Persis Kralları

Persis Kralları, ayrıca Darayaniler olarak da bilinir, MÖ 2. yüzyıldan MS 224 yılına kadar İran'ın güneybatısındaki Persis bölgesini yöneten bir dizi İran kralıdır. Part İmparatorluğu'nu devirip Sasani İmparatorluğu'nu kurana kadar Part İmparatorluğu'nun vasal kralları olarak hüküm sürmüşlerdir. Aslında Ahameniş İmparatorluğu (MÖ 6. yüzyıl - MÖ 4. yüzyıl) ve Sasani İmparatorluğu (MS 3. yüzyıl – MS 7. yüzyıl) arasında bir tür Pers hanedan sürekliliği oluşturmuşlardır.

 Tarih 
İran platosunun güneybatısında yer alan Persis (Pars olarak da bilinir), İran halklarının güneybatı kolu olan Perslerin anavatanıdır. Aynı zamanda ilk İran İmparatorluğu olan Ahamenişlerin de doğum yeridir. Bölge, Makedonya kralı İskender () tarafından fethedilene kadar imparatorluğun merkezi olarak hizmet etmiştir. MÖ 3. yüzyılın sonundan veya 2. yüzyılın başından itibaren Persis, Helenistik Seleukos İmparatorluğu'na bağlı yerel hanedanlar tarafından yönetiliyordu. Bu hanedanlar, Ahameniş döneminde de görülen eski Pers frataraka ("lider, vali, öncü") unvanını taşıyorlardı. Daha sonra frataraka II. Wadfradad (MÖ 138 civarında yaşamış), İran Part (Arşak) İmparatorluğu'nun vasalı yapılmıştır. Büyük olasılıkla Arşak hükümdarı II. Fraates () tarafından Fratarakalar kısa süre sonra Persis kralları tarafından değiştirildi. Fratarakaların aksine, Persis Kralları şah ("kral") unvanını kullandılar ve Darayaniler olarak adlandırılabilecek yeni bir hanedanın temellerini attılar.

 Part İmparatorluğu'nun alt kralları 
Strabon'a göre, Persis'in ilk kralları, Partların bölgeyi fethettiği MÖ 140 civarına kadar Seleukos hükümdarlarına vergi ödüyorlardı:

Part İmparatorluğu daha sonra Arşak kralı I. Mithridatis (yaklaşık MÖ 171–138) yönetiminde Persis'in kontrolünü ele geçirdi, ancak yerel yöneticilerin kalmasına ve Mlk ("Kral") unvanını taşıyan sikkelerin basılmasına izin verildi. O andan itibaren Persis Krallarının sikkeleri karakter ve tarz olarak oldukça Partlara benzeyecekti.

Partlar döneminde bu hanedan üyelerine kral deniyordu ve unvanları sikkelerinde yer alıyordu: örneğin "dʾryw MLKʾ BRH wtprdt MLKʾ" (Kral Dārāyān, Kral Wādfradād'ın oğlu). Sikkelerde Arşak etkisi çok açık bir şekilde görülüyor ve Strabon da (15. 3.3) Augustus (MÖ 27-MS 14) döneminde  Pers krallarının Partlara, daha önce Makedonlara olduğu kadar bağlı olduklarını bildirmektedir:

 Sasani İmparatorluğu'nun Kuruluşu 
V. Vologases () döneminde, Part İmparatorluğu, Romalılarla yapılan savaşlar, iç savaşlar ve bölgesel isyanlar nedeniyle gerileme içindeydi. Roma imparatoru Septimius Severus () 196 yılında Part topraklarını işgal etti ve iki yıl sonra bunu tekrar yaparak bu kez Part başkenti Tizpon'u yağmaladı. Aynı zamanda Medya ve Persis'te isyanlar çıktı.
küçükresim|Pabag'ın oğlu Şâpûr döneminde basılan bu sikkenin ön yüzünde Şâpûr'un, arka yüzünde ise Pabag'ın portresi yer almaktadır.

İranolog Touraj Daryaee, V. Vologases'in hükümdarlığının "Part tarihinin dönüm noktası olduğunu, hanedanın prestijinin büyük bir kısmını kaybettiğini" savunmaktadır. Persis kralları artık zayıflamış Part hükümdarlarına güvenemez hale gelmişti. Nitekim, 205/6 yılında Pabag adında yerel bir Pers hükümdarı isyan ederek Persis'in Bazrangid hükümdarı Gochihr'i devirdi ve İstakhr'ı ele geçirdi. Orta Çağ İran tarihçisi Taberî'ye (ö. 923) göre, Pabag'ın isyanı oğlu Erdeşîr'in teşvikiyle gerçekleşmiştir. Ancak Daryaee bu ifadeyi olası görmemekte ve gerçekte Pabag'ın İstakhr'ı ele geçirmesine Şâpûr'un yardım ettiğini, bunun da Pabag'ın sikkelerinde her ikisinin de portrelerinin bulunmasıyla kanıtlandığını belirtmektedir.

Orada en büyük oğlu Şâpûr'u varisi olarak atamıştır. Bu, Tiri'nin ölümünden sonra Darabgerd'in komutanı olan Erdeşîr'in çok hoşuna gitmedi. Erdeşîr, meydan okuyarak Erdeşîr-Khwarrah'a gitti ve orada Pabag'ın ölümünden sonra kardeşi Şâpûr'a saldırmak için hazırlık yaptı. Pabag, 207 ile 210 yılları arasında doğal bir ölümle öldü ve yerine Persis kralı olan Şâpûr geçti.; ; ;  Ölümünden sonra hem Erdeşîr hem de Şâpûr, "kral" unvanı ve Pabag'ın portresiyle sikke bastırmaya başladılar. Şâpûr'un sikkelerinin ön yüzünde "(Majesteleri) Kral Şâpûr" yazısı, arka yüzünde ise "(Majesteleri) Kral Pabag'ın oğlu" yazısı bulunuyordu. Ancak Şâpûr'un saltanatı kısa sürdü; 211/2 yılında belirsiz koşullar altında öldü. Böylece Erdeşîr, Şâpûr'un yerine V. Erdeşîr olarak geçti ve İran'ın geri kalanını fethederek 224 yılında I. Erdeşîr olarak Sasani İmparatorluğu'nu kurdu.; ; 

 Madeni para 
Persis Krallarının sikkeleri, ön yüzünde hükümdarların bireyselleştirilmiş portrelerinden ve genellikle arka yüzünde hükümdarların dindar bir rolde gösterilmesinden oluşmaktadır. Sikkelerin tarzı, özellikle hükümdarların kıyafetleri ve başlıkları bakımından, genellikle Part sikkelerinden etkilenmiştir. Arka yüzdeki Aramice yazı, Arami alfabesi kullanılarak hükümdarın adını, unvanını ( mlk': Kral) ve genellikle kendisinden önceki hükümdarla olan ilişkisini vermektedir. Sikke üzerindeki yazılar sağdan sola doğru yazılır ve merkezi sahneyi saat yönünün tersine sarar:

+II. Darayan'ın sikkesinin lejandı 100pxLejand, sağdan sola, saat yönünün tersine yazılmıştır:
 ←
→ 
"Kral Vadfradad'ın oğlu Kral Darius"

 Part İmparatorluğu'nun alt kralları olarak Persis krallarının listesi 
Persis krallarından önce Fratarakas kralları vardı. Persis krallarının listesi esas olarak sikke dizisi aracılığıyla bilinmektedir ve antik yazılı kaynaklarda yalnızca birkaç kraldan bahsedilmektedir.
 İsim Tarih Sikke Aile ilişkisi Notlar 1 I. Darayan MÖ 2. yüzyıl (sonu)80px ? I. Darev ve ardılları Part İmparatorluğu’na bağlı krallardır. Stilize edilmiş kyrbasia'nın üstünde hilal amblemi. Sikke lejandında Aramice d’ryw mlk (𐡃𐡀𐡓𐡉𐡅 𐡌𐡋𐡊, "Kral Darius") yazmaktadır. 2 III. Vadfradad  MÖ 1. yüzyıl (Birinci yarısı)80px ? Part İmparatorluğu’na bağlı kral. Sikke lejandında Aramice wtprdt mlk (𐡅𐡕𐡐𐡓𐡃𐡕 𐡌𐡋𐡊, "Kral Vadfradad") yazmaktadır. 3 II. Darev  MÖ 1. yüzyıl80px III. Vadfradad'ın oğlu Part İmparatorluğu’na bağlı kral. Sikke lejandında Aramice d’ryw mlk brh wtprdt mlk' ("Kral Darius, Kral Vadfradad'ın oğlu") yazmaktadır.  4 II. Erdeşîr  MÖ 1. yüzyıl (İkinci yarısı)80px II. Darev'in oğlu  Part İmparatorluğu'na bağlı kral. Kardeşi I. Vahshir tarafından öldürüldü 5 Vahšīr/ I. Vahshir (Oxathres) MÖ 1. yüzyıl (İkinci yarısı)80px II. Darev'in oğlu Part İmparatorluğu'na bağlı kral 6 I. Pakor  1. yüzyıl (Birinci yarısı)80px I. Vahshir'in oğlu Part İmparatorluğu'na bağlı kral 7 II. Pakor 1. yüzyıl (Birinci yarısı)80px ? Part İmparatorluğu'na bağlı kral 8 Nambed  1. yüzyıl (Ortası)80px II. Erdeşîr'in oğlu  Part İmparatorluğu'na bağlı kral 9 Napad  1. yüzyıl (İkinci yarısı)80px Nambed'in oğlu Part İmparatorluğu'na bağlı kral 10 'Bilinmeyen kral II'  1. yüzyıl (İkinci yarısı)80px ? Part İmparatorluğu'na bağlı kral 11 IV. Vadfradad  2. yüzyıl (Birinci yarısı)80px ? Part İmparatorluğu'na bağlı kral 12 I. Manchihr  2. yüzyıl (Birinci yarısı)80px ? Part İmparatorluğu'na bağlı kral 13 III. Erdeşîr  2. yüzyıl (Birinci yarısı)80px I. Manchihr'in oğlu  Part İmparatorluğu'na bağlı kral 14 II. Manchihr  2. yüzyıl (Ortası)80px III. Erdeşîr'in oğlu Part İmparatorluğu'na bağlı kral 15 'Bilinmeyen kra III'/tereddütlü III. Pakor 2. yüzyıl (İkinci yarısı)80px ? Part İmparatorluğu'na bağlı kral 16 III. Manchihr  2. yüzyıl (İkinci yarısı)80px II. Manchihr'in oğlu Part İmparatorluğu'na bağlı kral 17 IV. Erdeşîr 2. yüzyıl (sonu)80px III. Manchihr'in oğlu  Part İmparatorluğu'na bağlı kral 18 II. Vahshir (Oxathres) –21080px ? Part İmparatorluğu'na bağlı kral. Bazrangilerin sonuncusu 19 Şâpûr 3. yüzyıl (başı)80px İlk Sasani I. Erdeşîr'in kardeşi Part İmparatorluğu'na bağlı kral20V. Erdeşîr(Sasani Hanedanı I. Erdeşîr) 3. yüzyıl (başı)80pxI. Erdeşîr adıyla ilk Sasani hükümdarıPart İmparatorluğu'na bağlı kral

Not listesi 

 Kaynakça 
Özel

Genel




 .









 Konuyla ilgili yayınlar 


Kategori:3. yüzyılda varlığı sona eren bölgeler ve ülkeler
Kategori:MÖ 2. yüzyılda kurulan bölgeler ve ülkeler
Kategori:Fars Eyaleti