasında Sovyet kökenli bir öğrenci olan Olga, Madame Blanc'a öfkeyle karşı çıkar ve stüdyoyu terk eder. Eşyalarını alarak akademiden kaçmaya çalışan Olga, aynalarla kaplı bir odada tek başına kapana kısılır. Bu sırada Madame Blanc provaya devam eder. Susie'nin son derece sert ve saldırgan bir dans sergilediği bu prova sırasında, Susie'nin hareketleri Olga'yı fiziksel olarak etkilemeye başlar; Olga'nın bedeni şiddetli biçimde zarar görür, organları ve kemikleri parçalanır. Akademinin matronları, Olga'nın parçalanmış bedenini büyük kancalarla sürükleyerek odadan çıkarır. Daha sonra matronlar, tarikatın yeni liderinin kim olacağını belirlemek üzere gayriresmî bir oylama yapar. Oylama, Madame Blanc ile uzun süredir tarikatı yöneten, yaşlı ve korkunç derecede biçimsiz Mother Markos arasında geçer. Akademiye adını veren Mother Markos, çoğunluğun oyunu kazanır. Oylamanın ardından, matronlar arasında en silik ve çekingen olan Miss Griffith intihar eder.

Susie, sınıf arkadaşı Sara ile yakın bir dostluk kurar. Olga ve Patricia'nın ortadan kayboluşunu araştıran ikili, akademinin bu öğrencilerin varlığına dair tüm izleri sistemli biçimde sildiğini fark eder. Susie, Madame Blanc'ın gözdesi hâline gelerek kısa sürede akademide yükselir ve yaklaşan Volk adlı gösterinin baş dansçısı olarak seçilir. Bu sırada Sara, Klemperer ile yaptığı bir görüşmenin ardından matronlara karşı kuşku duymaya başlar. Akademi binasında gizli geçitler keşfeder ve bu geçitlerde çeşitli ezoterik kalıntılara rastlar. Klemperer, Volk gösterisini izlemek üzere akademiye gelir. Gösterimden hemen önce Sara, yer altı mezarlarına açılan gizli bir geçidi takip eder ve burada ağır şekilde çürümüş, ölümün eşiğinde olan Patricia'yı bulur. Panik içinde kaçmaya çalışan Sara'nın ardından matronlar zeminde delikler oluşturur; Sara bu boşluklardan birine düşerek bacağını kırar. Gösteri sırasında Sara sahneye çıkar ve hipnotik bir trans hâlinde dans eder, ancak dans tamamlanmadan acı içinde yere yığılır. Ardından Madame Blanc, Susie'yi, matronların Sara'nın bedenini yönlendirme girişimine müdahale ettiği için sert bir şekilde azarlar.

Ertesi gün Susie, matronlarla birlikte bir kutlama yemeğine katılır. Aynı zamanda Klemperer, Doğu Almanya'daki daçasında, öldüğünü sandığı eşi Anke ile karşılaşır. Anke, Nazilerden kaçtıktan sonra ölümünü sahte olarak gösterdiğini ve İngiltere'de yeni bir hayat kurduğunu anlatır. Birlikte yürüyerek fark edilmeden bir güvenlik noktasından geçer ve Batı Berlin'e ulaşırlar. Klemperer, sonunda Markos Akademisi'ne geldiklerini fark eder. Gözleri önünde, Anke sandığı kadının aslında matronlardan biri olan Miss Huller olduğunu anlar ve buraya yaklaşan bir cadı ayinine tanıklık etmesi için bilerek çekildiğini kavrar.

Yemeğin ardından Susie akademiye geri döner ve Blanc ile diğer matronların, Mother Markos ve etkisiz hâle getirilmiş Klemperer ile birlikte beklediği bir odaya götürülür. Susie'nin, Markos için yeni bir beden olması planlanmaktadır. Bu sırada Susie, kendi annesini reddeder; Ohio'daki annesi de aynı anda ölüm döşeğinde hayata veda eder. Cadılar ayinini başlatmak için matronlar Sara'nın bedenini parçalamaya başlar, ancak Madame Blanc bir tutarsızlık sezer. Devam etmekte tereddüt ettiği anda, Mother Markos tarafından neredeyse başı koparılır. Blanc ağır şekilde kan kaybederken Susie gerçeği açıklar: Mother Suspiriorum Markos değil, kendisidir. Akademiyi ele geçirmek ve Markos'u ortadan kaldırmak için oradadır. Susie Ölüm'ü çağırır; Mother Markos'u ve ona sadık olan matronları öldürür, yalnızca Blanc'a bağlı olanları bağışlar. Fiziksel olarak korkunç şekilde zarar görmüş olan Patricia, Olga ve Sara ölmek için yalvarır; Susie onların bu isteğini yerine getirir.

Ertesi gün akademi faaliyetlerine hiçbir şey olmamış gibi devam eder. Miss Vendegast, ölümün eşiğindeki Blanc'ı bulur ve öğrencilere Blanc'ın akademiden ayrıldığı duyurulur. Bu sırada Susie hayatta bırakılan ve artık yatağa bağımlı hâle gelen Klemperer'ı evinde ziyaret eder. Tarikatın yaptıkları için özür diler ve Anke'nin kaderini anlatır: Anke, Theresienstadt toplama kampında hayatını kaybetmiştir. Susie ona dokunduğunda Klemperer şiddetli bir nöbet geçirir ve hafızası silinir; Susie ardından evden ayrılır. Günümüzde, Klemperer ile Anke'nin baş harflerinin kazılı olduğu duvar işareti, yazlığın yeni sakinleri tarafından fark edilmeden kalır. Jenerik sonrası sahnede ise Susie, akademinin dışında bir noktaya memnuniyetle bakarken görülür.

 Oyuncular 

 Analiz ve temalar 

 Annelik 
Filmde annelik teması, hem cadı tarikatı içindeki ilişkilerde hem de Susie'nin erken yaşamında ve kendi annesiyle olan bağında sıkça işlenir. Sight & Sound dergisinden Michael Leader, filmi “orijinal yapımın en karanlık metaforlarını ısrarla gün yüzüne çıkaran, metafilmik bir yorumlama alıştırması” olarak nitelendirir.The Washington Posttan Michael O'Sullivan ise filmin annelik temasını memnuniyetsizlikleriyle birlikte, “leşe saldıran bir akbabanın eti didiklemesi”ne benzer biçimde etnik milliyetçilikle ilişkilendirir; ancak her iki alt metnin de film içinde derinlemesine geliştirilemediğini belirtir. The New York Timestan Julie Bloom da benzer bir görüş dile getirerek, filmin “kanlı ve rahatsız edici korku sahnelerinden zevk almasının yanı sıra, tamamen kadınlardan oluşan bir topluluğun dinamiklerini incelediğini; güç, manipülasyon, annelik ve bazı kadınların diğer kadınlara ve kendilerine yapabildiği korkunç şeyler gibi meseleleri ele aldığını” yazar.Collider yazarı Matt Goldberg, filmdeki temel temalardan birinin “hain” ya da yozlaşmış bir annelik anlayışı olduğunu savunur. Goldberg'e göre matronlar, öğrencilere karşı yalnızca anne şefkati sergiliyormuş gibi yapar; gerçekte ise onları kendi güçlerini sürdürmek için birer araç olarak kullanırlar. Madame Blanc'ın, ayini başlatmaya karşı çıktığı anda Mother Markos tarafından neredeyse başının koparılması, Blanc ile Markos'un aynı değerleri paylaşmadığını ve Blanc'ın Susie ile samimi, gerçek bir bağ kurduğunu gösterir. Vice yazarı Hannah Ewens ise tarikatın gücünün Susie'ye geçmesiyle birlikte, Susie'nin yeteneğinin nerede sona erdiğini ve “anneler”in etkisinin nerede başladığını ayırt etmenin imkânsız hâle geldiğini belirtir. Ewens'a göre annelerin tarafsız olması beklenir; ancak gerçekte çoğu zaman gizli favorileri vardır ve Madame Blanc'ın favorisi de Susie'dir. Üstelik bu durum, Susie'nin seçmelere katıldığı andan itibaren bellidir.

 Güç istismarı ve ulusal suçluluk duygusu 
Filmin büyük bölümünde Susie, doğal yetenekleri tarikat tarafından fark edilen, ödüllendirilen ve değer gören sıradan bir genç kadın olarak görünür. Ancak film son perdesine yaklaştıkça, Susie'nin aslında tarikatın yücelttiği Üç Anne'den biri olan Mother Suspiriorum olduğu ortaya çıkar. The New York Observer için yazan ve “Film Crit Hulk” mahlasıyla tanınan yazar, Susie'nin karakter gelişimini “gölge benliğini keşfetmesi” olarak yorumlar. Başlangıçta Ohio'dan gelen, saygın bir dans topluluğunda ilerlemek isteyen saf ve hevesli bir genç kız gibi görünen Susie'nin, zamanla bastırılmış karanlık yönü uyanır ve bu yön izleyici için korku uyandıracak şekilde açığa çıkar. Yazar, Susie'nin içindeki şeytani gücün bedensel ve cinsel bir enerjiyle dışa vurulduğunu; karakterin neredeyse ilkel, tensel bir hâle bürünerek yere kıvrandığını belirtir. Goldberg'in yorumuna paralel biçimde, Film Crit Hulk da Susie'nin kendini Mother Suspiriorum olarak açığa vurmasını mesihvari bir dönüşüm olarak değerlendirir. Susie, yozlaşmış Mother Markos'u ve ona körü körüne bağlı olan takipçilerini ortadan kaldırarak, tarikat içindeki çürümüş düzeni sona erdirir. Goldberg ise Susie'nin Markos ve destekçilerini yok etmesini, onların güçlerini kötüye kullanmalarına karşı bir tür ilahi ceza ve hesaplaşma olarak okur:

bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Demonstratie_tegen_behandeling_leden_van_Baader_Meinhofgroep_in_Duitsland_op_Spu,_Bestanddeelnr_927-6037.jpg|sol|küçükresim|Kızıl Ordu Fraksiyonu ve Vergangenheitsbewältigung'u çevreleyen tarihi olaylar, filmin cadılar meclisi içindeki yolsuzluk temalarına zemin oluşturuyor.

(Resimde: Hollandalı RAF destekçileri, 1974)
Susie/Mother Suspiriorum, Markos ve ona bağlı takipçilerine karşı merhamet göstermezken, Goldberg onun şefkat gösterebilme kapasitesine de sahip olduğunu vurgular. Buna örnek olarak, fiziksel olarak geri dönülemez biçimde zarar görmüş olan Sara, Olga ve Patricia'ya onları yok etmek yerine “nazik bir ölümün huzurlu kurtuluşunu” bahşetmesini gösterir. Goldberg bu yorumu, epilogda Susie/Mother Suspiriorum'un Klemperer'ı ziyaret ettiği sahneye de taşır. Bu sahnede Susie, Klemperer'a eşinin bir toplama kampında hayatını kaybettiğini, onun daha önce bilmediği bir gerçeği anlatır. Goldberg'e göre bu sekans, “kadınların birbirleriyle kurduğu bağın ölüm korkusunu ortadan kaldırma gücüne sahip olduğunu” vurgular. Aynı zamanda film, dünyanın, özellikle de gücü elinde tutanların “suçluluk” ve “utanç” duygularına ihtiyaç duyduğunu ileri sürer. Goldberg, Klemperer'ın bu duyguları taşımaması gerektiğini savunur; çünkü o gücünü kötüye kullanmamıştır. Klemperer bir “tanık”tır ve otoriter bir rejimin yükselişine şahit olmuş, izlemekle yetinmiştir. Bu pasiflik ahlaki bir yük taşısa da, asıl suçluluk ve utanç, gücü elinde bulunduran ve onu istismar edenlere ait olmalıdır.

Bazı eleştirmenler, filmde tarikatın gücünün temsil edilişini kadın özerkliğine duyulan bir korku olarak yorumlamış ve bu gücün neredeyse tamamen şiddetle ilişkilendirildiğini savunmuştur. The Washington Post yazarı Sonia Rao, Guadagnino'nun bu kadınlara güç verdiğini kabul etmekle birlikte, bu gücün “sınır tanımadığını” vurgular. Rao'ya göre Madame Blanc, Susie'nin rüyalarını dehşet verici kâbuslara dönüştürebilir; Blanc ve diğer matronslar dansçılara istedikleri anda ve istedikleri yerde zarar verebilir. Cadılar sık sık şiddet uygular ya da şiddeti teşvik eder; zaten filmin bir korku filmi olmasının temel nedeni de budur. Ancak bazı eleştirmenler, bu anlatımın büyük güce sahip bir kadını kaçınılmaz olarak korkulması gereken bir figür gibi gösterdiğini ileri sürer. Chicago Readerdan Andrea Thompson da benzer bir görüş dile getirerek filmin, “kadınlar bir araya geldiğinde bunun her zaman kötücül bir sonuca hizmet ettiği” bir dünya görüşünü benimsediğini yazar. Buna karşılık Newsweek yazarı Andrew Whalen, filmin geleneksel iyi–kötü anlatı kalıplarını parçaladığını savunur. Whalen'a göre Suspiriada kötülük rahatsız edici derecede doğaldır ve bazen iyiliğin var olabilmesi için daha fazla şiddetin kaçınılmaz hâle gelmesi gerekir. Whalen, tarikatı da akademinin kapılarının dışında çözülmekte olan ataerkil düzene karşı işleyen bir alternatif olarak tanımlar: ekonomik olarak bağımsız, polisin erişiminin dışında ve hem maddi hem de manevi anlamda derin biçimde kolektivist bir yapı.

Tarikat anlatısı ve Susie/Mother Suspiriorum'un bu yapının içine sızması, birçok tarihsel olayla temellendirilmiştir. Bunlar arasında Lufthansa 181 sefer sayılı uçağın kaçırılması, bombalı saldırılar ve 1977 sonbaharında Batı Almanya'da en yoğun faaliyet dönemini yaşayan Marksist Kızıl Ordu Fraksiyonu tarafından gerçekleştirilen çok sayıda adam kaçırma eylemi yer alır. Bu olaylar, Almanya'nın II. Dünya Savaşı ve Holokost'taki sorumluluğuyla yüzleşmesini ifade eden Vergangenheitsbewältigung sürecinin ardından yaşanmış olup, bu tarihsel yük filmin tamamında sürekli yankılanır. Goldberg, tarikatın iç işleyişi ile ülke genelinde yaşanan politik olaylar arasında paralellikler kurarken, The Hollywood Reporterdan Simon Abrams bu bağlantıları daha yüzeysel bulur. Abrams'a göre film, tarihsel göstergeler arasında kurulan bu paralellikleri yalnızca süs unsuru olarak kullanır ve bunun sonucu olarak kadın merkezli temalar, sansasyonel ama tanıdık haber başlıklarının gölgesinde kalır. Abrams, filmin tarihsel olayların karakterlerin yaşamlarını nasıl etkilediğine dair sunduğu yaklaşımı “yeterince geliştirilmemiş, sözde Jungcu” bir bakış açısı olarak değerlendirerek eleştirir.

 Prodüksüyon 

 Gelişimi 
Suspiria'''nın yeniden çevriminin yapılacağı ilk kez 2008 yılında yönetmen David Gordon Green tarafından duyuruldu. Green, ses tasarımcısıyla birlikte filmin senaryosunu birlikte kaleme almıştı. Ancak bundan önce, 2007 yılında Luca Guadagnino, orijinal filmin yaratıcıları olan Dario Argento ve Daria Nicolodi'yi ikna ederek filmin yeniden çevrimi için hakları alma opsiyonunu elde etmişti. Guadagnino daha sonra projeyi Green'e teklif etti. Green, Isabelle Huppert, Janet McTeer ve Isabelle Fuhrman'ı kadroya dahil etti. Green, senaryosunu “operatik” olarak tanımlayarak, Argento'nun filmine büyük bir hayranlık duyduğunu ve son derece sadık, zarif bir uyarlama yazdıklarını ifade etti. Müzikal bir operadan ziyade, yoğun biçimde yükseltilmiş bir müzik anlayışı ve son derece stilize, görkemli mekânlar hedeflediğini belirtti. Ancak Green'e göre, finansmanla ilgili yaşanan anlaşmazlıklar nedeniyle proje rafa kaldırıldı.

Eylül 2015'te, 72. Venedik Film Festivali sırasında Guadagnino, Suspirianın yeni bir versiyonunu yönetmeyi planladığını açıkladı. Bu projede, aynı festivalde prömiyer yapan Sen Benimsin filmindeki dört ana oyuncuyla yeniden çalışmayı düşündüğünü duyurdu. Guadagnino, filmin 1977 civarında Berlin'de geçeceğini ve ana temasının “anneliğin uzlaşmaz gücü” olacağını açıkladı. Daha sonra ise filmin doğrudan bir yeniden çevrim olmadığını özellikle vurgulayarak, bunun yerine orijinal filmi ilk izlediğinde hissettiği “yoğun ve güçlü duygulara” bir saygı duruşu niteliği taşıdığını ifade etti.“Çok korkmuştum; ama insanı korkutan şeylerde her zaman olduğu gibi, film beni tamamen içine çekti. Suspiria gibi ciddi bir sanat eseriyle karşılaştığınızda sıkça yaşanan bir durum olarak, bu filmin ruh dünyam üzerindeki etkisinin hâlâ sona ermediğini düşünüyorum. Yaptığım filmin de bir anlamda, yetiştiğim çevrenin, Suspiria’yı ilk kez izlediğim anların, film üzerine düşünmenin ve ona duyduğum takıntının bazı katmanlarını yansıttığına inanıyorum.”Guadagnino 2018'de Suspiria'nın bugüne kadar çektiği en kişisel film olduğunu düşündüğünü söyledi. Film, Amerika Birleşik Devletleri ve İtalya'nın ortak yapımıydı.

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 






Kategori:2018 çıkışlı filmler
Kategori:2018 çıkışlı korku filmleri
Kategori:2010'larda LGBT temalı filmler
Kategori:2018 çıkışlı çokdilli filmler
Kategori:2010'larda Amerika Birleşik Devletleri filmleri
Kategori:Amerika Birleşik Devletleri dans filmleri
Kategori:2010'larda İngilizce filmler
Kategori:2010'larda Almanca filmler
Kategori:2010'larda doğaüstü korku filmleri
Kategori:2010'larda İtalya filmleri
Kategori:Amazon Studios filmleri
Kategori:Amerika Birleşik Devletleri body horror filmleri
Kategori:Amerika Birleşik Devletleri LGBT temalı filmleri
Kategori:Amerika Birleşik Devletleri çokdilli filmleri
Kategori:İtalya yeniden yapım filmleri
Kategori:Amerika Birleşik Devletleri doğaüstü korku filmleri
Kategori:Cross-dressing temalı Amerika Birleşik Devletleri filmleri
Kategori:Kızıl Ordu Fraksiyonu hakkındaki kültürel tasvirler
Kategori:İtalya yapımı İngilizce filmler
Kategori:Bale ile ilgili filmler
Kategori:Cadılık ile ilgili filmler
Kategori:Luca Guadagnino'nun yönettiği filmler
Kategori:İntihal tartışmalarına konu olan filmler
Kategori:1977'de geçen filmler
Kategori:Konusu Berlin'de geçen filmler
Kategori:Konusu yatılı okulda geçen filmler
Kategori:Konusu Doğu Almanya'da geçen filmler
Kategori:Konusu Ohio'da geçen filmler
Kategori:Konusu Batı Almanya'da geçen filmler
Kategori:Berlin'de çekilmiş filmler
Kategori:Lombardiya'da çekilmiş filmler
Kategori:Yeniden yapım korku filmleri
Kategori:LGBT temalı İtalyan filmleri
Kategori:İtalya çokdilli filmleri
Kategori:Lezbiyen temalı filmler
Kategori:Tarihî korku filmleri
Kategori:LGBT temalı korku filmleri
Kategori:İngilizce korku filmleri