Catherine de Parthenay

Catherine de Parthenay (1554–1631), Rohan Kontesi ve Prensesi olarak tanınan, Fransız soylu bir kadındı. Matematikçi, filozof, şair, oyun yazarı ve çevirmen olarak çok yönlü bir entelektüel kimliğe sahipti. Ünlü matematikçi François Viète'den eğitim aldı ve yaşadığı dönemin en zeki kadınlarından biri olarak kabul edildi.

De Parthenay iki kez evlendi. İlk evliliğini Protestan baron Charles de Quelennec ile yaptı. Dört yıl süren bu evlilik boyunca Quelennec'in çoğu zaman evden uzakta olduğu ve eşine kötü davrandığı bildirilmektedir. Catherine de Parthenay, Navarra Kraliçesi Jeanne d'Albret'ten yardım istemesinin ardından, kocası tarafından kaçırılarak Bretonya'daki bir kalede hapsedildi. Bu süreçte annesi, Anjou Dükü'nü (ileride Kral III. Henri olacak), annesi Catherine de' Medici'yi ve son olarak Kral IX. Charles'ı durumdan haberdar ederek çözüm aradı. Kısa bir süre sonra Charles de Quelennec hayatını kaybetti. De Parthenay daha sonra Rohan Vikontu II. René ile evlendi.

Köklü ve tutkulu bir Huguenot ailesinde dünyaya gelen Catherine de Parthenay, Fransız Din Savaşları sırasında eşlerini aktif biçimde destekledi ve her iki kocasını da bu çatışmalar sırasında kaybetti. Oğulları Henri ve Benjamin'i savaş alanlarında takip etti ve 1598'de Nantes Fermanı'nın imzalanmasına muhtemelen bizzat tanıklık etti. La Rochelle Kuşatması sırasında, Katolik ordusunun kendisini ve kızı Anne de Rohan'ı Donjon de Niort'ta hapsetmesiyle öne çıkan bir figür hâline geldi. Bu nedenle kendisinden sıklıkla "Fransız Reform hareketinin son büyük kadın kahramanı" olarak söz edilir.

De Parthenay, kaleme aldığı siyasi oyunlar, baleler ve hicivler aracılığıyla Huguenot davasına ilişkin görüşlerini dile getirdi. Fransa Kralı IV. Henri'yi, Katolikliğe geçmesi ve eski Katolik düşmanlarıyla kurduğu ittifaklar nedeniyle açıkça eleştirmekten çekinmedi.

İki oğlu ile kızı Anne de güçlü Huguenot inançlara sahipti. Oğlu II. Henri de Rohan, Huguenot partisinin lideri konumuna yükseldi. Catherine de Parthenay, siyasi manevralardaki becerileri ve Protestanlığı savunmadaki cesaretleriyle tanınmaktaydı. Ayrıca Isokrates'in Dominique'e Öğütler adlı eseri başta olmak üzere çeşitli Antik Yunan metinlerini Fransızcaya çevirdi.

 Erken yaşamı 
22 Mart 1554'te Parc-Soubise Şatosu'nda doğan Catherine de Parthenay, Antoinette d'Aubeterre ve Jean de Parthenay'ın kızıydı. Babası, çocukluğunun büyük bir bölümünde uzaktaydı ve Condé Prensi I. Louis'nin komutasındaki dini savaşlarda savaştı veya Fransa Kralı IX. Charles'ın sarayındaydı.

Huguenot olan De Parthenay ailesi oldukça varlıklıydı. De Parthenay da kalan tek çocuk olduğu için mirasçıydı.

 Evlilikleri 

 Baron Charles de Quelennec 
İlk evliliğini Protestan baron Charles de Quelennec ile yaptı. Çift 1568 yılında evlendi, ancak kısa sürede birbirlerine ilgi duymadıkları ortaya çıktı. Charles de Quelennec, kendisini Protestan davasına silahlı mücadele yoluyla hizmet etmeye adamıştı ve sık sık evden uzakta bulunuyordu. Bir araya geldiklerinde aralarındaki uyumsuzluk zamanla daha da belirgin hale geldi. Annesi Antoinette, bu evliliğin ciddi bir hata olduğunu düşünerek kızını boşanma arayışına yönlendirdi. Catherine de Parthenay evliliğinden memnun olmamakla birlikte, annesinin boşanma stratejisine tam anlamıyla bağlı kalamadı. Bu durum, 1572 yılında Aziz Bartalmay Günü Katliamı sırasında Charles de Quelennec'in on binlerce Fransız Protestan ile birlikte öldürülmesiyle sona erdi. Bu evlilikten çocuğu olmadı.

 Rohan Vikontu II. René 
küçükresim|Blain Şatosu
II. René ile evlenerek Rohan Vikontesi unvanını almasının ardından Catherine de Parthenay, Rohan ailesinin Bretonya'daki başlıca ikametgâhları olan Blain, Josselin ve Pontivy üzerinde yetki sahibi oldu ve bu yerlerdeki Protestan kiliselerinin genişletilmesine katkı sağladı. Fransız Din Savaşları'nın yeniden başlamasıyla birlikte eşi silahlandı. Bu dönemde Catherine de Parthenay çocuklarıyla birlikte La Rochelle'e sığındı. 1586 yılında ikinci kez dul kalan de Parthenay, yaşamının geri kalanını çocuklarının eğitimi ile Bretonya'daki Protestan hareketin desteklenmesine adadı. Parc-Soubise ve Blain'deki konutları, bu dönemde siyasi, dini ve kültürel faaliyetlerin yürütüldüğü merkezler haline geldi. Bu dönemde sıklıkla şiir ve trajedi türlerinde eserler kaleme aldı.

 Huguenot isyanlarındaki rolü 

küçükresim|upright=0.91|François Viète
Catherine de Parthenay, Fransız Din Savaşları sırasında, özellikle 17. yüzyılın başlarında çatışmaların yeniden yoğunlaştığı dönemlerde, Huguenot stratejilerini ve haberleşmesini korumak amacıyla yazışmalarında şifreler ve örtülü ifadeler kullandı. François Viète'den aldığı matematik eğitiminin de etkisiyle, kraliyet yanlısı makamların yazışmaları ele geçirmesini önlemek için takma adlara dayalı basit ikame sistemleri ve kısmi şifreleme yöntemlerinden yararlandı. Bu mektuplarda Béarn ve Hollanda'daki siyasi gelişmelere ilişkin görüşmeler örtülü bir dil kullanılarak aktarılmıştır. Bazı mektuplardaki şifreli ifadelerin günümüzde tam olarak çözülememesi, alınan önlemlerin etkinliğini göstermektedir.

Catherine de Parthenay, 1592–1593 yılları arasında, Fransız Din Savaşları bağlamında üç alegorik manzum bale kaleme aldı. Bu eserler, Rohan hanesinde sahnelenmiş ve IV. Henri yönetiminde Fransız ve Béarn kuvvetleri arasındaki birliği savunan bir propaganda işlevi görmüştür. Bu baleler, şövalyeler ve sembolik çatışmalar aracılığıyla Katolik Birliği'ne karşı Huguenot yanlısı mesajlar içermekteydi. Le Ballet des chevaliers français et béarnais adlı bale, Fransız ve Béarn soylularının IV. Henri etrafında birleşmesini simgelemekte olup, muhtemelen 1593 yılında kralın Rohan topraklarını ziyareti sırasında sahnelenmiştir. Bu eserler, doğrudan siyasal polemik yerine alegori yoluyla mesaj vermeyi amaçlamıştır.
küçükresim|upright=0.91|Benjamin de Rohan
küçükresim|upright=0.91|Henri de Rohan
1586 yılında ikinci eşi II. René de Rohan'ın ölmesinin ardından Catherine de Parthenay, özellikle Bretonya'da Huguenot davasına verdiği desteği artırdı. Parc-Soubise ve Blain'deki mülklerinde Protestan ibadet alanlarının gelişmesini destekledi ve bu yerler, 16. yüzyılın sonlarında Huguenot faaliyetleri için merkezler haline geldi. Üç Henri'nin Savaşı (1585–1589) sırasında oğulları Henri ve Benjamin de Rohan'ın askerî faaliyetlerini maddi ve lojistik olarak destekledi. Aile mülklerinden sağlanan gelirler ve savunma yapıları, batı Fransa'daki Huguenot direnişinin sürdürülmesine katkı sağladı. 1620'li yıllarda XIII. Louis döneminde Huguenot ayrıcalıklarının gerilemesiyle birlikte, Catherine de Parthenay desteğini güney ve batı Fransa'da Protestan kuvvetlere komuta eden oğlu Henri de Rohan'a yöneltti. Bretonya'dan sağlanan malzeme ve istihbarat desteği, 1628 yılına kadar süren çatışmalarda etkili oldu.

 La Rochelle Kuşatması'ndaki rolü ve ölümü 

küçükresim|Parc-Soubise Şatosu
Katı bir Huguenot olan Catherine de Parthenay, Kardinal Richelieu'nun ordularına karşı La Rochelle kentini savunanlar üzerinde büyük etki yarattı. La Rochelle 1628 yılında teslim oldu. Bunun ardından Catherine de Parthenay hapsedildi. Blain ve Josselin'deki konutları yıktırıldı. Catherine de Parthenay, Fransız Din Savaşları'nın tamamına tanıklık etti ve 1631 yılında Parc-Soubise'deki ikametgâhında hayatını kaybetti.

 Eserleri 

 Özgün yazıları ve siyasi hicivleri 
Catherine de Parthenay, 1596 yılında Apologie pour le roi Henri IV envers ceux qui le blâment de ce qu'il gratifie plus ses ennemis que ses serviteurs adlı metni kaleme aldı. Bu risalede, Kral IV. Henri'nin eski Katolik muhaliflerle uzlaşmayı, yalnızca Huguenot destekçileri ödüllendirmeye tercih eden siyasetini savundu. De Parthenay'ye göre bu politika, ilk bakışta nankörce görünse de, onlarca yıl süren din savaşlarının ardından ulusal birliği ve uzun vadeli istikrarı teşvik etmekteydi. Bu eser, IV. Henri'nin 1593 yılında Katolikliğe geçmesinin Reformcu çevrelerde yarattığı gerilimlere rağmen, De Parthenay'ın kralın iktidarı pekiştirme çabalarına başlangıçta verdiği desteği yansıtmaktadır. Daha sonraki yıllarda Catherine de Parthenay, IV. Henri'ye yönelik tutumunu sert biçimde değiştirdi ve L'éloge de nomolarak bilinen ağır bir hiciv kaleme aldı. Bu metinde kralı, Huguenot davasına verdiği sözleri yerine getirmemekle ve Katolik grupları yatıştırmak uğruna Protestan ilkelerden ödün vermekle eleştirdi.

Bu yazılar, Catherine de Parthenay'yi 16. yüzyıl Fransası'ndaki siyasi tartışmalarda nadir görülen kadın seslerinden biri haline getirdi. Matematikçi François Viète'nin öğrencisi olarak edindiği entelektüel birikimi, Huguenot davasına yönelik kararlı çabayla birleştirdi. Eleştirileri yalnızca soyut ideolojik temellere değil, aynı zamanda kraliyet tarafından yerine getirilmeyen vaatlere de dayanmaktaydı.

 Çevirileri 
Catherine de Parthenay, Antik Yunan hatibi İsokrates'in Ad Demonicum adlı eserini yaklaşık 1580 yılında Fransızcaya Préceptes d'Isocrate à Démonique adıyla çevirdi. Bu kısa metin, MÖ 4. yüzyılda İsokrates'in öğrencisi Demonicus'a verdiği ahlaki öğütleri içermekte olup ölçülülük, adalet, dostluk ve dalkavukluktan kaçınma gibi konuları ele almaktadır. Eserin, Catherine de Parthenay'nin yaşamı boyunca basılmış bir nüshası günümüze ulaşmamıştır.

 Ailesi 

 Jean de Parthenay (babası)
 Antoinette Bouchard d'Aubeterre (annesi)
 İlk eşi Charles de Quelennec
 İkinci eşi II. René

 Çocukları 

 Henriette de Rohan
 Catherine de Rohan 
 II. Henri de Rohan
 Benjamin de Rohan
 Anne de Rohan

 Kaynakça