Tebriz Kuşatması (1501)

Tebriz Kuşatması (Farsça: محاصره تبریز), Safevilerin Şerur Muharebesi'nde Akkoyunluları yenmesinden hemen sonra, 1501 yılında gerçekleşen tarihi bir olaydır. Önceki savaşta Safeviler, ordusu kendi ordularının 4 katı büyüklüğünde olan Akkoyunluları yenmeyi başarmışlardır. Kuşatmanın ardından I. İsmail, Tebriz'i başkent olarak seçmiş ve kendisini İran Şahı ilan etmiştir.George Lenczowski, "Iran under the Pahlavis", Hoover Institution Press, 1978, p. 79: "Ismail Safavi, descendant of the pious Shaykh Ishaq Safi al-Din (d. 1334), seized Tabriz assuming the title of Shahanshah-e-Iran".Stefan Sperl, C. Shackle, Nicholas Awde, "Qasida poetry in Islamic Asia and Africa", Brill Academic Pub; Set Only edition (February 1996), p. 193: "Like Shah Ni'mat Allah-i Vali he hosted distinguished visitors among them Ismail Safavi, who had proclaimed himself Shahanshah of Iran in 1501 after having taken Tabriz, the symbolic and political capital of Iran".Heinz Halm, Janet Watson, Marian Hill, Shi'ism, translated by Janet Watson, Marian Hill, Edition: 2, illustrated, published by Columbia University Press, 2004, p. 80: "...he was able to make his triumphal entry into Alvand's capital Tabriz. Here he assumed the ancient Iranian title of King of Kings (Shahanshah) and setup up Shi'i as the ruling faith"

Öncesi

İki ordu Şerur Ovası'nda karşılaştı. İsmail Mirza'nın 7.000 askeri bulunurken, Sultan Elvend Bey'in10.000'den fazla askeri vardı. Roger Savory'ye göre ise Elvend Bey'in ordusu, İsmail Mirza'nın ordusunun dört katı büyüklüğündeydi. İsmail Mirza, gösterdiği olağanüstü cesaret sayesinde savaşı kazandı; ordusunun dağıldığını gören Elvend Bey ise Erzincan'a kaçtı..

Ele geçirme
küçükresim|376x376px|Recitation of the sermon in the name of the Twelver Imams and the proclamation of Shah Ismail's kingship in the Jameh Mosque of Tabriz.

Osmanlı İmparatorluğu'nun şeyhülislamı ve Safeviler ile Kızılbaşlara karşı sert fetvalarıyla tanınan İbn Kemal (ö. 1534), Tevarih el-Osman adlı eserinde Şah İsmail'in Tebriz'e girişini şöyle anlatır:

Angiolello da seyahatnamesinde benzer iddialara yer vermiştir; bu durum, söz konusu bilgileri Kemalpaşazade'den veya diğer Osmanlı kaynaklarından edinmiş olabileceğini düşündürmektedir.

Tebriz'in ele geçirilmesi olaylarını aktaran üç Venedikli seyahat yazarından hiçbiri, Angiolello'nun söz konusu dönemde İran'da bulunduğunu belirtmez. Nitekim Giovanni Battista Ramusio (1485–1557), Şah İsmail'in saltanatına dair anlatımını, Caterino Zeno'nun (ö. 1490) seyahatnamesi de dâhil olmak üzere çeşitli kaynaklardan derlediği bilgilere dayanarak İkinci Seyahat Kitabı'nda kaleme almıştır.Six Travelogues, trans. Manouchehr Amiri, pp. 218, 287. 1507 ile 1510 yılları arasında İran'ı iki kez ziyaret eden kimliği belirsiz bir Venedikli tüccar da aktardığı olayların büyük ölçüde başkalarından duyduklarına dayandığını açıkça kabul etmiştir.Six Travelogues, trans. Manouchehr Amiri, pp. 377–378.

Hasan-ı Rumlu, Ahsen el-Tevarih adlı eserinde İsmail'in Tebriz'e girişini Osmanlı ve Venedik kaynaklarından farklı bir bakış açısıyla anlatmaktadır:

 Kuşatma 
Hicri 909 yılının Muharrem ayında (Temmuz 1503), Elvend Bey Erzincan'da kuvvetlerini topladı ve Azerbaycan üzerine başarısız kalacağı anlaşılan bir harekât başlattı. Bu sırada Şah İsmail'in zafer sancakları Tercan'dan Erzincan yönüne ilerlemekteydi. Elvend Bey, Tebriz'e girerek sarayı ele geçirdi; şehir halkını ve ileri gelenleri yağmaladıktan sonra aceleyle Bostanabad'a çekildi. Ancak Maku'da bulunan Şah İsmail'in kendisine doğru ilerlediği haberini alınca Bostanabad'ı terk ederek önce Hamedan'a, ardından Bağdat'a kaçtı. Bağdat'ta Akkoyunlu valisi Kasım Bey Purnak tarafından şehre alınmayınca Diyarbakır'a yönelmek zorunda kaldı.Alam Ara-ye Abbasi, Iskandar Beg Turkman, Vol. I, ed. Iraj Afshar, p. 29.

Alam Ara-ye Safavi'ye göre, 10.000 askere sahip olan Elvend Mirza, Alaüddevle Bozkurt'tan yardım istemiş, Alaüddevle de kendisine 20.000 asker göndermiştir. Şah İsmail Tebriz'den ayrıldıktan iki gün sonra Elvend Mirza, Şah'ın Van üzerinden kendisine karşı harekete geçtiğini öğrenmiştir. Şah'ı karşılayan ve Şii olan Tebriz halkına öfke duyan Elvend Mirza, gün batımında şehre girmiş ve yaklaşık 7.000 kişiyi öldürmüştür.

Şah İsmail'in Tebriz'de 500 adamla sorumlu bıraktığı Helvacıoğlu Hasan, Padişah Sarayı'nı muhafızlarla ve ok ile tüfek kullanan 300 Kurçi ile savunmuştur. Elvend Mirza'nın tüm girişimlerine rağmen Şah'ın haremini ve kardeşini ele geçirmesi mümkün olmamıştır. Tebriz halkı Elvend Mirza'ya destek vermemiş; Şiiler açıkça karşı çıkmış, Sünniler ise ondan ümidini kesmiştir.

Dördüncü gün öğle vakti Şah İsmail yeniden Tebriz'e girmiştir. Elvend Mirza şehirde tutunamayarak Diyarbakır yönüne çekilmiştir. Bunun ardından Dulkadirler ile Şah İsmail arasında bir çatışma meydana gelmiştir. Dulkadirler, Elvend Mirza'nın hâlâ bölgede bulunduğunu düşünerek öğleden gün batımına kadar süren çatışmalarda yaklaşık 10.000 adam kaybetmiştir. Elvend Mirza'nın çatışmanın başında kaçtığının anlaşılması üzerine Dulkadirler ona lanet ederek teslim olmuşlardır.

Şah İsmail, "Ali, Allah'ın velisidir" diyenlerin bağışlanacağını, bu ifadeyi kabul etmeyenlerin ise idam edileceğini ilan etmiştir. Yaklaşık iki ila üç bin kişi bağışlanmış, geri kalanlar öldürülmüş; yaklaşık 3.000 kişi ise Elvend Mirza ile birlikte kaçmıştır.Alam Ara-ye Safavi, ed. Yadollah Shokri, pp. 67–69.

Kaynakça

Kategori:Tebriz tarihi