Bülövkaya

Bülövkaya ya da Bülövkaya Yerleşimi, Eneolitik döneme ait Güney Kafkasya'nın en önemli arkeolojik anıtlarından biridir.Bahshaliyev, Veli vd. Ubeyd Kültürü’nün Güney Kafkasya’ya Yayılımı İle İlişkili Yeni Veriler. TÜBA-AR Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi, sy. 35, 2024, ss. 35-50, doi:10.22520/tubaar.1568146. Yerleşim, Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'nin Babek rayonunda yer almaktadır.Baxşəliyev V, Naxçıvanda 2018-ci ilin  Arxeoloji Tədqiqatları. Naxçıvan: "Əcəmi". 2019. 103s.Bakhshaliyev E. Comparative analysis of Ubaid and Bülövkaya ceramics Scientific works of Azerbaijan National Academy of Sciences Nakhchivan Branch Office, 2025, № 1, pp. 100-105. 10.59849/2218-4783.2025.1.100

 Coğrafi konumu 
Antik yerleşim, Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'nin Babek rayonunda, Göynük köyü yakınlarında bulunmaktadır. Deniz seviyesinden yaklaşık 1430-1452 metre yükseklikte,Bakhshaliyev, V.-Ceylan, N.-Bakhshaliyev, E.-Hasanova, H.-Memmedova, Z. 2025, An Ubaid Settlement in the South Caucasus – Bülövkaya (Nakhchivan, Azerbaijan), Amisos, 10/18, 13-32 DOI: 10.48122/amisos.1631186 dağlık bir arazide, Sarısu Nehri'nin sol kıyısında yer almaktadır. Yerleşim, su kaynağına, otlaklara, obsidyen ve diğer hammadde yataklarına yakın, elverişli bir doğal-coğrafi konumda inşa edilmiştir. Bu faktörler, antik nüfusun burada hem mevsimlik hem de uzun vadeli olarak yerleşmesi için uygun koşullar yaratmıştır. Bölgenin rölyefi esas olarak alçak dağ yamaçlarından, nehir vadilerinden ve doğal teraslardan oluşmaktadır. Bu doğal koşullar, Eneolitik toplulukların ekonomik yaşamında, tarım ve hayvancılık faaliyetlerinde önemli bir rol oynamıştır.

 Araştırma geçmişi 
Yerleşim yeri 2023 yılında 2x2 ve 2x3 m'lik bir inceleme kazısıyla incelenmiş ve 2024-2025 yıllarında Veli Bakşaliyev'in liderliğinde 10x10 m ölçülerinde yedi alanda arkeolojik kazılar yapılmıştır.Bahshaliyev, Ubeyd Kültürü’nün Güney Kafkasya’ya Yayılımı İle İlişkili Yeni Veriler. TÜBA-AR Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi, s. 37. Arkeolojik araştırmalar sırasında, yerleşim yerinde iki yapı katmanından oluşan bir tabaka olduğu belirlenmiştir. Bu yapı katmanında biriken kültürel katmanların renk bakımından birbirinden farklı olduğu gözlenmiştir. Üstte bulunan ve gri sert toprak katmanlarından oluşan ilk yapı katmanı seramik,Bakhshaliyev V., Traces Of Ubaid Culture In Bülövkaya (Nakchivan, Azerbaijan). “Ajami”. 2025. 223pBaxşәliyev V, Bülövqaya Yaşayış Yerinin Keramika Mәmulatı. Azәrbaycan Milli Elmlәr Akademiyası Naxçıvan Bölmәsinin Elmi әsәrlәri, 2025, № 2. ss. 84-89. iş aletleri, hayvan kemikleri, obsidyen ve diğer taş aletler açısından zengin olmasına rağmen, bu katmanda ocak kalıntıları veya kül yığınlarına rastlanmamıştır. Bu katman, bölgenin topografyasına bağlı olarak 0,3-0,9 m kalınlığında birikmiştir. Bu yapı katmanında dikdörtgen çadır alanları ve toprağa gömülü büyük tarım kapları keşfedilmiştir. Bu katmanda ocak bulunmadığı için, katmanın kesitinden alınan kömür örneklerinin analizi MÖ 4508-4353'ü göstermektedir. Bu katmanın altında yer alan ikinci yapı katmanı, açık renkli ve küllü yumuşak toprak katmanlarından oluşmaktadır. Bu katmanın kalınlığı 0,3-0,6 m'dir. Bu katmandaki arkeolojik kalıntılar daha iyi korunmuştur. Evlerin ve ocakların yerleri açıkça tespit edilmiştir. Bu katmanda yapılan arkeolojik kazılar, evler inşa edilirken alanın önce düzleştirildiğini göstermiştir. Alan düzleştirilirken, bazı evlerin kuzey kısmı toprağa yaklaşık 10–15 cm kadar hafifçe derinleştirilmiştir. Direk yerleşimleri, evlerin yapımında ahşap direklerin de kullanıldığını göstermiştir. Direk yerleşimlerinin planı, bu yapı katmanındaki evlerin yerini belirlemek için de kullanılmıştır. Araştırma, evlerin gruplar halinde yer aldığını ve aralarındaki boş alanların tarım alanı olarak kullanıldığını göstermektedir. Tarım alanlarında, yiyecek kuyuları, ocaklar ve bir seramik fırınının kalıntıları keşfedilmiştir. Ovçulartepe yerleşiminde tarım alanlarının etrafında konutlara da rastlanılmıştır.Marro, C., Bakhshaliyev, V., & Ashurov, S. (2011). Excavations at Ovçular Tepesi (Nakhchivan, Azerbaijan).Second Preliminary Report: The 2009-2010 Seasons. Anatolia Antiqua, XIX, 53-100.

 Maddi kültür 

 Seramik 
Bülövkaya'dan elde edilen buluntuların büyük çoğunluğu seramik ürünlerdir. 2024-2025 kazıları sırasında Bülövkaya yerleşiminden 10.507 seramik örneği keşfedilmiştir. Bunların 1.939'u şekillendirilmiş seramiktir. Seramik ürünler dört gruba ayrılabilir. Şekillendirilmiş seramiklerin %69,6'sı pembe seramik, %27,4'ü boyalı seramik, %2'si kahverengi seramik ve %1'i siyah seramiktir.

 Basit seramikler 
Pembe seramik eşyaların çoğu desensizdir. Renk tonları sarı, kırmızı ve turuncu arasında değişmektedir. Kaplar iyi pişirilmiştir. Ancak bazen seramik örneklerinin duvarları arasında gri veya siyah bir tabaka görülür, bu da oksijen almadıklarını göstermektedir. Bazı seramik örnekleri iç kısımlarına kırmızı boya sürülerek iyi bir şekilde parlatılmıştır. Bazı seramik örneklerinin dış yüzeyinde tarak benzeri bir aletin izleri görülmektedir. Seramik eşyalar çoğunlukla kase şeklinde ve kase tipi kaplardan oluşmaktadır. Kase tipi kaplar daha azdır. Bu tip kapların kısa, yanlara doğru kıvrılmış kenarları ve dışbükey gövdeleri vardır. Basit seramiklerin çoğu kase tipi kaplardan oluşmaktadır. Bu kapların en popüler tipleri, gövdesi ağız kısmında hafifçe içe doğru kıvrılmış dışbükey gövdeli kaselerdir. Bazıları dışbükey, bazıları ise silindirik-dışbükey şekildedir. Bu tür kapların ve kapların boyalı örnekleri Tell Abadan'ın Ubeyd III tabakasındaJasim, S.A. Excavation at Tell Abada, Iraq. University of Chicago. 2021. ve Tell Arpachiya'nın Ubeyd tabakasındaMallowan,  M. E. L., & Cruikshank, J. R. Excavations at Tall Arpachiyah. Iraq, 1933, 1935, vol. 2 (1), 1-178. da görülmektedir. Urmiye Havzası'nda Seh GabiHenrickson, E.F. Ceramic styles and cultural interaction in the Early and Middle Chalcolithic of the Central Zagros, İran. A Thesis submitted in conformity with the requirwmwnts for the degree of Doctor of philosophy in the University of Toronto. 1983, 840 p. ve Çoga Maran'da bulunan bu tip kaseler, çift konik şekilleriyle ayırt edilmektedir. İkinci tip, dışa doğru kıvrılmış bir kenara sahip dışbükey bir gövdeye sahiptir. Bu tip boyalı kaseler, Tell Abadan'ın Ubeyd III tabakasında ve Tell Arpachiya'nın Ubeyd tabakasında çok sayıda bulunmuştur. Üçüncü tip, dışa doğru kalınlaşmış bir kenara sahip dışbükey bir gövdeye sahiptir. Bu tip kaseler Tell Abadan'da da görülmektedir. Ancak, Bülövkaya örnekleri Ubeyd örneklerini tamamen kopyalamamaktadır. Bu tiplerin Ubeyd dönemi kaselerinin taklidi olarak yapılmış olması muhtemeldir. Dördüncü tip, gövdenin üst kısmında silindirik bir ağzı olan dışbükey bir gövdeye sahiptir. Silindirik ağızlı kaplar, Kültepe I yerleşimindeBakhshaliyev, V. Cultural-Economic Relationships of Nakhchivan in the Neolithic and Early Chalcolithic Period. Adjami. 2021. ve ayrıca Tell Abadan'daki Ubeyd III döneminde de görülmektedir. Beşinci tip, konik bir gövdeye sahiptir. Bu tipte oldukça fazla sayıda farklı kap çeşidi bulunmaktadır. Bu tip kapların kenarı dışa doğru kalınlaşmıştır. Bu tip kaplar, Urmiye Havzası'ndaki Seh Gabi ve Çoga Maran gibi yerleşimlerde ve Ubeyd kültürü yerleşimlerinde yaygındır. Yedinci tip kaplar da konik bir gövdeye sahiptir. Gövdelerinin orta kısmı dışarı doğru çıkıntı yapar. Bu tip kaplar, arkeolojik literatürde krem kapları olarak bilinmektedir. Bu tip kapların en eski örnekleri, Tell Sabi AbyadAkkermans, P. A. Late Neolithic and Early Halaf Village at Sabi Abyad, Northern Syria.  Paléorient, 1987, vol.13 (1), 23-40. ve Tell Arpachiya'nın Halaf tabakasında keşfedilmiştir. Bu tür kaseler, Yarım Tepe II,Amirov Sh.The Morphology of Halafian painted pottery From Yarim Tepe II, And The Process of Ubaidian Acculturation.  II Workshop on Late Neolithic Ceramics in Ancient Mesopotamia: pottery in context, Monografies del MAC 1, Ed. Anna Gómez-Bach, Jörg Becker and Miquel Molist, Barcelona, 2018, pp.15-23.Merpert, N. Y., & Munchaev, R. M. The Earliest Levels at Yarim Tepe I and Yarim Tepe II in Northern Iraq. Iraq, 1987, vol. 49, 1-36. Tell AqabDavidson ,T. E., & Watkins, T. Two Seasons of Excavation at Tell Aqab in the Jezirah N.E. Syria. Iraq, 1981, vol. 43 (1), 1–18. ve Tülin Tepe'ninEsin, U. & Arsebük, G.  Tepecik ve Tülintepe kazısı 1971. Keban Projesi 1971 Çalışmaları, 1974, s. 111-159.Esin, U. & Arsebük, G.. Tülintepe kazısı 1974. Keban Projesi 1974-1975 Çalışmaları, 1982, s.119-134. Ubeyd katmanlarında da görülmektedir. Bu tür kase, Dalmatepe kültür alanlarında görülmemektedir.

 Kabartmalı ve oymalı desenli seramikler 
Seramik ürünlerin bir grubunda kabartma ve girintili desenler bulunmaktadır. Bunlar esas olarak kapların gövdesini çevreleyen kabartma şeridinde parmak izleri ve girintilerle süslenmişlerdir. Kabartma şeridinde parmak izleriyle süslenmiş seramikler, Urmiye Havzası yerleşimlerindeki Erken Eneolitik anıtlardan elde edilmişlerdir. Bu desen türü Dalmatepe kültürü için de karakteristik değildir. Bu desen türü Urmiye Havzası'nda yalnızca Geç Eneolitik dönemde ortaya çıkmıştır. Bununla birlikte, bu desen türü Erken Eneolitik dönemde Doğu Anadolu'da yaygındı. Bu desen türü TülintepeEsin, U. The Relief  Decorations on the Prehistoric pottery of Tülintepe in Eastern Anatolia.  Archaeologica Anatolica et Mesopotamica alba Palmeri Dedicata, Roma, 1993, La sapienza, pp.105-119. ve Değirmentepe'deEsin, U., & Arsebük, G. 1982 Yılı Değirmentepe (Malatya) Kurtarma Kazısı. V Kazı Sonuçları Toplantısı, 1983, s. 71-80. de görülmektedir. Ayrıca meme ucu şeklinde ve hilal şeklinde kabartma süslemeler de görülmektedir. Güney Kafkasya'daki Umm Dabagiyah,Kirkbride, D. Umm Dabaghiyah 1971 (1972). A Preliminary Report. An Early Ceramic Farming Settlement in Marginal North Central Jazira, Iraq.  Iraq,  vol. 34 (1), 3–15. Tell BoueidNieuwenhuyse, O. & Cruells W. The Proto-Halaf Period in Syria. New Sites, New Data. Paléorient, 2004, vol. 30 (1), 47-68. ve Kültepe I'dekiAbibullaev, O.A. Chalcolithic and Bronze on the Territory of Nakhichevan ASSR. Elm. 1982. diğer yerleşim yerlerinde de Halaf kültürüne ait seramik ürünlerin meme ucu ve hilal şeklinde süslemeleri bulunmuştur. Bazı seramik örnekleri, kabartma şeridinde girintilerle süslenmiştir. Meme ucu şeklindeki desenler ve kabartma şeridindeki girintiler, Doğu Anadolu anıtlarında da yaygındır. Bazı kapların kenarları girintilerle süslenmiştir. Kapların oturma yerleri düz, bazen dışarı doğru çıkıntılı, disk şeklinde ve yuvarlaktır. Kapların kulpları halka şeklindedir ve gövdenin kenarının üstüne yerleştirilmiştir. Bazılarında boynuz şeklinde kulplar da vardır. Bu tip kulpların Urmiye Havzası'nda ve Dalmatepe kültüründe yaygın olduğu, ancak Ubeyd kültüründe nadiren görüldüğü belirtilmelidir. Ancak, bu tipe benzer saplar Orta Doğu'da Sabi Abyad'ın Halaf tabakasında,Akkermans, P. Excavations at Tell Sabi Abyad. Prehistoric investigations in the Balikh Valley, northern Syria. Ed. P.Akkerman, Oxford, 1989, pp. 77-214. Tell Damishiliyya'da,Akkermans, P. The Soundings at Tell Damishiliya.  Hammam Et- Turkman I. Ed. M.N. Van Loon. İstanbul, 1988, pp. 19-68. Güney Kafkasya'nın Neolitik ve Eneolitik yerleşimlerindeБахшалиев В.Б. Исследование энеолитических памятников Сирабчайской и Нахчыванчайской долин. Problems of the Archaeology of theCaucasus and Near East. Neolithic — Late Bronze Age. Baku: Институт археологии и этнографии. 2017, с. 108–121. ve Urmiye Havzası yerleşimlerinde de görülmektedir. Bu tip saplar Geç Eneolitik dönemde çok nadirdir.

 Boyalı seramikler 
Bülövkaya'da baskın olan ikinci seramik grubu ise boyalı seramiklerdir. Boyalı seramiklerin en yaygın desen motifi, üst üste yerleştirilmiş üçgenlerdir. Bununla birlikte, düz çizgiler, kesik çizgiler, sivri uçlu çizimler ve yuvarlak daire çizimleri de görülmektedir. Az sayıda çömlek de bulunmuştur. Bu tip kaplar yalnızca ağız parçalarıyla temsil edilmektedir. Basit seramiklerde olduğu gibi, boyalı kapların en yaygın tipleri, dışbükey gövdeli ve hafifçe içe doğru kıvrılmış ağızlı kaselerdir. İkinci tip kaseler ise silindirik-dışbükey gövdelidir. Bu tipe benzer boyalı kaseler, Tell Abadan'ın Ubeyd 3. dönemine ait Ubeyd kültürü yerleşimlerinde ve Tell Arpachia'nın Ubeyd tabakasında da görülmektedir. Urmiye Havzası'nda Choqa Maran ve Seh Gabi B'de bulunanlar ise biraz farklıdır. Üçüncü tip kasenin gövdesi dışbükeydir ve kenarı dışa doğru kıvrılmıştır. Bu tip kasenin basit örnekleri Urmiye Havzası yerleşimlerinde yaygın olsa da, benzerleri nadirdir. Seh Gabi B'de benzer örnekleri bulunmuştur. Bu tip kaseler, Tell Abadan'daki Ubeyd III dönemi kaselerine çok benzemektedir. Konik gövdeli kaselerin dördüncü tipi Bülovkaya'da oldukça farklı tiplerdedir. Bu tip kaseler Seh Gabi B, Choqa Maran, Tepe Siahbid Ubeyd III tabakalarında ve Tell Abadan ve Tell Arpachiya'nın Ubeyd tabakasında da bulunmuştur. Konik gövdeli kaselerin bir grubunun dışa doğru kalınlaşmış bir kenarı vardır. Bu tür bir kenarın, Dalmatepe kültürü de dahil olmak üzere Urmiye Havzası yerleşimlerinde hiç görülmediği belirtilmelidir. Beşinci tip, konik gövdeli krem kaselerini içerir. Bu tür kapların içi geometrik motiflerle süslenmiştir.

 Kahverengi renkli seramikler 
Bu gruptaki seramikler kahverengi renkte pişirilmiştir. Bu gruptaki seramikler çoğunlukla kaba kum karışımından yapılmıştır. Bununla birlikte, saman karışımından yapılmış seramik örnekleri de görülmektedir. Bazı seramik örnekleri beyaz kireç ve mika parçacıkları içermektedir. Kapların duvarları arasında kötü pişmiş gri veya siyah bir tabaka bulunmaktadır. Seramik örneklerinin belirli bir kısmının dış yüzeyinde tarak benzeri bir aletin izleri kalmıştır. Bu gruptaki seramik ürünler arasında en yaygın olanı kase tipi kaplardır. Gövdeleri dışbükey, çift konik şeklindedir. Kase tipi kaplardan birinin ağzının kenarında dikey olarak yerleştirilmiş kulak şeklinde bir sap bulunmaktadır. Bu saplar Neolitik ve Eneolitik anıtlarda çok nadirdir ve nadir örneklerle temsil edilmektedir. Azerbaycan'ın Neolitik yerleşimlerinde bu tip sap sadece Yılanlıtepe yerleşiminde bulunmuştur.Narimanov, I.G. Culture of the Ancient Agricultural and Pastoral Population of Azerbaijan. Elm. 1987. Menteşetepe'nin Erken Eneolitik tabakasından keşfedilen saplar,Lyonnet, Bertille & Guliyev, Farhad. Mentesh Tepe. Archäol. Mitt. aus Iran Turan.2012, 44. pp.86-108. hem Bülövkaya'da hem de Yılanlıtepe'de keşfedilen örneklerden farklıdır. Çölmek tipi kapların gövdeleri dışbükeydir. Bazılarında çıkıntılı bir oturma yeri bulunur. Bazı kapların gövdesinin ortasında boynuz şeklinde kulplar bulunmaktadır. Bu tip seramik örneklerinde is ve aşınma izlerine rastlanmıştır. Arkeolojik kazılar sırasında ocakların içinde ve çevresinde bu kapların bulunması, bunların mutfak eşyası olarak kullanıldığını göstermektedir. Bülövkaya yerleşiminin her iki yapı katmanında da bu tip kaplar bulunmuştur. Bu tip seramiklerin Erken Eneolitik yerleşimlerde ortaya çıkması, Geç Eneolitik dönemde bulunan tarak desenli ve mika karışımlı seramiklerin kökenini belirlemek açısından önemlidir. Bülövkaya bulgularına dayanarak, bu tip seramiklerin kökeninin Eneolitik dönemin erken evresiyle ilişkili olduğu söylenebilir. Dış yüzeyinde tarak benzeri alet izleri bulunan seramik örnekleri, Güney Kafkasya'nın Neolitik ve Erken Eneolitik yerleşimlerinde az sayıda da olsa görülmektedir. Bu tip seramik örnekleri Cüttepe,Akhundov, Т.I. At the origins of Caucasian civilization (Monuments of traditions of the Karabakh Neolithic), Baku. 2017. Menteşetepe ve Nahçıvantepe'deBakhshaliyev, V. Archaeological Research of the Settlement of Nakhchivan Tepe. Rossijskaja archaeologija, 2019, 2, c. 96-109. https;//doi.org/ 10.31857/S086960630005448-1. de görülmektedir. Kapların dış yüzeyini şekillendirmek için tarak benzeri bir aletin kullanımı, Urmiye Havzası'ndaki Tepe Kışla yerleşiminden de görülmektedir.Sharifi, M., & Motarjem, A. The process of cultural change in the Chalcolithic period in the highlands of Western Iran at Tepe Gheshlagh. Documenta Praehistorica, 2018, XLV, 86-99. Tarak benzeri aletin izleri, Tell Abadan'ın Ubeyd III dönemine ait seramiklerde de bulunmuştur.ref name="Jasim, S.A."/> Bunlardan bazıları Bülövkaya'daki örneklerle oldukça benzerdir. Bu tip seramik ürünler, Geç Eneolitik yerleşimlerinde de görülmektedir. NahçıvanMahmudova, V.Ə., Seyidov, A.Q., Baxşəliyev, V.B. Xələc / V.Ə.Mahmudova, Bakı: Elm, -2010. - 220 s. ve Mugan yerleşimlerinden bilinen kahverengi seramikler, Geç Eneolitik dönemin seramik ürünlerinin küçük bir bölümünü oluşturmaktadır.Bakhshaliyev, V. Archaeology of Nakhchivan in the ligth new discoveries. Əcəmi. 2023.

 Siyah seramik 
Bülövkaya yerleşiminde az miktarda siyah veya gri renkli seramikler de keşfedilmiştir. Bu gruptaki kaplar, saman ve kumla karıştırılmış kilden ve bazen de sade kilden yapılmış olup genellikle iyi pişirilmiştir. Seramik örneklerinin bazılarının her iki tarafı hafifçe cilalanmışken diğerlerinin sadece dış yüzeyi hafifçe cilalanmıştır. Kapların bazılarında ayrıca iç kısımda siyah boya izleri de bulunmaktadır. Bu gruptaki seramik örneklerinin dış yüzeyinde tarak benzeri bir aletin izleri vardır. Kase tipi kapların bazılarında meme ucu şeklinde kabartma süslemeler bulunmaktadır. Kapların bazılarında boynuz şeklinde kulplar vardır. Bu gruptaki seramikler, şekil ve üretim teknolojisi bakımından diğer pembe renkli seramik ürünlerine benzemektedir. Siyah kaplar, Nahçıvan'ın Neolitik ve Eneolitik yerleşimlerinde çok nadir görülmektedir.

 Mezopotamya ve Urmiye Havzası ile ilişkiler 
Bülövkaya yerleşimindeki seramiklerin incelenmesi, özellikle Mezopotamya ve Urmiye havzasından kaynaklanan yerel ve Yakın Doğu geleneklerinin bir karışımını ortaya koymaktadır. Bülövkaya yerleşimindeki sade ve boyalı seramikler, Tell Abada, Yarım Tepe II, Tülintepe, Değirmentepe ve diğer yerleşimlerde bulunan Ubeyd tipi seramiklere biçim olarak benzemektedir. Bu açıdan, Bülövkaya'da bulunan krem kapları özellikle önemlidir. Bülövkaya 'daki bu tip kaplar, Yakın Doğu örnekleriyle benzerlik göstermektedir. Bu tip kapların Urmiye Havzası'nda ve Dalmatepe kültüründe günümüze kadar hiç kaydedilmediği belirtilmelidir. Bülövkaya seramiklerinde çeşitli desen motifleri kullanılmış olsa da, üst üste binen üçgenler baskındır. Hem kapların şeklinde hem de desen motiflerinde güçlü bir Mezopotamya etkisi görülmektedir. Bülövkaya yerleşimindeki boyalı çömlekler, bej üzerine siyah ve kırmızı üzerine siyah desenlerle karakterize edilir. Çömleklerin çoğunun sarı üzerine siyah desenli olduğu görülmektedir. Neolitik ve Eneolitik dönemlerde Urmiye Havzası'nda kırmızı çizgili ve kırmızı üzerine siyah desenli çömlekler yaygındı.Abedi, A., Omrani, B., & Karimifar, A. Fifth and fourth millennium BC in north-western Iran:Dalma and Pisdeli revisited.  Documenta Praehistorica, XLII, 2015, pp. 321-338. Urmiye Havzası seramiklerinde bulunan boynuz şeklindeki saplar Bülövkaya'da da bulunmaktadır. Bu nedenle, Bülövkaya seramiklerinin Urmiye Havzası kültüründen etkilendiği anlaşılmaktadır. Bununla birlikte, Urmiye Havzası'nda keşfedilen seramiklerin çoğu Dalma boyalı olarak adlandırılır. Geç Eneolitik dönemde Culfa Kultepe,Abed, A.,  Khatib Shahidi, H., Chataigner,  Ch., Niknami,  K., Eskandari, N., Kazempour, M., Pirmohammadi,  A., Hoseinzadeh, J., & Ebrahimi Gh. (2014a). Excavation at Kul Tepe of Jolfa, North-Western Iran, 2010: First Preliminary Report. Ancient Near Eastern Studies, 51, pp.33-165. Tepe SarsaktiAbedi, A., Eskandari, N., Shahidi, H., & Sharahi, İ. (2014b). New Evidence from Dalma and Kura-Araxes Culture at Tapeh Qal‘e-ye-Sarsakhti. Iran and the Caucasus, 18, pp. 101-114. ve MÖ 5. binyılın ikinci yarısında diğer yerleşim yerlerinde ortaya çıkan boyalı çömlekler de Dalma boyalı çömlek kültürüyle ilişkilidir ve Dalma boyalı çömlek olarak adlandırılır. Ancak Bülövkaya yerleşiminde Urmiye Havzası ve Dalmatepe'deHamlin, C. Dalma Tepe.  Iran, 1975, 13, pp. 111–127. yaygın olan baskı tekniğiyle yapılmış seramikler bulunmamaktadır. Bu nedenle, Bülövkaya yerleşiminin Dalmatepe kültürü ile aralarında ilişki açık değildir. Bülövkaya kültürünün Ubeyd kültürünün etkisi altında oluşmuş bir kültür olması daha muhtemeldir.

 Doğu Anadolu ile ilişkiler 
Bülövkaya seramiklerinin bazıları kabartma, baskı ve kazıma ile dekore edilmiştir. Yukarıda belirtildiği gibi, Güney Kafkasya'daki Neolitik döneme ait seramik ürünlerin dekorasyonunda meme ucu şeklinde kabartma desenler kullanılmıştır. Bu tür desenler Akhurlo,Lyonnet, B., Guliyev, F., Helwing, B., Aliyev, T., Hansen, S., & Mirtskhulava G. Ancient Kura 2010–2011: The first two seasons of joint field work in the Southern Caucasus. Archaologische Mitteilungen aus Iran und Turan, 2012,  44, 1-190. Khramis Didi QoraKiguradze, T. Neolithische Siedlungen von Kvemo-Kartli, Georgien. Verlag C.H. 1986. ve Kültepe I'de de görülmektedir. Kapların gövdesinin kabartma bir kuşakla çevrelenmesi de Kültepe I'deBakhshaliyev, V. Archaeological Excavations at the Settlement Kültepe I. Rossijskaja archaeologija, 2, 2022, pp. 139-152. https;//doi.org/ 10.31857/S0869606322010032. görülen bir özelliktir. Hilal şeklindeki desenler hem Halaf kültürü yerleşimlerinde hem de Güney Kafkasya'nın Neolitik yerleşimlerinde görülmektedir. Bununla birlikte, kabartma kuşak üzerinde parmak izleri ve girintilerle dekore edilmiş seramikler Güney Kafkasya ve Urmiye Havzası yerleşimlerinde görülmemektedir. Bu tür desenler Doğu Anadolu'nun Eneolitik yerleşimlerinde görülmektedir. Öte yandan, kabartma kuşak üzerinde parmak izleri ve girintilerle dekore edilmiş oldukça farklı seramik türleri keşfedilmiştir. Bu seramik türünün Doğu Anadolu'ya yayılmış olması mümkündür. Ayrıca, bu dönemde Nahçıvan'da bulunan kabileler tarafından Doğu Anadolu obsidyeninin kullanılmış olması da dikkat çekicidir. Nahçıvan'daki Erken Eneolitik yerleşimlerinde Doğu Anadolu obsidyeninin oranı önemli ölçüde daha yüksektir.

 Ham madde kaynakları 
Güney Kafkasya, bakır ve obsidyen yatakları da dahil olmak üzere çeşitli mineraller bakımından zengindir. Nahçıvan'da zengin bakır yatakları bulunmaktadır.Bakhshaliyev, V. Ancient metallurgy and metalworking on the territory of Nakhichevan. Elm. 2005. Bu yataklar, Nahçıvan sınırında bulunan Zangezur Dağları'nda da bulunmaktadır.Yessen, A.A. About ancient copper metallurgy in the Caucasus. Journal of the State Academy of History of Material Culture, 1935, vol. 120, 7-216. Nahçıvan'ın Erken Eneolitik yerleşimlerinde bakır nesneler bulunmamış olsa da, Nahçıvantepe, Uçan Ağıl ve Bülövkaya'da madencilik aletlerinin keşfi ve Nahçıvantepe'de bulunan madencilik aletlerinden birinde bakır oksit izlerinin bulunması, bu dönemde bakır işlemenin varlığını doğrulamaktadır.Bakhshaliyev, E., & Bakhshaliyev, V. The Neolithic layer of the Nakhchivan Tepe settlement.  Rossijskaja archaeologija, 2021, 2, pp. 187-197. https;//doi.org/ 0.31857/S086960630015375-1. Çalışmalar, Neolitik dönemde Doğu Anadolu obsidyeninin esas olarak Yakın Doğu ülkelerinde kullanılmasına rağmen, Kafkas obsidyeninin de MÖ 6. binyılın sonlarından itibaren kullanıldığını göstermektedir.Barge, O., Azizi Kharanaghi, H., Biglari, F., Moradi, B., Mashkour, M., Tengberg, M., & Chataigner, Ch. Diffusion of Anatolian and Caucasian obsidian in the Zagros Mountains and the highlands of Iran: Elements of explanation in ‘least cost path’ models. Quaternary International, 2018, 467, 297-322. Dalmatepe döneminde, Urmiye Havzası'nda Zangezur ve Göyhasar obsidyeni hakim olmuştur.Abedi, A., Varoutsikov, B., & Chataigner, Ch. Provenance of obsidian artifacts from the Chalcolithic site of Dava Göz in NW Iran using portable XRF. Journal of Archaeological Science Reports, 2018, 20, 756-767. Erken Eneolitik dönemde, Nahçıvan'a yerleşen eski kabileler ağırlıklı olarak Zangezur, Göyçe (Sevan) ve Doğu Anadolu obsidyenini kullanmışlardır. Bu açıdan Nahçıvan'ın Erken Eneolitik yerleşimleri birbirinden farklılık göstermektedir. Örneğin, Nahçıvan Tepe'de Zangezur obsidyeni %42, Goyhasar obsidyeni %37 ve Meydandağ obsidyeni %19 oranında kullanılmıştır.Orange, M., Bakhshaliyev, V., Berthon, R., Marro, C. & Bourdonnec, F. L. Polysource Procurement at Nakhchivan Tepe (Azerbaijan, Chalcolithic). First Insights Into The Obsidian Consumption Patterns of a Dalma Site Recently discovered in the Southern Caucasus, Eds. Katalin T. Biro and András Marko, Budapesht, 2021, pp. 121-132. Uçan Ağıl'da ise Zangezur obsidyeni %86 oranında kullanılmış, Goyhasar obsidyeni ise kısmen kullanılmıştır. Bülövkaya yerleşiminde de ağırlıklı olarak Zangezur obsidyeni kullanılmıştır. Bülövkaya obsidyeninin küçük bir kısmı Meydandağ'dan getirilmiştir.

 Önemi 
Bülövkaya yerleşiminden elde edilen bulgular, MÖ 7.-6. binyıllarda başlayan Yakın Doğu ile temasların MÖ 5. binyılda yoğunlaştığını göstermektedir.Bakhshaliyev, V., Marro, C., Berthon, R., & Orange, М. New data on the Connections of the Ancient Settlers of Nakhchivan with the Near East. Rossijskaja archaeologija, 2024, № 1, pp.7-21. Nahçıvan'ın Erken Eneolitik anıtlarının incelenmesi, bu yoğunlaşmanın Güney Kafkasya'nın bol otlakları ve zengin bakır ve obsidyen yatakları da dahil olmak üzere hammadde kaynaklarıyla ilgili olduğunu göstermektedir. Bülövkaya yerleşiminde yapılan incelemeler, bu temasların MÖ 5. binyılın başından MÖ 5. binyılın ortasına kadar devam ettiğini göstermektedir. Ubeyd kültürünün güçlü etkisi, hem düz hem de boyalı Bülövkaya yerleşim seramiklerinde açıkça görülmektedir. Bununla birlikte, Bülövkaya seramiklerinin Ubeyd seramiklerini tamamen tekrarlamadığına dikkat edilmelidir. Öte yandan, Bülövkaya'da yerel Neolitik kültürün ve Doğu Anadolu'da oluşan kültürlerin izleri de görülmektedir. Ubeyd kültürünün etkisinin boyalı seramiklerde görüldüğü gibi, Doğu Anadolu kültürlerinin etkisi de baghmaq baskı ve kabartma kuşak üzerindeki girintilerle süslenmiş seramiklerde görülmektedir. Bununla birlikte, Bülövkaya yerleşimindeki bazı seramik türleri Urmiye Havzası'ndaki seramiklerden farklıdır. Bülövkaya yerleşimindeki boyalı seramikler de kendi özellikleriyle Ubeyd boyalı seramiklerinden farklıdır. Urmiye Havzası ve Nahçıvan'daki Erken Eneolitik yerleşimlerinin incelenmesi, bu dönemde Nahçıvan'da Mezopotamya, batı İran ve Güney Kafkasya'daki kültürlerden farklı yeni bir kültürün oluştuğunu ortaya koymaktadır. Bu kültür, MÖ 5. binyılda Mezopotamya, Urmiye havzası ve Nahçıvan'da yayılan Dalmatepe kültüründen, baskılı seramik ve kırmızı sırlı seramiklerin yokluğuyla farklıdır ve Dalmatepe kültürü olarak adlandırılamaz. Bu kültürün oluşumunda Ubeyd kültürünün etkisi olduğu açıktır. Bunun, kuzey Mezopotamya'ya yerleşmiş kabilelerin kuzeye doğru hareketinden kaynaklandığı kabul edilebilir. Ancak Ubeyd kabilelerinin kuzeye doğru hareketi ani değil, kademeliydi ve araştırmacıların belirttiği gibi barışçıl bir şekilde gerçekleşti.Stein, G. (2012). Local Identities and Interaction Spheres: Modeling Regional Variation in the Ubaid Horizon. Beyond the Ubaid transformation and integration in the late Prehistoric societies of the Middle East. Edited Beyond the Ubaid. Transformation and integration in the late Prehistoric societies of the Middle East. İnternational Workshop held at Grey College, University of Durham, 20–22 april 2006, 23-44. Ubeyd kültürünün kuzeye doğru yayılması sonucunda bu kültürler temasa geçti ve etkileşime girdi ve yeni bir kültür oluştu.

Kaynakça

Kategori:Azerbaycan'daki arkeolojik sitler
Kategori:Azerbaycan'daki tarih öncesi sitler
Kategori:Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti