Tuti Bike

Tuti Bike (), Kuba Hanlığı hanı Fethali Han'ın karısı, Kaytak hükümdarı, devlet adamı Emir Hamza'nın kız kardeşidir.

 Hayatı 

 İlk yılları 
1751 yılında Derbent'te, maiyet komutanı Hanmuhammed'in ailesine doğdu. "Büyük" Usmi Ahmed Han'ın torunu ve Emir Hamza'nın kız kardeşiydi.

Tarihsel kaynaklarda "Tuti Bike" adı çoğunlukla hitap şekli olarak kullanılmış ve tarihe de bu şekilde geçmiştir. Gerçek adı Ümmü Gülsüm olmasına rağmen, kaynakların büyük çoğunluğunda Tuti Bike olarak anılmaktadır. Bazı belgelerde "Ümmühan Bike" (yani "hanın annesi") ifadesi de bulunmaktadır.

"Tuti Bike" takma adı Farsça ve Türkçe dillerinin etkisiyle oluşmuştur: "Tuti" Farsçada "bülbül" ve daha geniş anlamda "tatlı dilli, çekici" anlamına gelmektedir; "Bike" ise Türkçede "bey hanımı", "soylu kadın" anlamına gelmektedir. Dolayısıyla takma ad, "tatlı dilli kadın" veya "tatlı dilliliğiyle tanınan bir soylunun (han) hanımı" anlamına gelmektedir.

 Derbent'in müdafaası 
Fethali Han, Gavduşan Muharebesi'nde yenilgiye uğrayıp Salyan'a çekildikten sonra, Emir Hamza, kocası yokken şehri yöneten kız kardeşi Tuti Bike'nin elinden Derbent'i hileyle ele geçirmeye çalıştı. Şehir surlarına yaklaşan Emir Hamza, Tuti Bike'ye Fatali Han'ın savaşta öldüğünü ve "cenazesini" getirdiğini bildiren bir mesaj iletti. Ancak Tuti Bike, bu girişimin amacını kısa sürede fark etti. Bunun üzerine surlara çıkarak topların ateşlenmesi talimatını verdi ve gönderdiği süvari birlikleriyle Emir Hamza kuvvetlerinin Müşkür  yönüne çekilmesini sağladı. Tuti Bike, savunma faaliyetlerini bizzat şehir surlarından yönetti.

Şehri sonuna kadar savundu ve 9 ay boyunca düşmanın Derbent'e yaklaşmasına izin vermedi. Fethali Han Derbent'e döndükten sonra şehrin kontrolünü yeniden ele geçirmeyi başardı.

 Ölüm ve defni 
küçükresim|Tuti Bike'ın mezarı
1786 yılında öldü ve Derbent'teki Kırklar Mezarlığı'nda sekizgen bir mozoleye defnedildi.

 Ailesi 
1766'da Kuba Hanı Fethali Han ile evlendi. Bu evlilikten iki çocuğu oldu:

 Ahmed Han - Kuba Hanlığı'nın VII. Hanı.
 Hanbike Hanım (veya Hakk Bike) - 1777'de doğdu. 1800'de Bakü Hanı II. Mirza Muhammed Han ile evlendi. Çocukları olmadı. Hanbike Hanum 1806'da vefat etti.

 Hatırası 

 Derbent şehrinde bulunan ve 18. yüzyılın sonlarına tarihlenen mimari bir anıt olan "Tuti Bike Türbesi" (aynı zamanda "Derbent Hanlarının Türbesi" olarak da bilinir), 1788 yılında Kuba Hanı Fethali Han tarafından karısı Tuti Bike'nin anısına yaptırılmıştır.
 Kuba şehrinin merkezi caddelerinden birine Tuti Bike'nin adı verilmiştir.Tuti Bikə küçəsi, Quba, Quba rayonu — Yandex Xəritə.
 1947 yılında, Yönetmen Yefim Dzhigan tarafından Bakü Film Stüdyosu'nda "Fethali Han" adlı bir film çekildi. Filmde "Tuti Bike" karakterini Azerbaycan SSC Halk Sanatçısı Leyla Badirbeyli canlandırdı.Aydın Kazımzadə.
 Azerbaycan Cumhuriyeti Halk Sanatçısı Altay Hajiyev, "Halkımızın Yıldızları" adlı serisinde "Tuti Bike" adlı bir tablo yaptı.
 ANAS Dilbilim Enstitüsü, genç bilim insanlarının yetiştirilmesindeki hizmetleri ve bilimin gelişimine katkıları nedeniyle bir dizi bilim insanına "Tuti Bike" ödülünü vermiştir.“Tuti Bikə” mükafatı yeni sahibinə təqdim edilib // Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası rəsmi saytı, 2014.

 Kaynakça