Akademik Litvanca Sözlüğü

Akademik Litvanca Sözlüğü (), Litvanca üzerine hazırlanmış en kapsamlı sözlüklerden biridir. 20 ciltten oluşan ve toplamda 22.000 sayfayı bulan bu dev eser, Litvanya Dil Enstitüsü tarafından 1941-2002 yılları arasında yayımlandı. 2005 yılında ise dijital ve CD versiyonları kullanıma sunuldu.

Sözlükte yaklaşık 236.000 ana madde başlığı yer alırken, alt maddelerle birlikte bu sayı 500.000'e ulaşıyor. İçeriğinde 1547'den 2001'e kadar yayımlanmış metinlerde ve halk arasında kullanılan kelimeler yer alıyor. Her kelime için tanımlar, kullanım örnekleri ve açıklamalar sunuluyor. Maddelerin uzunluğu bir cümleden başlayıp kimi zaman onlarca sayfaya kadar çıkabiliyor. Örneğin taisyti (onarmak) fiili ve türevleri, tam 46 sayfalık bir bölümde 298 farklı anlamıyla açıklanıyor.

Tarihçe
Sözlük fikri, Litvan dilbilimci Kazimieras Būga tarafından 1902'de ortaya atıldı. 1920'de Litvanya'ya döndüğünde, dilde bilinen tüm kelimeleri, yer adlarını ve soyadlarını içeren büyük bir sözlük hazırlamaya girişti. Ancak 1924'te hayatını kaybettiğinde yalnızca iki fasikül yayımlayabilmişti. Çalışmasının eksiksiz olmadığını düşündüğünden, yayımladığı bölümleri gelecek nesiller için bir taslak olarak görüyordu. Būga, her kelimeyle ilgili bilimin o dönemde bildiği her şeyi, etimolojisi ve tarihçesiyle birlikte kaydetmeye çalıştı. Ancak, sözlüğün yeterince kapsamlı ve tutarlı olmadığını fark ederek kendi çalışmasını eleştirdi ve yayımladığı bölümleri, gelecekte hazırlanacak daha iyi bir sözlüğün yalnızca bir "taslağı" olarak gördü.

Būga, yaklaşık 600.000 dizin kartı toplamıştı. 1930'da Litvanya Eğitim Bakanlığı, sözlük projesini devam ettirmesi için Juozas Balčikonis'i görevlendirdi. Balčikonis, daha fazla veri gerektiğini fark ederek Litvanca metinlerden ve halk arasında kullanılan kelimelerden oluşan büyük bir derleme çalışması başlattı. Çalışmada ağırlık eski metinlere verildi ve çağdaş edebiyat ile süreli yayınlar büyük ölçüde göz ardı edildi. Balčikonis, Litvanya'daki öğretmenler, öğrenciler ve diğer halk kesimlerinden konuşma dilinde kullanılan kelimeleri kaydetmelerini istedi. Bu süreçte sözlük büyük ölçüde revize edilerek yeniden düzenlendi. Güncellenen sözlükten özel isimler, nadiren kullanılan yabancı kökenli kelimeler ile etimolojik ve tarihsel açıklamalar çıkarıldı. Artık kelimeler yalnızca Litvanca açıklanıyordu. Oysa Būga, kelimeleri ilk kez hangi dilde kaydettiyse o dilde açıklamayı tercih ediyordu; dolayısıyla bazı kelimeler Almanca, Rusça, Lehçe hatta Latince bile tanımlanmış olabiliyordu.

Sözlüğün ilk cildi (A ve B harfleri) 1941'de, Litvanya'nın Nazi Almanyası tarafından işgali sırasında yayımlandı. İkinci cilt (C-F harfleri) 1947'de çıktı. Sovyet yetkilileri, ilk iki cildi "Sovyet gerçekliğini yansıtmadığı" gerekçesiyle eleştirdi ve Balčikonis'i editörlük görevinden aldı. Üçüncü cildin yayımlanması ancak 1956'da mümkün oldu. Bu dönemden itibaren Lenin, Marx ve Stalin gibi Sovyet liderlerinin eserlerinden alıntılar eklenerek içerik politik gerekliliklere uyduruldu. İlk iki cilt de 1968-1969 yıllarında bu standartlara göre revize edildi.

Perestroyka ve 1990'da Litvanya'nın bağımsızlığını kazanmasıyla birlikte Sovyet ve komünist içerikler sözlükten çıkarıldı. Bunun yerine dinî metinlerden ve sürgündeki Litvan dilbilimcilerin eserlerinden örnekler eklendi. Sözlüğün son cildi 2002 yılında yayımlandı. 69 dilbilimcinin katkıda bulunduğu bu dev çalışma, 23 editör tarafından düzenlendi.

Kaynaklar
Sözlük, yıllarca toplanan milyonlarca kelime dizin kartları temel alınarak hazırlandı. Ana arşivde 4,5 milyon, ek arşivde ise 500.000 kelime dizin kartı alıyordu. Bu dizin kartları, yaklaşık 1.000 basılı ve basılmamış kaynaktan ve 500'den fazla Litvanya yerleşiminden derlenmişti.

Kazimieras Būga, ilk kelimeleri Simonas Daukantas'ın eserlerinden, Kazimieras Jaunius'un derlemelerinden ve kendi memleketi Dusetos'tan toplamaya başlamıştı. Ardından Litvanca edebiyat eserlerinden (örneğin Motiejus Valančius'un eserlerinden), eski Litvanca sözlüklerden (Antanas Juška'nın sözlüğü gibi) ve halk arasındaki konuşmalardan kelimeler ekleyerek dizin kartı arşivini büyüttü. 1920'de 150.000 olan dizin kartı sayısı, 1923'te 600.000'e ulaştı.

Juozas Balčikonis, bu dizin kartlarının yeterli olmadığını fark ederek kapsamlı bir kelime toplama seferberliği başlattı. Litvanya genelinde öğretmenlerden, öğrencilerden ve aydın kesimden halk arasındaki kelimeleri kaydetmeleri istendi. Ayrıca eski Litvanca metinlerden, edebi eserlerden, folklor koleksiyonlarından ve dinî metinlerden yeni kelimeler eklendi. Dizin kartları sayısı hızla büyüdü; örneğin, 1933'te 78.774 kart toplanırken, 1940'ta bu sayı 97.930'a ulaştı. Bir onyıl içinde ise dizin yaklaşık 1 milyon kart daha arttı.

II. Dünya Savaşı'ndan sonra Sovyet terminolojisi ve uluslararası kelimeler de sözlüğe dahil edildi. 1963'ten itibaren editörler, Litvanya'nın farklı bölgelerine giderek günlük konuşmalardan yeni kelimeler toplamaya başladı.

Sözlük için kelime dizin kartı gönderenler arasında farklı meslek gruplarından kişiler yer aldı. Litvanya Cumhurbaşkanları Kazys Grinius ve Antanas Smetona, Başpiskopos Jurgis Matulaitis-Matulevičius ve göz doktoru Petras Avižonis gibi önemli isimler de bu çalışmaya katkı sağladı. 100'den fazla kelime gönderen 500'den fazla kişinin ismi, 20. cildin sonunda yer aldı.

Yayın yönetmenleri
Sözlüğün genel yayın yönetmenliğini sırasıyla şu kişiler yapmıştır:
 Juozas Balčikonis (Cilt 1-2, 1930-1950)
  (Cilt 3-5, 1956-1959 ve cilt 11-16, 1978-1995)
  Cilt 6-10, 1962-1976 ve yeniden yayımlanan cilt 1-2, 1968-1969)
  (Cilt 17-20, 1996-2002).

Ayrıca bakınız
 Litvanca sözlükler

Kaynakça

Kategori:Litvanca sözlükler
Kategori:Çevrimiçi sözlükler
Kategori:Litvanca tarihi
Kategori:1941'de Litvanya