Azerbaycan-İran sınırı

Azerbaycan – İran sınırı (, ), 689 km (428 mi) uzunluğunda bir sınırdır. 44 km uzunluğundaki Ermenistan-İran sınırı ile ayrılmış, birbirine bitişik olmayan iki bölümden oluşmaktadır.
sağ|küçükresim|İran'dan Azerbaycan'a doğru bakıldığında Aras sınır kapısı.

 Tanım 

 Batı (Nahçıvan) bölümü 
Sınır, kuzeybatıda Aras Nehri üzerindeki Türkiye ile olan üçlü sınır noktasından başlamakta ve bu nehir boyunca güneydoğuya doğru, Aras Barajı'nın oluşturduğu Aras Baraj Gölü'nü geçmekte, ardından batıdaki Ermenistan ile olan üçlü sınır noktasına kadar uzanmaktadır.

 Doğu bölümü 
Sınır, batıda Aras Nehri üzerindeki doğu Ermenistan üçlü sınır noktasından başlamakta ve nehrin kuzeydoğu yönündeki akışını izlemektedir. Sınır, Behramtepe'nin güneyinde bir noktada nehirden ayrılmakta, keskin bir şekilde güneydoğuya dönmekte ve Mugan Ovası'nı geçerek Bolkarçay Nehri'ne ulaşmaktadır. Sınır daha sonra bu nehri güneye doğru takip ederek geniş bir S şekli oluşturmaktadır. Nehir Yardımlı yakınlarında sona ermekte ve sınır daha sonra güneydoğuya doğru kıvrılarak, Talış Dağları'ndan karadan bu yönde ilerler, ardından Astara Çayı boyunca doğuya döner ve nehrin akışını takip ederek Hazar Denizi'ne kadar ulaşmaktadır.

 Tarih 
19. yüzyılda Kafkasya bölgesi, gerileme sürecindeki Osmanlı İmparatorluğu, Kaçar ve güneye doğru genişleyen Rus İmparatorluğu arasında yoğun askerî ve siyasî rekabete sahne olmuştur. Rus-İran Savaşı (1804–1813) ve bunu izleyen Gülistan Antlaşması ile Rusya, modern Azerbaycan'ının büyük bir bölümünü ve Ermenistan'ın bazı kısımlarını ele geçirmiş; bu süreçte İran ile Azerbaycan (Nahçıvan bölümü hariç) ve İran ile Ermenistan arasındaki modern sınırın temelleri atılmıştır. Rus-İran Savaşı (1826–1828) ve Türkmençay Antlaşması sonucunda İran, Nahçıvan'ı ve Ermenistan'ın geri kalanını Rusya'ya bırakmak zorunda kalmış; Aras Nehri, Osmanlı İmparatorluğu ile olan üçlü sınır noktasına kadar uzatılarak Azerbaycan–İran sınırının nihai hattı oluşturulmuştur.Gavin R.G. Hambly, in The Cambridge History of Iran, ed. William Bayne Fisher (Cambridge University Press, 1991), pp. 145-146

Birinci Dünya Savaşı sırasında Rusya'da 1917 yılında Bolşevik Devrimi'nin başarıya ulaşmasının ardından, Güney Kafkasya halkları 1918'de Transkafkasya Demokratik Federatif Cumhuriyeti'ni ilan etmiştir. Ancak iç siyasi anlaşmazlıklar nedeniyle, Gürcistan Mayıs 1918'de federasyondan ayrılmış, kısa süre sonra Ermenistan ve Azerbaycan da birbirlerinden ayrılarak bağımsız devletler olarak ortaya çıkmıştır. Yeni kurulan Azerbaycan Cumhuriyeti, adından kaynaklanan tarihî nedenler ve Güney Azerbaycanlılar'a yakınlarıkları nedeniyle, İran'daki Güney Azerbaycan bölgesiyle ilişkili söylemler geliştirmiş, bu durum iki ülke arasında gerginliğe yol açmıştır. 1920'de Rusya'nın Kızıl Ordusu Azerbaycan ve Ermenistan'ı işgal ederek her ikisinin de bağımsızlığına son vermiş; kısa süre sonra Gürcistan Sovyet hakimiyeti altına girmiştir. Bu üç ülke, 1936 yılına kadar SSCB içindeki Transkafkasya SFSC'ye dahil edilmiştir. 1945'te İran Azerbaycan'ında Sovyetler Birliği destekli bir ayrılıkçı devlet kurulmuş, ancak bu oluşum kısa sürede İran güçleri tarafından ortadan kaldırılmıştır.

1954 yılında imzalanan İran–SSCB sınır konvansiyonu ile  Mugan Ovası'nda ve Deman ile Namin çevresinde, İran lehine olmak üzere sınırlı düzeltmeler yapılmıştır. Bunu takiben 1957'de varılan nihai anlaşma doğrultusunda sınırın sahada işaretlenmesi ve teknik belirleme çalışmaları gerçekleştirilmiştir. 1970'te Aras Barajı'nın inşa edilmesinin ardından ise Nahçıvan kesiminde sınır hattına ilişkin bazı ek düzenlemeler yapılmıştır.

1991'de SSCB'nin dağılmasının ardından Azerbaycan bağımsızlığını kazandı ve İran-SSCB sınırının kendi bölümünü devralmıştır. İran yeni Azerbaycan devletini kısa sürede tanımış olsa da, Azerbaycan'ın Bütün Azerbaycan söylemi çerçevesinde İran topraklarına yönelik olası iddialarından duyulan endişeler nedeniyle ikili ilişkiler gerilimli bir seyir izlemiştir. Bu dönemde İran, Birinci Dağlık Karabağ Savaşı'nda Ermenistan'a destek vermiştir.James P. Nichol. Diplomacy in the Former Soviet Republics, Praeger/Greenwood, 1995, , p. 150 Savaşın ardından Ermenistan, Azerbaycan–İran sınırının ana kara bölümünün en batı kesimini fiilen kontrolü altına almıştır. İran'da Hasan Ruhani'nin cumhurbaşkanlığına gelmesiyle birlikte iki ülke arasındaki ilişkilerde kısmi bir iyileşme gözlemlenmiştir.

2020 Dağlık Karabağ Savaşı sırasında Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri, İran ile olan sınırın batı kesiminde kontrolü, de-facto Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nden devralarak yeniden sağlamış ve böylece Azerbaycan–İran sınırı boyunca devlet egemenliği tesis edilmiştir.

 Sınır geçişleri 
Azerbaycan anakarası ile İran arasında Bilasuvar ve Astara'da geçiş noktaları bulunmaktadır. İran ile Nahçıvan arasındaki demiryolu/karayolu geçişleri Jolfa/Julfa ve Poldaşt – Şahtahtı noktalarından sağlanmaktadır.

 Ayrıca bakınız 

 Azerbaycan-İran ilişkileri

 Kaynakça