Daniil Harms

Daniil İvanoviç Harms (; 30 Aralık 1905, St. Petersburg - 2 Şubat 1942, Leningrad) Rus avangard şair, yazar ve dramaturg. Gerçek soyadı Yuvaçov'dur. Şiirde ve düzyazıda Rus modernizminin en parlak temsilcilerinden ve Rus absürd ve sürrealizm geleneklerinin kurucularındandır. St. Petersburg merkezli Rus edebiyatı enstitüsü Puşkin Evi tarafından hazırlanan "Herkesin okuması gereken 100 temel Rusça eser" başlıklı kronolojik listede Harms'ın şiir ve hikayeleri 80. sırada yer alır. Yaşadığı dönemde daha ziyade çocuk dergileri için yazdığı şiirlerle tanınsa da, Perestroyka döneminde kitap ve dergi yayıncılığının önündeki sansür engelinin kalkmasıyla, yetişkinler için kaleme aldığı şiir ve hikayeler yayınlanmaya başlamış ve Harms büyük bir popülariteye kavuşmuştur. 

Yaşamı

 Ailesi 
Dedesi Pavel İvanoviç Yuvaçov, Kışlık Saray'da yer silici olarak çalıştıktan sonra Mariinski Tiyatrosu'nun çar locasında yer göstericilik yaptı. Darya Harlampiyevna Fokina ile evlenen Pavel Yuvaçov'un dokuz çocuğundan biri Daniil Harms'ın babasıdır. İvan Pavloviç Yuvaçov 1860'da ailenin yedinci çocuğu olarak dünyaya geldi. Denizcilik Bakanlığı'na bağlı bir yüksek okulu bitiren İvan Pavloviç, Karadeniz Donanması'nda görev yaptığı yıllarda Narodnaya Volya hareketine katıldı. Yuvaçov 1884'te "On dörtlerin davası" olarak bilinen davada idama mahkûm oldu, ancak cezası 15 yıl sürgüne çevrilip Sahalin'e sürüldü. 1895'te serbest kaldıktan sonra bir süre Vladivostok'ta yaşadı ve gemiyle dünyanın etrafını dolaştı. İvan Pavloviç 1899'ta Petersburg'a döndü. Anton Çehov ve Lev Tolstoy'la tanışıklığı bulunan Yuvaçov 1940'ta Leningrad'da hayatını kaybetti.

Daniil Harms'ın annesi Nadejda İvanovna Kolyubakina'dır. Saratov Vilayeti'nden bir asilzade sülalesine mensup olan Kolyubakina 13 yaşında öz babasının tecavüzüne uğradıktan sonra ailesiyle bağları koparıp St. Petersburg'a taşındı. Yekaterina'nın adını taşıyan asilzade kızlar enstitüsünü bitiren Nadejda Kolyubakina, mahkûmiyetini tamamlayan kadınlar için açılan bir sığınakta çalıştı. İvan Pavloviç ve Nadejda İvanovna 1903 yılında evlendi. Evlendikleri sırada İvan 43, Nadejda ise 33 yaşındaydı. 

Daniil Harms bu evlilikte doğan beş çocuktan ikincisidir. Ancak bu çocuklardan sadece Harms ve 1909'da dünyaya gelen Yelizaveta yetişkinliği gördü. Çiftin iki çocuğu doğumdan hemen sonra, 1912'de dünyaya gelen Natalya ise 1918'de dizanteriden hayatını kaybetti.

 İlk yılları 
Harms 1915'te Petrograd'ın seçkin okullarından, Almanca eğitim veren Peterschule'ye başladı. 1924'te Leningrad Elektrik Yüksek Okulu'na girdi. Bilinen en eski şiiri 1922 tarihlidir.

 Evlilik 
1934'te Marina Maliç'le evlendi.

Çalışmaları

 Mahlas 
Daniil Harms yazın hayatı boyunca pek çok farklı takma isim kullanmasıyla ünlüdür. Bilinen ilk şiiri V iyule kak-to, v leto naşe'nin (Bir temmuz günü) altında D. Ch. imzası bulunur. 1928'de yayınlanan İvan İvanoviç Samovar'ın altında ise D. Baş imzasını kullandı. 1933'te yazdığı şiir ve hikayeleri Daniil Dandan, 1934'te yazdıklarını ise Harms-Şardam ismiyle imzaladı.

 Edebiyata girişi 
1925'te Aleksandr Vvedenski ile tanıştı. Aynı yıl iki şiir defteri sunarak Tüm Rusya Şairler Birliği'nin Leningrad şubesine üyelik için başvurdu. Yıl bitmeden ömrünün sonuna dek yaşayacağı, Nadejdinskaya Sokağı (bugünkü adıyla Mayakovski Sokağı) 11 numaradaki daireye taşındı.

1926'da Vvedenski ile birlikte OBERİU'nun öncüsü Şkola çinarey'i kurdu.  Aynı yıl Şairler Birliği'ne kabul edildi ve Nikolay Zabolotski ile tanıştı. Şairler Birliği'nin Leningrad şubesi tarafından yayınlanan derlemeyle birlikte ilk kez bir şiiri yayınlandı. 1927'de diğer "çinar"larla birlikte Kazimir Maleviç'le bir araya geldi. Skandalla biten bir şiir gecesinin ardından Vvedenski ile birlikte ilk defa bir Sovyet yayın organınca eleştirildi. Yıl sonunda Nikolay Oleynikov tarafından Vvedenski ve Zabolotski ile birlikte Çocuk Edebiyatı Yazarları Birliği'ne davet edildi.

1934'te yeni kurulan Sovyet Yazarlar Birliği'ne kabul edildi.

 OBERİU 

küçükresim|OBERİU müzesinin merdivenlerindeki Harms graffitisi, St. Petersburg.

1928 ocağında Harms Vvedenski, Zabolotski, Konstantin Vaginov ve İgor Bahterev ile birlikte Tri levıh çasa (Üç Sol Saat) adıyla bir gece düzenleyerek OBERİU'nun kurulduğunu duyurdu. OBERİU Obyedineniye Realnogo İskusstvo (Gerçek Sanat Birliği) ifadesinin kısaltmasıdır. Harms, Vvedenski, Zabolotski, Vaginov, Bahterev ve resmî görevli olduğu için etkinliğe doğrudan katılım göstermese de Oleynikov sonraki yıllarda OBERİUTı, yani OBERİUCUlar olarak anıldı. Gecede Harms'in yazdığı Yelizevata Bam adlı absürt oyun da sahnelendi. 1930 nisanında Smena (Vardiya) gazetesinde çıkan Reaktsionnoye jonglyorstvo (Gerici Hokkabazlık) başlıklı sert eleştirinin ardından OBERİU mensupları Leningrad'da düzenlediği etkinliklere son verdi.

Daniil Harms'ın yapıtları Rusya'da genellikle "detskiy" (çocuklar için) ve "vzroslıy" (yetişkinler için) şeklinde iki kategoride değerlendirilir. 

 Çocuk edebiyatı 

küçükresim|Yoj dergisinin 1928'de yayınlanan 5. sayısı

Harms 1928 şubatında Leningrad'da kurulan Yoj (Yejemesyaçnıy Jurnal, anlamı Aylık Dergi, kısaltma olarak ise kirpi) adlı çocuk dergisi için şiirler ve hikayeler yazdı. En ünlü şiirlerinden İvan İvanoviç Samovar'ın yanı sıra O tom, kak Pankin Kolka letal v Braziliyu, a Yerşov Petka niçemu ne veril (Kolka Pankin Brezilya'ya Nasıl Uçtu) ve Ozornaya probka (Yaramaz sigorta) hikayeleri aynı yıl bu dergide yayınlandı. Her iki hikaye de yıl bitmeden resimli kitap şeklinde okurla buluştu.

1929'da Vladimir Tatlin'in illüstrasyonlarıyla Vo-pervıh i vo-vtorıh (Birincisi ve İkincisi) hikayesi kitap olarak yayınlandı. Yine o yıl ilk kez yayınlanan diğer kitapları İvan İvanoviç Samovar ve  O tom, kak staruşka çernila pokupala (Kocakarı nasıl mürekkep satın aldı) oldu. 1930'da ise O tom, kak papa zastrelil mnye horka (Babam Benim İçin Nasıl Gelincik Vurdu) hikayesi kitaplaştı.

Harms'ın çocuklar için yazdığı şiir ve hikayeler 1930'da yine Leningrad'da yayınlanmaya başlayan Çij (Çrezvıçaynıy interesnıy jurnal, anlamı Fevkalade Enteresan Dergi, kısaltma olarak iskete) adlı dergide de yer aldı. Çij başlangıçta Yoj'a ek olarak tasarlansa da sonradan ayrı bir yayın olarak çıktı. Sorumlu yazı işleri müdürlüğünü Nikolay Oleynikov'un üstlendiği derginin düzenli kadrosunda yer alan Harms, burada şiir ve hikaye yazmanın yanı sıra ressamlar için konu üretti.

1931'de Million (Milyon) adlı çocuk kitabı yayınlandı. 1936'da Wilhelm Busch'un mizahi şiiri Plisch und Plum'dan yaptığı serbest çeviri Plih i Plyuh adıyla Çij dergisinde tefrika edildi. Çeviri ertesi yıl kitap olarak da yayınlandı.

 Yetişkin edebiyatı 
1939'da başyapıtı olarak bilinen Staruha'yı (Kocakarı) bitirdi. 1930'ların baskıcı atmosferinden izler taşıyan ve ölüm korkusunu ele alan eser ilk kez 1974'te Würzburg'da yayınlandı. Aynı yıl Sluçai (Olaylar) adıyla bilinen hikaye derlemesini tamamladı.

Harms'ın şiirlerinde Aleksandr Puşkin ve Velimir Hlebnikov'un etkileri görülür.

 Sovyet devletiyle yaşadığı problemler 
Daniil Harms, 1931 sonunda Aleksandr Vvedenski'nin de aralarında bulunduğu bir grup arkadaşıyla birlikte tutuklandı. Harms daha sonra not defterine bu günlerle ilgili şöyle yazdı:

"En çok elimden kalem ve kağıdı alıp bir şeyler yapmamı yasakladıklarında mutlu olmuştum. Bir şeyleri kendi kabahatim sonucunda yapmadığım kaygısı yoktu, vicdanım temizdi ve mutluydum. Bu, hapiste yattığım günlerdi. Ama yeniden oraya gitmek ya da hapishane benzeri bir yere düşmek isteyip istemediğimi soran olursa hayır derim. İSTEMİYORUM."

Harms 1932 yılının haziran ayında hapisten çıktı. Ancak bir ay sonra Vvedenski ile birlikte Kursk'a sürgüne gönderildi. İki şair üç aylık bir sürgünün ardından Leningrad'a geri dönebildi.

1936'da başlayan Büyük Temizlik, ertesi yıl Harms'ın İz doma vışel çelovek (Adamın biri evden çıkmış, çıkış o çıkış) şiirinde kendine yer buldu. Şiirin yayınlandığı Çij dergisi, diğer yayın organları tarafından sertçe eleştirilen Harms'ın eserlerini yayımlamaya ara verdi. Maddi sıkıntı çeken şair açlıkla ilgili şiirler yazmaya başladı. Bir yıllık aranın ardından şiir ve hikayeleri yeniden Çij'de yayınlanmaya başladı. 

Ölümü
Harms Nazi Almanyası'nın Sovyetler Birliği'ne saldırmasından iki ay sonra bir komşusunun ihbarı üzerine tutuklandı. 1942 yılının şubat ayında Krestı Hapishanesi içindeki hastanenin psikiyatri koğuşunda açlıktan hayatını kaybetti. Ölümünden 14 yıl sonra, 1956'da kendisine yöneltilen bütün suçlamalar kaldırılarak itibarı iade edildi.

Harms'ın nereye gömüldüğü bilinmiyor. Bazı araştırmacılara göre şairin bedeni Piskaryovskoye Mezarlığı'ndaki bir toplu mezara gömüldü. 

Eserleri

 V iyule kak-to, v leto naşe'nin (Bir temmuz günü), 1922
 Yelizevata Bam, 1927
 İvan İvanoviç Samovar, 1928
 O tom, kak Pankin Kolka letal v Braziliyu, a Yerşov Petka niçemu ne veril (Kolka Pankin Brezilya'ya Nasıl Uçtu), 1928
 Ozornaya probka (Yaramaz sigorta), 1928
 Vo-pervıh i vo-vtorıh (Birincisi ve İkincisi), 1929 
 O tom, kak staruşka çernila pokupala (Kocakarı nasıl mürekkep satın aldı), 1929
 O tom, kak papa zastrelil mnye horka (Babam Benim İçin Nasıl Gelincik Vurdu), 1929
 Million (Milyon), 1931
 Plih i Plyuh, 1936
 İz doma vışel çelovek (Adamın biri evden çıkmış, çıkış o çıkış), 1937
 Sluçai (1917-1939)
 Staruha (Kocakarı), 1939

Hatırası

küçükresim|Daniil Harms'ın son adresi Mayakovski, 11 numaranın dış cephesine yansıtılan Harms hologramı.

Son defa tutuklandığı tarihe kadar yaşadığı Nadejdinskaya Sokağı 11 numaradaki evinin girişinde hatırasına adanmış granit bir tabela bulunur. St. Petersburg sakinleri tabelanın silmesine çeşitli andaçlar koyarak yazarın hatırasını canlı tutar.

Rusya'nın uzun yılbaşı tatilinde Harms'ın anısında Harms-Yolka (Harms-Yılbaşı Ağacı) adı verilen bir sahne etkinliği yapılmaktadır. Etkinliğin organizatörleri son birkaç yıldır her haziranda, Harms'ın başyapıtı Staruha'da (Kocakarı) olayların geçtiği güzergahta bir yürüyüş alayı düzenler.

St. Petersburg'da Daniil Harms'ın da aralarında bulunduğu OBERİU'nun mensuplarına adanmış bir müze bulunmaktadır.
Türkçede Harms
Daniil Harms'ın eserlerinin Rusçadan diğer dillere çevrilmesi, tıpkı bu yapıtların Rusça yayını gibi Perestryoka sonrasına rastlar. Türkçedeki ilk Harms çevirileri İngilizce gibi ikincil diller üzerinden yapılmıştır. Ancak 2010'lardan itibaren doğrudan Rusçadan yapılmış çevirilerin sayısında artış gözlenmektedir. Bunlardan bazıları:

 Bugün Hiçbir Şey Yazmadım (çev. Erdem Erinç, Everest)
 Seçme Öyküler (çev. Erdem Erinç, Everest)
 Bir Zamanlar Bir Masal Varmış (çev. Mustafa Kemal Yılmaz, Nesin)
 Kolka Pankin Brezilya'ya Nasıl Uçtu (çev. Mustafa Kemal Yılmaz, Nesin)
 Şardam Sirki - Çocuk Öyküleri Seçkisi (çev. Eyüp Karakuş, Dönüşüm)

Kaynakça

Kategori:Rus yazarlar
Kategori:Avangart sanat
Kategori:Absürt kurgu
Kategori:Modernizm
Kategori:Çocuk edebiyatı