Hüsrevîler

Hüsrevîler (, Khosro[v]ianni), İber Mihrânîleri olarak da bilinirler. 4. yüzyıldan 9. yüzyıla kadar İberya'nın erken dönem Gürcü devletinin krallarından ve daha sonra başkanlık eden prenslerinden oluşan bir hanedandır. İranlı Mihrânî kökenli aile,  (veya 319/326) yıllarında Hristiyanlığı resmi dinleri olarak kabul etmişlerdir. Bizans İmparatorluğu ile Sasani İran'ı arasında manevra yaparak bir dereceye kadar bağımsızlığını korumuşlardır. Sasaniler'in İberya krallığını yaklaşık 580 yılında kaldırmasının ardından hanedan, birbiriyle yakından ilişkili, ancak bazen rekabet eden iki prenslik koluyla -büyük Hüsrevî ve küçük Guaramianiler - varlığını sürdürdü ve dokuzuncu yüzyılın başlarında Gürcü Bagrationi Hanedanı İberya tahtına oturdular.

 Kökenleri 
Hüsrevîler, İran'ın Yedi Büyük Hanedanı'ndan biri olan Mihranî prenslik ailesinin bir kolu ve Sasanilerle uzaktan akrabasıdılar; diğer iki kolu kısa süre sonra üç milletin (Ermeniler, Albanya ve Gürcüler) kaynaştığı iki Kafkas prensliği olan Gogarene ve Gardman'ın tahtlarına oturmuştur.Toumanoff, Cyril. Chronology of the Early Kings of Iberia. Traditio 25 (1969), p. 22.Charles Allen Burney, David Marshall Lang (1971), p. 205Hussey, Joan M. (1966), p. 597Lenski, Noel. (2003); (...) they successfully asserted their claim by crowning a Persian dynast named Mirian III. Mirian, founder of the Mihranid dynasty, which ruled Iberia into the sixth century (...)Bardakjian & La Porta. (2014), p. 195

Gürcü Kronikleri'ne göre, ilk Hüsrevî kralı III. Mirian (Mihrân) (), son Gürcü Arşak kralı I. Aspacures'in kızı olan İber prensesi Abeshura ile evliliği yoluyla, Gürcü kroniklerinin "Khosroes", yani İran'ın Büyük Kralı olarak andığı babası tarafından İberya tahtına oturtuldu.Thomson, Robert W. (1996), Rewriting Caucasian History: The Medieval Armenian Adaptation of the Georgian Chronicles: The Original Georgian Texts and the Armenian Adaptation, pp. 74–5. . Bir başka Orta Çağ Gürcü kroniki olan Kartli'nin Dönüşümü, Gürcü Kronikleri'ndeki Kralların Hayatı geleneğiyle çelişmekte ve Mirian'ı Kral I. Aspacures'in halefi olan Kral Lev'in oğlu olarak tanımlamaktadır. Lev, başka hiçbir yerde belgelenmemiştir.

 Erken Hüsrevîler 
Mihrâni soyunun Kafkasya tahtına çıkması, aslında Sasanilerin, Ermeni kolu artık gerileyen ve Gürcü kolu da zaten yok olmuş olan Parthia'daki Arşak Hanedanı'nın bölgede kalanları üzerindeki zaferinin bir tezahürüydü.Toumanoff, Cyril. Introduction to Christian Caucasian History, II: States and Dynasties of the Formative Period. Traditio 17 (1961), p. 38.

İran vasal kralı III. Miryam (), Hüsrevî Hanedanlığı'nın kurucusu olarak, Roma İmparatorluğu'na karşı Sasani savaşına katılmıştır. Ancak 298 tarihli Nisibis Barış Antlaşması'nda Roma, doğu Gürcistan üzerindeki hakimiyetini kabul etmiş, ancak Miryam'ı İberya kralı olarak tanımıştır. Miryam, Kafkasya'nın siyasi yapısındaki değişime hızla uyum sağlamış ve Roma ile yakın bağlar kurmuştur. Bu ilişki, kadın Hristiyan misyoner Nino'nun Mirian'ı, karısı Nana'yı ve ev halkını 337 civarında Hristiyanlığa döndürmesinin ardından daha da güçlenmiştir. Ancak Sasaniler, İberya üzerindeki nüfuz için Roma ile rekabet etmeye devam etmiş ve 361'de Mirian'ın Roma yanlısı halefi II. Sauromaces'i geçici olarak tahttan indirerekSauromaces is surprisingly ignored by local written tradition, but mentioned by the contemporary Roman historian Ammianus Marcellinus in his Res Gestae.  İran yanlısı II. Aspacures'i tahta çıkarmışlardır. Roma imparatoru Valens müdahale etmiş ve Sauromaces'i 370'te tahta geri getirmiştir, ancak Aspacures'in oğlu ve halefi III. Mihrda (), krallığın doğu kesiminin kontrolünü elinde tutmasına izin verilmiştir.Greatrex, Geoffrey B. (Dalhousie University). The Background and Aftermath of the Partition of Armenia in A.D. 387. The Ancient History Bulletin 14.1–2 (2000): 35–48. Ancak 380'de Sasaniler, İberya'yı III. Aspacures'in () yetkisi altında yeniden birleştirerek iddialarını başarıyla yeniden ileri sürdüler ve ülkeden haraç almaya başladılar. Romalılar, İran ile 387'de yapılan Akilisene Barışı'nın ardından İberya'nın kaybını açıkça kabul ettiler. Doğu Gürcistan'da Zerdüştlüğün yaygınlaştırılması da dahil olmak üzere İran etkisinin büyümesi, Hristiyan kilisesi ve soyluların bir kısmı tarafından engellendi; Hristiyan öğreniminin yayılmasında önemli bir araç olan Gürcü alfabesinin icadı, bu mücadelenin en önemli kültürel mirası olmuştur. Hristiyan olmalarına rağmen İberya'nın Hüsrevî kralları, muhtemelen İberya'nın en popüler Hüsrevî kralı olan ve geleneksel olarak Gürcistan'ın modern başkenti Tiflis'in kuruluşundan da sorumlu tutulan Vahtang Gorgasali () 482'de siyasi yönelimini tersine çevirerek devletini ve kilisesini günümüz Bizans politikasıyla daha uyumlu hale getirene kadar genel olarak İranlı hükümdarlarına sadık kaldılar. Daha sonra Ermeni prensi Vahan Mamikonian ile ittifak kurarak Sasaniler'e karşı açık bir isyan başlattı ve hayatının sonuna kadar umutsuz ama sonuçta başarısız bir mücadeleye devam etti.

 Sonraki Hüsrevîler 
I. Vahtang'ın 522'deki ölümünden sonra aile gerilemeye başlamış ve İberya üzerinde yalnızca sınırlı bir otorite kullanmıştır; hükûmet, yerel prenslerle yapılan uzlaşmalar yoluyla Tiflis merkezli İran valisi tarafından etkili bir şekilde yönetilmiştir. İberya Kralı III. Bakurius 580'de öldüğünde, Sasaniler İberya aristokrasisinden fazla direnç görmeden monarşiyi ortadan kaldırma fırsatını yakalamışlardır. Taçtan mahrum bırakılan I. Vahtang'ın mirasçıları dağ kalelerinde kaldılar - Kaheti eyaletindeki kıdemli Hüsrevî dalı ve Klarceti ve Cavaheti'deki küçük Guaramianiler. İkinci kolun bir üyesi olan I. Guaram (), 588'de Sasani yönetimine isyan ederek Bizans imparatoru Mauricius'e sadakatini sunmuş ve kendisine Kuropalatis yüksek Bizans unvanı verilmiştir. İberya'nın özerkliğini, başkanlık eden bir prenslik şeklinde yeniden sağlamayı başarmış; bu yeniden düzenleme, İran tarafından 591'deki barışta kabul edilmiş ve İberya, Tiflis'te Bizans ve İran arasında bölünmüştür. Guaram'ın oğlu ve halefi I. Stefanos (), bağlılığını Sasaniler'e devretmiş ve İberya'yı yeniden birleştirmiştir; sonunda Bizans imparatoru Herakleios'tan () güçlü bir tepki alan Herakleios, Hazarlar ile ittifak halinde İberya'ya sefer düzenledi ve 627'de zorlu bir kuşatmanın ardından Tiflis'i ele geçirdi. Herakleios, Stefanos'u diri diri yüzdürmüş ve makamını Bizans yanlısı Hüsrevî Prensi Kaheti'li Adarnase I'e () vermiştir.

Herakleios tarafından yeniden tahta çıkarılan Hüsrevî Hanedanı, Bizans yanlısı çizgisinde ısrarcıydı; ancak II. Stephanos (), sonunda baskın bir bölgesel güç haline gelecek olan Arap Halifeliği'ne haraç ödeyen bir devlet olarak kendini tanımak zorunda kalmıştır. II. Adarnase'nin (650-684 civarı) ölümünün ardından, rakip Guaramiani dalı, II. Guaram (684-693 civarı) ile birlikte iktidarı yeniden ele geçirmiş ve yaşlı Hüsrevî dalı Kaheti'deki maiyetlerine geri çekilmiş ve burada 786'da Araplar tarafından öldürülen Gürcü Ortodoks Kilisesi'nin bir azizi olan önemli bir üye olan Arçil'i ortaya çıkarmıştır. Arçil'in ölümünden sonra, büyük oğlu İoane (ö. ) Batı Gürcistan'daki Bizans egemenliğindeki Kolhis (Lazika) bölgesine gitmiş; küçük oğlu Juansher (786-807 civarı) Kaheti'de kalmış ve Gürcü Bagrationi Hanedanı'nın atası olan Eruşeti Prensi Adarnase - Artani'nin kızı Latavri ile evlenmiştir.

Ana Hüsrevî kolu, 786'dan beri soyu tükenmiş olan genç Guaramiani soyundan yirmi yıl daha uzun yaşamıştır. Juansher'in yaklaşık 807'deki ölümüyle o da yok olmuştur. Kaheti'deki Hüsrevî toprakları, 11. yüzyıla kadar bir dizi chorepiscopi oluşturan yerel soylu aileler tarafından devralınırken, Guaramiani toprakları Bagrationi Hanedanı'ndan akrabalarına geçmiştir.

 Hüsrevî yöneticilerinin listesi 
 İberya Kralları 
 III. Mirian, 284–361
 Rev, eş-kral 345–361
 II. Sauromaces, 361–363, 370–378'de kral oldu
 II. Aspacures, 363–365
 III. Mihrdat, 365–380, ishal 370–378
 III. Aspacures, 380–394
 Trdat, 394–406
 IV. Farasmanes, 406–409
 IV. Mihrdat, 409–411
 Archil, 411–435
 V. Mihrdat, 435–447
 I. Vahtang, 447–522
 Dachi, 522–534
 II. Baccurius, 534–547
 V. Farasmanes, 547–561
 VI. Farasmanes, 561–?
 III. Bacurius, ?–580

 Kaheti Prensleri ve İberya Başkan Prensleri 
 I. Adarnase, Kakheti Prensi, c. 580–637; İberia'nın Başkan Prensi, 627–637
 II. Stephen, Kakheti Prensi ve İberya'nın Baş Prensi, 637–c. 650
 II. Adarnase, Kakheti Prensi ve İberya'nın Başkan Prensi, c. 650–684
 Stepanoz, Kakheti Prensi, 685–736
 Miriani, Kakheti Prensi, 736–741
 Arçil “Şehit”, Kakheti Prensi, 736–786
 İoane, Kakheti Prensi, 786–790
 Juansher, Kakheti Prensi, 786–807

 Kaynakça 
Özel

Genel



 Charles Allen Burney, David Marshall Lang. (1971). The peoples of the hills: ancient Ararat and Caucasus. Weidenfeld and Nicolson (original from the University of Michigan).