Tur-i Sina Kilisesi

Tur-i Sina Kilisesi (Balatkapı İoannes Prodromos Metokhion Kilisesi), İstanbul'un Balat semtinde  yer alan, Bizans devrinde inşa edilmiş bir kiliseir. Yapı, Osmanlı döneminden itibaren, Mısır'daki Sina Dağı'nda bulunan ve  üç büyük semavi din için önem taşıyan Azize Katerina Manastırı'nın temsilciliği (metokhionu) olarak kullanılmıştır.

Bizans döneminde inşa edilen ve inşa edildiği dönemden bu yana özgün işlevini büyük ölçüde koruyan kilise, günümüzde Vaftizci Yahya ve Ayia Katerina günlerinde ibadete açılır. Kilisenin kapısı üstün yeleştirilen ve günümüzde Rum Patrikhanesinde korunmakta olan el tasvirinin İslam peygamberi Muhammed'in elini temsil ettiğine inanılır. 

 Konum 
İstanbul ilinin Fatih ilçesindeki Balat semtinde Tahta Minare mahallesinin Köprübaşı mevkiinde konumlanmıştır. Haliç'in güney kesiminde, Balat İskele Caddesi ile  Mürsel Paşa Caddesi arasındaki yeşil bantta yer alır. 1980'lerdeki yıkımlar nedeniyle, yapının bulunduğu alanda konut ve fabrika yer almaz.  Kilise ile aynı avluyu paylaşan kütüphane ve misafirhane yapıları günümüzde harap durumdadır ve özgün işlevlerini yitirmiştir.

 Tarihçe 
Tur-i Sina Kilisesi, Bizans döneminde inşa edilen Vaftizci Yahya Kilisesi (Ioannes Prodromos Metokhion Kilisesi) ile etrafındaki bir kütüphane, papazevi ve ayazmadan oluşur. Yapının geçmişine ilişkin bilgilere 14. yüzyıla kadar ulaşmak mümkündür.

Geçirdiği bir yangınla çatısı çöken kilise için 1623 yılında IV. Murad'ın bir fermanıyla sahiplik ve tamir belgesi verildiği bilinir. Sözkonusu ferman, Tur-i Sina Kilisesi ile ilgili ulaşılan en eski belgedir ve kilise bu belgede, ‘"Balat surları dışında Karabaş mevkiinde bulunan Ay Yani Kilisesi olarak tanımlanmıştı.  

Kilisenin hangi tarihte İskenderiye Patrikliği’ne bağlandığı kesin olarak bilinmez. Ancak Sina Dağı'ndaki Azize Katerina Manastırı'nın İstanbul'da bir temsilciliğinin bulunması, Yavuz Sultan Selim'ın Mısır seferi ile ilişkilendirilmektedir. 

Azize Katerina Manastırı'nda bulunan, İslam peygamberi Muhammed'in Mısır'daki Hıristiyanlara verdiği, Ali'nin el yazısı ile yazıldığı söylenen ahidname ve emannameler, Yavuz Sultan Selim'ın Mısır seferinden sonra İstanbul'a getirilmişti. Sina Dağı'ndaki Aziz Katerina Manastırı'nın koruma altında olduğunu ifade eden ve Muhammed'in Aştinamesi denilen emannamenin, Muhammed peygamberin elini temsil eden bir damga ile mühürlendiği düşünülür. Bu belgeyi vermeleri karşılığında  Sultan Selim'in, emannamenin manastıra sağladığı dokunulmazlığı sonsuz dek sürdüreceklerini ve  İstanbul’da Tur-i Sina’ya ait manastır ve kilise yaptıracağını beyan ettiği rivayet edilir.  

Bir başka rivayete göre Mısır seferi sırasında Osmanlı ordusu çölden geçerlerken rahipler askerlere su vermiş; 'Neden bunu yapıyorsunuz' sorusunu; 'Sizin peygamberinizden eman aldık. Biz askerlere değil insana su veriyoruz''' diye yanıtlamışlardı. Bu yanıttan çok hoşlanan Yavuz Sultan Selim'in, bbu sebeple Sina Dağı'ndaki manastıra İstanbul'da bir temsilcilik hediye ettiği anlatılır. 

Balat'taki kilise, 1640 yılında yandı.  O vakte kadar İskenderiye Patrikliği’ne ait olan kilise ve ek yapıları 1686’da Rusya’nın müracaatı ile Sina'daki Aziz Katerina Manastırı’na devredildi ve Rusların yardımı ile yeniden inşa edildi.  Bu yıllarda kilise, Vaftizci Aziz Yahya Kilises''i olarak adlandırılmaktaydı.

1730 tarihinde kilise yine yangın geçirdi; binaları Giritli Nikeforos tarafından tekrar yaptırıldı. Yanındaki papaz evi (metekhion) de büyük ihtimalle Lale Devri'nde inşa edilmiştir. 18. yüzyılın ikinci yarısına ait bir belgeye göre kilisede, Tur-i Sina keşişleri barınmakta idi.Kilisenin kitabeleri, yapının 18. yüzyılın başında ve 19. yüzyılda onarım gördüğünü doğrular.

Kilise, 1930'lu yıllarda bir vakıf eseri olarak tescillendi; Mısır'daki vakfın ilgilenmemesi sonucunda  bu görev daha sonra İstanbul Rum Patrikliği tarafından devralındı. 1955'teki 6-7 Eylül olayları ve 1964'teki  Rum sürgünü ile İstanbul Ortodoks nüfusunun çok ciddi ölçüde azalmasından sonra yapının yönetimi 1970'lerde Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne geçti ancak Hristiyan cemaat tarafından kullanımaya devam etti. 1974 yılında  Anıtlar Yüksek Kurulu tarafından korunması gereken bir eski eser olarak tanımlandı. Etrafındaki mahalenin yıkılması ile kilise, 1980'lerde boş bir arazinin ortasında kaldı.  

Günümüzde kilise Vaftizci Yahya ve Ayia Katerina günlerinde ibadete açılır. Mülkiyeti, Aya Yani Kilisesi ve Manastırı Vakfı’na aittir. Papazevi, bitişiğindeki kafenin deposu olarak kullanılır.

 Mimari özellikler 
Tur-i Sina Kilisesi, kuzeydoğu-güneybatı doğrultusunda uzanan dikdörtgen planlı bir yapıdır.  Girişi, güneybatı cephesindedir. Kilise ile özgün işlevi misafirhane olan yapının arasındaki alandan kilise avlusuna girilir. 1980'lerde kilisenin bulunduğu yeşil bantta yapılan yıkımlar sırasında etrafı moloz ile doldurulduğundan, güneydoğu, kuzeydoğu ve kuzeybatı cephelerinin özgün zemin kotu, toprak seviyesinin altında kalmıştır.  Avunun güneybatısındaki giriş, üzerinde bulunduğu caddenin kotunun yükselmesi nedeniyle, günümüzde kullanılamaz.

Güneybatı cephesindeki ana giriş nartekse açılır. Narteksin güneybatı duvarında, ana giriş kapısının her iki tarafında dörder adet olmak üzere , toplam 8 ahşap pencere vardır. Narteskten naosa geçiş, özgün demir kapıdan sağlanır. Dikdörtgen planlı naos, üç nefli bazilika düzeninde inşa edilmiştir. Orta nef, sekiz sütun ile yan neflerden ayrılır.  Naosu güneybatısındaki son sütunlara oturan galeri, kuzeybatıgüneydoğu doğrultusunda uzanan dikdörtgen planlı bir mekândır. 12 basamaklı ahşap merdiven ile galeriye ulaşılır. Ahşap merdieven, Ekim 2010'da yenilenmiştir.

Kilisenin güneydoğu yan nefinde, naos zeminiden 13 cm. yüksekte ayazma ve kuyu bulunur. Kilisenin güneydoğu duvarına bitişik olan ayazma, kuzeydoğu-güneybatı doğrultusunda uzanan dikdörtgen planlıdır.

 Kuşevleri 
Tur-i Sina Kilisesi yapılarınının Osmanlı coğrafyasında görülen kuş evlerine sahip olması dikkat çekici özelliklerindendir.  Yapıların taş ve tuğla alaşımlı duvarlarında pencere veya kemer içinde toplanmış, arı peteği gibi görünen küçük oyuklar, küçük kuşların girip çıkması için yapılmış kuş evleridir.

 El tasviri 
Yavuz Sultan Selim'ın Mısır seferinden sonra İstanbul'a getirdiği ahidname ve emannamelerin kopyaları çıkartılarak tercümelerinin yapılmış;  bu kopyalardan bir tanesi Balat'taki kiliseye de gönderilmiştir.  Kilisenin kapısı üzerine yerleştirilen el tasvirinin, emannameye karşılık bir teşekkür ifadesi olarak yapıldığı düşünülür. El tasviri, İstanbul Fener Ortodoks Patrikhanesi’nin bahçesine kaldırılarak koruma altına alınmıştır. 

 Kaynakça 

Kategori:Balat, Fatih
Kategori:Fatih'teki kiliseler