XYZ Olayı

XYZ Olayı (İngilizce: XYZ Affair, Fransızca: Affaire XYZ) 1797-1798 yılları arasında John Adams'ın başkanlığının erken dönemlerinde, Amerika Birleşik Devletleri ile Cumhuriyetçi Fransa arasında yaşanan, iki ülke arasında çatışmalara ve Quasi Savaşı'na yol açan siyasi ve diplomatik olay. Olayın ismi, Adams yönetimi tarafından yayımlanan belgelerde Fransız diplomatlar Jean-Conrad Hottinguer, Pierre Bellamy ve Lucien Hauteval'in isimlerinin yerine kullanılan X, Y ve Z harflerinden türemiştir.

Temmuz 1797'de, savaş tehdidi doğuran sorunlara çözüm bulmak amacıyla Fransa'ya, içinde Charles Cotesworth Pinckney, John Marshall ve Elbridge Gerry'nin yer aldığı bir Amerikan diplomatik heyeti gönderildi. Bu diplomatlara, Fransız dışişleri bakanı Charles Maurice de Talleyrand-Périgord'un ajanları tarafından, resmî olmayan kanallar aracılığıyla yaklaşıldı. Talleyrand, resmi müzakerelere başlamadan önce rüşvet ve kredi talep etti. O dönemde, diğer ülkelerden diplomatların Talleyrand ile görüşmek için rüşvet ödediği yaygın olarak bilinmesine rağmen, Amerikalı diplomatlar bu taleplerden rahatsız oldular ve resmî görüşmelere girmeden Fransa'dan ayrıldılar. Topyekun bir savaştan kaçınmak isteyen Gerry, diğer iki komisyon üyesi ayrıldıktan sonra birkaç ay daha Fransa'da kaldı. Talleyrand ile yaptığı görüşmeler, diplomatik ilişkilerin sonlanmasına ve askeri çatışmaların başlangıcına zemin hazırladı.

Komisyonun başarısızlığı, komisyon gönderilerinin yayımlanmasının ardından Amerika Birleşik Devletleri'nde siyasal bir fırtınaya sebep oldu ve ilan edilmemiş Quasi Savaşı'na (1798–1800) yol açtı. Kongrenin her iki kanadını da kontrol eden ve başkanlığı elinde bulunduran Federalistler, ulusal öfkeyi fırsat olarak kullanarak ülkenin askerî gücünü artırdılar. Ayrıca, Demokratik-Cumhuriyetçileri Fransız yanlısı tutumları ve Gerry'nin (o zaman tarafsızdı) komisyon görüşmelerindeki başarısızlığı nedeniyle eleştirildi.

 Arkaplan 
1789'daki Fransız İhtilali'nin ardından, yeni Fransız Cumhuriyeti ile ABD federal hükûmeti arasındaki başlangıçta dostane olan ilişkiler gerginleşmeye başladı. 1792'de, Fransa ile Avrupa'daki diğer devletler arasında Fransız Devrim Savaşları çıktı; bu çatışmada Başkan George Washington Amerika için tarafsızlık ilan etti. Ancak, savaşın başlıca deniz güçleri olan Fransa ve Büyük Britanya, düşmanlarıyla ticaret yapan tarafsız güçlerin gemilerine (ABD gemileri dahil) el koydu. ABD ile Büyük Britanya'nın Jay Antlaşması kapsamında uzlaştığı koşullar, Fransa'daki Direktuvar üyelerini öfkelendirdi. Bunun sonucunda, Fransız Deniz Kuvvetleri Amerika ve Britanya arasındaki ticareti engellemek için çabalarını arttırdı. 1797'nin başlarında, Washington'un başkanlığının sona erdiği dönemde, durum kriz boyutlarına ulaşmış bulunuyordu. 4 Mart 1797'de göreve başlamasından kısa bir süre sonra, Başkan John Adams, artan kriz nedeniyle Charles Cotesworth Pinckney'in ABD bakanı olarak atanmasının reddedildiğini ve Amerikan ticaret gemilerinin Karayipler'de ele geçirildiğini öğrendi. Bunun üzerine, Adams, Mayıs ayında yapılacak bir özel oturumda Fransız–Amerikan ilişkilerinin kötüleşen durumunu ele almak üzere Kongre’yi toplantıya çağırdı.

Olaylar sırasında Amerika Birleşik Devletleri'nde Fransa ile ilişkiler konusundaki genel kamuoyu büyük ölçüde siyasi çizgilere bölünmüştü: Federalistler, savunma amaçlı bir askeri yapılanmadan yana olup mutlaka bir savaş savunuculuğu yapmayarak sert bir tavır alırken; Demokratik-Cumhuriyetçiler, Fransız devrimcilerinin cumhuriyetçi idealleriyle dayanışma içinde olduklarını ifade etmişler ve Federalist Adams yönetimiyle iş birliği yapıyor görünmek istememişlerdir. Kendisi de bir cumhuriyetçi olan Başkan Yardımcısı Thomas Jefferson, Federalistleri Büyük Britanya ile bağlantılı ve dolayısıyla Amerikan değerlerine düşman monarşi yanlıları olarak görmüştür.

 Fransa komisyonu 
küçükresim|dikey=0.80|Amerikan komisyonuna Charles Cotesworth Pinckney başkanlık etti.
1797 Mayıs ayı sonlarında Adams, durumu görüşmek ve Fransa'ya gönderilecek özel bir komisyon seçmek üzere kabinesiyle bir araya geldi. Adams başlangıçta John Marshall ve Elbridge Gerry'nin komisyonda Pinckney'e katılmasını önerdi; ancak kabinesi, güçlü bir Federalist olmadığı gerekçesiyle Gerry'nin seçilmesine itiraz etti. Gerry yerine Francis Dana seçildi fakat Dana görevi kabul etmedi. Bunun üzerine Gerry'yi (kendisiyle birlikte) "Amerika'daki en tarafsız iki adamdan biri" olarak gören Adams, kabinesine danışmadan Dana'nın yerine onun ismini Amerika Birleşik Devletleri Senatosuna sundu. Adams, konuyu Kongre'ye sunarken yaptığı sert konuşmada ulusun tarafsızlığının güçlü bir şekilde savunulması ve Amerika Birleşik Devletleri Donanması'nın genişletilmesi çağrısında bulundu, ancak Fransa'ya karşı savaş ilanına kadar gelmedi. Kongre bu delege seçimini onayladı ve Adams onlara, Jay Antlaşması ile Britanya'ya tanınan şartlara benzer koşullarda müzakere yapmaları talimatını verdi. Delegelere ayrıca kredi taleplerini reddetmeleri, ancak mali konulardaki ödeme şartlarının düzenlenmesinde esnek olmaları talimatı verildi. Marshall, Pinckney'e katılmak üzere Temmuz ortasında Avrupa'ya hareket etti; Gerry ise birkaç hafta sonra onu takip etti. Komisyonun yapısındaki siyasi bölünmeler, müzakerelere yönelik tutumlarına da yansıdı: Her ikisi de Federalist olan Marshall ve Pinckney Fransızlara güvenmezken, (o dönemde siyasi partilere karşı olan) Gerry onlarla ilişkilerde esnek ve aceleci olmayan bir tutum sergilemeye istekliydi.
1792'de Fransız İhtilali'nin zirvesinde kurulan Fransız Cumhuriyeti, 1797 yılına gelindiğinde iki meclisli bir yasama organı ve ulusal yürütme görevi üstlenen beş üyeli bir Fransız Direktuvarı tarafından yönetiliyordu. Direktuvar, hem kendi içindeki güç savaşlarıyla hem de yasama organının alt kanadı olan Beş Yüzler Meclisi ile mücadele halindeydi. Temmuz ayında Charles Maurice de Talleyrand'ın dışişleri bakanı olarak seçilmesi de içinde olmak üzere 1797'nin ilk yarısında bakanlık değişimleri yaşandı. Yakın zamanda Amerika Birleşik Devletleri'nde birkaç yıl geçirmiş olan Talleyrand, ABD ile Britanya arasında daha yakın bağlar kurulmasından açıkça endişe duyuyordu. Genellikle Amerikan çıkarlarına sıcak bakmayan Direktuvar, Eylül 1797'de gerçekleşen bir iç darbenin Amerikan karşıtı birkaç ismi iktidara taşımasıyla ABD'ye karşı tutumunu belirgin bir şekilde düşmanlığa dönüştürdü. Bu liderler ve Talleyrand, Başkan Adams'ı kendi çıkarlarına düşman olarak görseler de ciddi bir savaş tehlikesi olduğunu düşünmüyorlardı. Talleyrand, kısmen Jefferson tarafından Fransız diplomatlara verilen tavsiyelere dayanarak, müzakerelerde ölçülü ve yavaş bir tempo benimsemeye karar verdi.
küçükresim|sol|dikey|Fransız Dışişleri Bakanı Talleyrand
Amerikan komisyonu Ekim ayı başlarında Paris'e ulaştı ve derhal Talleyrand ile bir görüşme talep etti. Kısa süren bir ilk görüşmenin ardından (ki bu görüşmede Talleyrand diplomatların güven mektuplarını sadece geçici olarak kabul etmişti), bir hafta sonra daha uzun bir toplantı yapıldı. Talleyrand, diplomatlardan Adams'ın Mayıs ayında yaptığı ve Direktuvar üyelerini öfkelendiren konuşmasına dair bir açıklama istedi; amacı, delegelerin müzakerelere ne kadar olumlu yaklaştığını belirlemekti. Eğer olumsuz bir yanıt verirlerse, Direktuvar onların güven mektuplarını kabul etmeyi reddedecekti. Diplomatlar, Talleyrand'ın beklenen bu talebini ilk kez 14 Ekim'de dolaylı bir kanal aracılığıyla öğrendiler. Adams'ın konuşmasına ilişkin herhangi bir açıklama yapmamaya karar verdiler.

 İlk görüşmeler 
Bunu takip eden süreçte, resmi diplomatik kanalların dışında bir dizi görüşme gerçekleşti. 17 Ekim'de, Amerikalıların kullandığı bir Hollanda bankasında çalışan (ve yayınlanan belgelerde "W" olarak tanımlanacak olan) Nicholas Hubbard adlı bir İngiliz; Pinckney'e, Hubbard'ın sadece "onurlu bir adam" olarak tanımladığı Baron Jean-Conrad Hottinguer'in kendisiyle görüşmek istediğini bildirdi. Pinckney bunu kabul etti ve iki adam ertesi akşam bir araya geldi. (Daha sonra "X" olarak tanımlanacak olan) Hottinguer; Fransız hükûmetine büyük bir kredi verilmesi ve Talleyrand'a 50.000 sterlin tutarında bir rüşvet ödenmesini içeren bir dizi Fransız talebini iletti. Pinckney bu talepleri diğer diplomatlara aktardı; Hottinguer taleplerini tüm komisyona tekrarladı. Başka ulusların diplomatlarının Talleyrand ile iş yapabilmek için rüşvet ödediği yaygın olarak bilinmesine rağmen, komisyon bu talepleri sert bir dille reddetti. Hottinguer daha sonra diplomatları, Talleyrand'ın yakın çevresinden biri olarak tanıttığı Pierre Bellamy ("Y") ile tanıştırdı. Bellamy, Talleyrand'ın taleplerini; "çok büyük miktarda para ödemelisiniz" beklentisi de dahil olmak üzere ayrıntılarıyla açıkladı. Hatta bu paranın gizlice aktarılabilmesi için bir yöntem olarak, (şişirilmiş fiyatlarla) bir dizi döviz alımı yapılmasını önerdi. Diplomatlar, eğer Fransızlar Amerikan gemilerine el koymayı durdururlarsa, talimat almak üzere içlerinden birini Amerika Birleşik Devletleri'ne geri göndermeyi teklif ettiler; ancak Fransız müzakereciler bunu reddetti.

küçükresim|sağ|dikey|Elbridge Gerry
Bu çıkmazdan kısa bir süre sonra Talleyrand, Elbridge Gerry ile görüşmesi için Lucien Hauteval'i ("Z") gönderdi. İki adam, 1792'de Boston'da tanıştıkları için birbirlerini tanıyorlardı. Hauteval, barış arayışı konusunda Talleyrand'ın samimiyeti hususunda Gerry'ye güvence verdi ve onu gayriresmi müzakereleri açık tutmaya teşvik etti. Kredi ve rüşvet taleplerini ise yineledi.

Bir hafta sonra (Fransa ile diğer Avrupa güçlerinin çoğu arasındaki beş yıllık Birinci Koalisyon Savaşı'nı sona erdiren Campo Formio Antlaşması'nın imzalanmasından hemen sonra), Hottinguer ve Bellamy diplomatlarla tekrar bir araya geldiler. Fransa'nın Avrupa'da en azından geçici olarak barış sağlamış olmasından güç alarak, orijinal taleplerini olası bir savaş tehdidi eşliğinde tekrarladılar. Pinckney'nin cevabı tarihe geçmiştir: "Hayır, hayır, tek bir kuruş bile olmaz!" Diplomatlar, 1 Kasım'da gayriresmi kanallar üzerinden daha fazla müzakere yapmayı reddetme kararı aldılar. Bu görüşme serisini anlatan resmi yazıların yayınlanması, daha sonra Amerika Birleşik Devletleri'ndeki siyasi tartışmaların temelini oluşturacaktı.

 Sonraki müzakereler 
Diplomatlar kısa süre sonra kendilerine sadece resmi olmayan kanalların açık olduğunu keşfettiler. Takip eden birkaç ay boyunca Talleyrand, diplomatlarla görüşmek ve onları etkilemek için bir dizi gayriresmi müzakereci gönderdi. Bu gayriresmi yolların bazıları zamanla kapandı (örneğin Gerry, resmi bir yetkisi olmadığı için Hauteval ile artık görüşemeyeceklerini bildirdi) ve Talleyrand nihayet Kasım 1797'de bir akşam yemeğinde bulundu; asıl amacı, rüşvet talebine boyun eğme konusundaki isteksizlikleri nedeniyle Amerikalıları sert bir dille azarlamaktı.
küçükresim|sol|dikey|Jean-Conrad Hottinguer
Kasım ayı sonlarında Talleyrand, Gerry'yi diğer diplomatlardan ayırmak için hamleler yapmaya başladı. Gerry'ye "sosyal" bir akşam yemeği daveti gönderdi; Gerry ise iletişimi sürdürme düşüncesiyle bu davete katılmayı planladı. Bu durum, Gerry'nin yapabileceği her türlü beyan veya varabileceği anlaşmalar için ondan garanti isteyen Marshall ve Pinckney'nin ona olan güvensizliğini artırdı. Gayriresmi müzakereleri reddetmeye çalışsalar da, diplomatların tamamı nihayetinde Talleyrand'ın bazı müzakerecileriyle özel görüşmeler yaptılar.

Diplomatlar sonunda gayriresmi müzakerelere devam edilip edilmemesi konusunda görüş ayrılığına düştüler; Federalist olan Marshall ve Pinckney buna karşı çıkarken, Gerry devam edilmesinden yanaydı. Bu bölünme, Ocak 1798'de Gerry'ye artık Pinckney ile muhatap olmayacağını söyleyen Talleyrand için nihayet netleşmişti. Şubat ayında Talleyrand, yeni bir pazarlık pozisyonu için Direktuvar'dan onay aldı ve Marshall'ı da müzakerelerin dışında bırakmak için hamleler yaptı. Bu strateji değişikliği, savaş olasılığının arttığını bildiren Paris'teki bir dizi Amerikan vatandaşını telaşlandırdı. Bu sıralarda Gerry, Talleyrand'ın ısrarı üzerine, görüşmelerinin içeriğini diğer diplomatlardan gizli tutmaya başladı.

küçükresim|sağ|dikey|John Marshall
Mart ayında her üç diplomat da Talleyrand ile gayriresmi olarak bir araya geldi, ancak tarafların bir çıkmazda olduğu çok açıktı. Talleyrand'ın kredi talebinden vazgeçmeyi kabul etmesine rağmen durum böyle görünüyordu. Her iki taraf da kendi pozisyonlarını belirten ve Atlas Okyanusu'nun ötesine (Amerika'ya) gönderilecek bildiriler hazırladı; Talleyrand'ın sadece Gerry ile yürüteceği görüşmelerin dışında bırakılan Marshall ve Pinckney, Nisan ayında Fransa'dan ayrıldılar. Pasaportlarının iadesi konusundaki bir dizi müzakere nedeniyle ayrılışları gecikti; Talleyrand, diplomatik bir avantaj elde etmek amacıyla Marshall ve Pinckney'yi pasaportlarını resmen talep etmeye zorladı (böylece daha sonra müzakereleri onların kestiğini iddia edebilecekti). Talleyrand sonunda pes ederek, onların ayrılmasını resmen talep etti. Gerry, diğer diplomat arkadaşlarıyla birlik içinde kalmaya çalışsa da, Talleyrand tarafından eğer Fransa'dan ayrılırsa Direktuvar'ın savaş ilan edeceği söylenerek tehdit edildi. Gerry, "yabancı bir hükümetin, müzakereyi yürütecek kişiyi seçmesine izin vermenin uygunsuzluğunu" protesto ederek geride kaldı. Ancak savaşın gerçekçi olmadığı konusundaki iyimserliğini korudu ve Amerika'nın Hollanda Bakanı William Vans Murray'e, Fransızların savaş ilan etmesinin "delilikten başka bir şey olmayacağını" yazdı.

Gerry, Talleyrand ile daha fazla esaslı müzakereye girişmeyi kesin bir dille reddetti ve sadece yerine daha yetkili biri gelene kadar kalmayı kabul etti. Ayrıca Başkan Adams'a, Paris'ten ayrılışının güvence altına alınması için yardım isteyen bir mektup yazdı. Talleyrand sonunda müzakereleri yeniden başlatmak üzere Lahey'e, William Vans Murray'e temsilciler gönderdi ve Gerry nihayet Ekim 1798'de Amerika'ya döndü.

 Amerika Birleşik Devletleri'ndeki tepkiler 
küçükresim|sağ|dikey|William Vans Murray
Amerikalı diplomatlar Avrupa'dayken, Başkan Adams komisyonun başarısız olma ihtimaline karşı seçeneklerini değerlendiriyordu. Kabinesi, 20.000 kişilik bir ordu kurulması ve donanma için hat gemileri satın alınması veya inşa edilmesi de dahil olmak üzere ülkenin askerî gücünün artırılması konusunda ısrar ediyordu. Fransız taleplerini ve müzakere taktiklerini açığa çıkaran ilk resmi raporların ulaştığı Mart 1798'e kadar, diplomatlardan esaslı bir haber alamamıştı. Komisyonun görünürdeki başarısızlığı Kongre'ye usulünce bildirildi; ancak Adams, savaş yanlısı bir tepkiyi en aza indirmek amacıyla diplomatlara yönelik kötü muameleyi (tanınmamaları ve rüşvet talebi) gizli tuttu. Kabinesi nasıl bir tepki verileceği konusunda bölünmüştü, ancak genel hava Fransa'ya karşı düşmanlık yönündeydi; Başsavcı Charles Lee ve Dışişleri Bakanı Timothy Pickering savaş ilanından yanaydı. Kongre'deki Demokratik-Cumhuriyetçi liderler, Adams'ın savaş istediği için Fransa'nın tutumunu abarttığına inanarak, diplomatların raporlarının yayınlanmasını talep etmek için "şahin" Federalistlerle birleştiler. 20 Mart'ta Adams, bazı Fransız aktörlerin isimlerini çıkarıp yerlerine W, X, Y ve Z harflerini koyarak raporları teslim etti. Bu gizleme harflerinin kullanılması, meselenin anında "XYZ Olayı" olarak tanınmasına yol açtı.

Raporların yayınlanması tam da Adams'ın korktuğu tepkiyi doğurdu. Federalistler savaş çağrısı yaparken, Adams'ın gizliliğinin nedenini yanlış hesaplayan Demokratik-Cumhuriyetçiler onlara karşı etkili bir argümandan yoksun kaldılar. Bu çağrılara rağmen Adams, Kongre'den resmi bir savaş ilanı talep etmeyi kararlılıkla reddetti. Buna rağmen Kongre on iki fırkateyn satın alınmasına izin verdi ve askeri hazırlığı artırmak için başka ödenekler ayırdı; ayrıca 7 Temmuz 1798'de Fransa ile yapılan 1778 İttifak Antlaşması'nı feshetme kararı aldı ve iki gün sonra Fransız savaş gemilerine saldırı yetkisi verdi.

 Partizan tepkiler 
Federalistler, raporları Fransa yanlısı Demokratik-Cumhuriyetçilerin sadakatini sorgulamak için kullandılar; bu tutum, yabancıların hareket ve eylemlerini kısıtlayan, hükûmete yönelik eleştirel konuşmaları ise sınırlayan Yabancılara Uygulanacak ve İsyana Teşvik Ceza Yasaları'nın (Alien and Sedition Acts) kabul edilmesine zemin hazırladı. Federalistler savaş konusunda kendi içlerinde bölünmüş durumdayken, Demokratik-Cumhuriyetçiler ise "şahin" Federalistleri, cumhuriyeti askeri yollarla zayıflatmaya çalışan savaş çığırtkanları olarak damgaladılar.

Elbridge Gerry, Amerika Birleşik Devletleri'ne döndüğünde zor bir durumda kaldı. John Marshall'ın aralarındaki anlaşmazlıklara dair anlatımlarıyla hareketlenen Federalistler, Gerry'yi müzakerelerin çökmesine yataklık etmekle suçladılar. Bu son derece sert ve partizan yorumlar Gerry'yi Federalistlere düşman etti ve Gerry nihayetinde 1800 yılında Demokratik-Cumhuriyetçilere katıldı.

 Fransa'da siyasi tepkiler 

Raporların yayınlandığı ve ardından gelen düşmanca tepkilerle ilgili haberler Fransa'ya ulaştığında, karşılık büyük bir öfke oldu. Talleyrand, olaydaki rolünün hesabını vermesi için Direktuvar'a çağrıldı. Gayriresmi müzakerecilerle olan tüm bağını reddetti ve isimleri gizlenen ajanların ifşa edilmesi için Gerry'den yardım istedi; Gerry de bu maskaralığa katılmayı kabul etti. Buna karşılık Talleyrand, Gerry'ye özel olarak bu ajanların aslında kendi hizmetinde olduklarını ve Direktuvar'a yapılan açıklamaların aksine uzlaşma peşinde koşmakla ilgilendiğini doğruladı. Başkan Adams daha sonra, Talleyrand'ın Gerry'ye yaptığı bu itirafın barışı koruma çabalarını sürdürme kararında önemli bir rol oynadığını yazmıştır. Gerry, 1799'da Adams'a olayla ilgili sunduğu özel raporda, barışı koruma ve Fransız politikasında düşmanlıkları azaltıp sonunda bir barış antlaşması getiren önemli değişiklikleri etkileme konusunda kendine pay çıkardı.

Amerika Birleşik Devletleri'nin savaş yanlısı tutumu ve Quasi Savaşı'nın (iki ülke arasında ağırlıklı olarak Karayipler'de yürütülen bir deniz savaşı) başlaması, Talleyrand'ı diplomatlarla olan ilişkilerinde yanlış hesap yaptığına ikna etti. Talleyrand'ın Lahey'de William Vans Murray'e yaptığı diplomatik girişimlere yanıt olarak Başkan Adams, 1799'da Fransa'ya temsilciler gönderdi; bu temsilciler nihayetinde Eylül 1800'de 1800 Konvansiyonu (müzakereler kısmen o dönemin Dışişleri Bakanı olan Marshall tarafından yönetilmiştir) ile çatışmaların sona ermesini sağladılar. Bu anlaşma, Kasım 1799'daki 18 Brumaire Darbesi ile Direktuvar'ı deviren Birinci Konsül Napolyon Bonapart ile yapıldı ve Aralık 1801'de Amerika Birleşik Devletleri Senatosu tarafından onaylandı.

 Notlar 

 Kaynakça 

 Alıntılar 

 Kaynaklar 











 Ek okuma 







 Dış bağlantılar 
 Adams'ın XYZ belgelerinin yayımlanması üzerine yaptığı konuşmanın metni 
 "The XYZ Affair and the Quasi-War with France, 1798–1800" 

Kategori:1797'de Fransa
Kategori:1798'de Fransa
Kategori:1797'de uluslararası ilişkiler
Kategori:1798'de uluslararası ilişkiler
Kategori:1797'de Amerika Birleşik Devletleri
Kategori:1798'de Amerika Birleşik Devletleri
Kategori:Amerika Birleşik Devletleri'nin dış ilişkilerin tarihi
Kategori:Amerika Birleşik Devletleri'ndeki siyasi tartışmalar
Kategori:Diplomatik krizler
Kategori:Quasi Savaşı
Kategori:John Adams'ın başkanlığı
Kategori:Amerika Birleşik Devletleri-Fransa ilişkileri