Esaf ailesi

Esaf Ailesi (aynı zamanda Assaf hanedanı) 14.-16. yüzyıllarda Lübnan Dağı'nın Kisrevan bölgesinde hüküm süren Sünni Müslüman ve etnik Türkmen bir hanedandı. 1306 yılında, Bahri Memlükleri tarafından Beyrut ile Byblos arasındaki kıyı bölgesini korumak ve o dönemde çoğunluğu Şii Müslüman olan nüfusun gücünü kontrol etmek üzere bu bölgeye gönderildiler. Bu dönemde, Assafların hükümdarlığı boyunca üs olarak kullandıkları Ghazir'de karargahlarını kurdular.

Emir Assaf'ın liderliğinde, 1516'da Osmanlı fethi sonrasında Sultan Selim I tarafından Kisrewan'ın hükümdarları olarak onaylandılar. Emir Assaf iki yıl sonra öldü ve yerine oğlu Hasan geçti, ancak o da kardeşi Qa'itbay tarafından öldürüldü. Qa'itbay, 1523 yılında çocuksuz olarak ölene kadar Kisrevan'ı yönetti ve ardından Hasan'ın oğlu Mansur onun yerine geçti. Mansur uzun bir hükümdarlık dönemi geçirdi ve Osmanlılar tarafından Lübnan Dağı ve çevresindeki birçok bölgeyi vergi çiftliği olarak kendisine verdi. Sünni rakiplerinin çoğunu ortadan kaldırdı ve yerel iktidarı, Maronit Hıristiyanların desteğine ve Kisrevan'daki Şii Müslüman şeyhleri kontrol altında tutan Hubaysh klanının üyeleri olan Maronit ajanlarına dayanıyordu. Gücünün zirvesindeyken Mansur'un egemenliği Beyrut'tan Humus'a kadar uzanıyordu.

Mansur 1579'da görevden alındı ve yerine oğlu Muhammed geçti. Muhammed, İstanbul'a giden bir kervana yönelik yağma saldırısına karıştığı iddiasıyla 1584'te yetkililer tarafından hapse atıldı. 1585'te Kisrevan'a geri döndü ve Trablus Eyaleti'nin kırsal bölgelerinde vergi toplama yetkisi verildi. Bu durum onu, Assafların eski Türkmen müşterileri olan Sayfa klanıyla çatışmaya soktu. Bu klanın üyelerinden biri olan Yusuf Paşa, Trablus valisiydi. Assaf hanedanlığı, Muhammed'in Akkar'da Sayfalardan vergi toplamaya çalışırken öldürülmesiyle 1591'de dağıldı. Daha sonra Yusuf Paşa Sayfa, Muhammed'in dul eşiyle evlendi ve Assaf hanedanlığını miras aldı.

Tarihçe

Memlük Dönemi

Assaflar, Beirut'un kuzeyinde, Lübnan Dağı'nın merkezindeki Kisrevan bölgesine yerleşen Türkmen kabilelerinin torunlarıydı ve erken dönem Mısır Sultanlığı hükümdarları altında yaşıyorlardı. Yerel tarihçi Tannus al-Shidyaq'a (ö. 1861) göre, Türkmenler, Şam'ın Memlük valisi Aqqush al-Afram tarafından, isyancı Aleviler, Onikili Şiiler, Dürziler ve Maronitler'e karşı yaptığı seferin ardından buraya yerleştirildiler. İsyançılar 1306 yılının Ocak ayında kesin olarak bastırıldı, toprakları Şam'daki Memlük emirlerine ikta olarak devredildi ve aynı yılın ilerleyen aylarında Türkmenler buraya yerleştirildi. Ayn Shiqaq, Ayn Tura, Zuq Masba, Zuq Mikhayil, Zuq al-Amiriyya ve Zuq al-Kharab köylerine yerleştirildiler. Daha önce Kura bölgesinde, Tripoli yakınlarında yerleşmişlerdi. Assaflar veya genel olarak Türkmenler, Memlükler tarafından Beyrut ile Byblos arasındaki bölgeyi devriye gezmek ve Beyrut'tan Kisrevan'a girişi korumak için 300 kişilik bir süvari birliğini korumakla görevlendirilmişti. Bunların en azından bir kısmı, Yalbugha al-Umari adlı Memlük Sultanlığı'nın güçlü adamı tarafından Beyrut'a yerleştirildi. Bu yerleştirme, Kıbrıslıların İskenderiye'ye yaptığı baskının ardından, olası bir Haçlı saldırısına karşı şehri savunmak için orada konuşlanmış Şamlı birlikleri güçlendirmek amacıyla yapıldı.  Assaf veya Türkmen egemenliği altında, Beqaa Vadisi'nden sürekli göç nedeniyle Onikili Şiiler Kisrevan'da çoğunluğu oluşturmaya devam ettiler, ancak bölgenin kıyı alanlarından zorla çıkarılmaları sonucunda nüfusları azaldı. Buna ek olarak, bölgedeki Alevi nüfus Assaf egemenliği altında büyük ölçüde ortadan kayboldu.

1382 yılında, Memlük emiri Barquq Kahire'deki tahtı ele geçirerek Burji hanedanını kurdu. Burji hanedanı, Türkmen Bahri hanedanının aksine etnik Çerkes kökenliydi, bu da Kisrevan Türkmenleri ile yeni yöneticiler arasında gerginliklere yol açtı. Kisrevan Türkmenleri ile Burji yetkilileri arasındaki gerginlik, Sultan Barquq'u destekleyen Lübnan Dağı'ndaki Türkmenlerin başlıca rakipleri olan Dürzi Buhturids ile tezat oluşturuyordu.  1389'da Bahri isyanında kısa süreliğine devrilen Buhturidler, Şam'da Bahri isyancılara karşı savaşırken, Türkmen kabileleri Beyrut ve çevresindeki tepelerde Dürzi Tanukhi kabilelerine saldırdı. Bu çatışmalarda ve ardından gelen infazlarda Türkmenler, Buhturidlerin Dürzi müttefikleri olan Tanukhi Abi al-Jaysh Arslan emirlerinin sekizinden yedisini öldürdü.

Barquq 1390'da yeniden iktidara geldi, ardından Türkmen kabileleri Beyrut çevresindeki tepelere bir kez daha baskın düzenledi, ancak Ainab ve Aramoun köylerini ele geçiremediler. Barquq'un emriyle Memlükler, ordularını, Dürzi savaşçılarını ve Beqaa Vadisi'nden gelen kabile üyelerini seferber ederek Kisrevan Türkmenlerine ağır bir darbe indirdiler. Bununla birlikte, Barquq, Türkmen emirlerini zayıflamış olsalar da Kisrevan'ın efendileri olarak tutmaya karar verdi. Barquq, muhtemelen Buhturidlerin Lübnan Dağı'nda çok fazla güç kazanmasını önlemek veya Buhturid güçlerinin aşırı genişlemesini engellemek için Türkmenleri yerinde tuttu. Tarihçi Kamal Salibi'ye göre, birincil kaynaklarda sadece dört Türkmen emiri adı geçmektedir: 1361'de hüküm süren Sa'id, kardeşi ve halefi Isa, Ali ibn al-A'ma ve kardeşi Umar ibn al-A'ma. Son ikisi, Barquq'a karşı isyana katılan Türkmen emirleriydi. Ali, Barquq'un cezalandırma seferinde öldürüldü, Umar ise hapsedildi ve serbest bırakıldı.

Osmanlı Dönemi

Assaf ve Hasan'ın hükümdarlıkları
Tarihçi Muhammed Adnan Bakhit'e göre, 16. yüzyılın başlarında Assaflar hakkında güvenilir bilgi nispeten azdır.  Kisrevan'daki Türkmen kabilelerinden Emir Assaf, Osmanlı sultanı I. Selim tarafından Kisrevan nahiya (alt bölge; çoğul nawahi) valisi olarak atandı. Sultan I. Selim, Assafları Beyrut ve Trablus arasındaki bölgedeki baş temsilcileri olarak atadı, Kisrevan üzerindeki kontrolünü onayladı ve onlara Byblos ve Beyrut nawahisinde vergi çiftlikleri verdi. Emir Assaf, Osmanlı fethi öncesinde kışları Aintoura'da ve Nahr al-Kalb sırtında başka yerlerde yaşarken, 1517'de karargahını Ghazir'e taşıdı.  Kisrevan'ın iç kesimlerinde bulunan ve Türkmenlerin hakim olduğu kıyı bölgesinden uzak olan bu köye taşınması, Assaflar ile Türkmenler arasındaki ilişkilerin giderek bozulmasına katkıda bulunmuştur. Aynı zamanda, bu taşınma Assaflar'ı Kisrevan'ın iç kesimlerinde yaşayan Maronitlere yaklaştırdı. Assaflar'ın Ghazir'e taşınmasıyla eşzamanlı olarak, Hubaysh ibn Musa da Yanouh köyünden taşındı. Assaf ve Hubaysh klanları bundan sonra güçlü bağlar kurdular ve Hubaysh klanının üyeleri Assafların temsilcisi olarak görev yaptılar ve yerel Maronitlerle aralarında başlıca aracılar oldular.

Trablus'ta, Assaflar Emir Muhammed Ağa Şuayb tarafından Akkar ovaları da dahil olmak üzere çevre bölgelerde vergi toplamakla görevlendirildiler. Mansur Assaf daha sonra Türkmen Sayfa klanını Akkar'a davet etti. Bu, Shu'ayb'ın öfkesini kışkırttı ve 1528'de Assaflar'ın onu öldürmesiyle sonuçlanan bir çatışmaya yol açtı. Daha sonra, Sayfaları bölgedeki kendi müşterileri olarak yerleştirdiler. Bu arada, Buhturidler, liderleri Selim I'e bağlılık yemini etmedikleri için yetkililer tarafından hapsedilince 1518'de iktidardan uzaklaştırıldılar. Böylece Osmanlılar, Assafları Lübnan Dağı'ndaki eski önemlerine kavuşturdular. 17. yüzyıl Maronit patriği ve tarihçi Istifan al-Duwayhi'nin tarihsel anlatımına göre, Emir Assaf 1518'de öldü ve yerine oğlu Hasan geçti. Hasan ve kardeşi Husayn daha önce babalarının işlerini yönetmişlerdi.

Qa'itbay'ın hükümdarlığı
Assaf'ın başka bir eşinden olan diğer oğlu Qa'itbay, kardeşlerinin iktidarını ele geçirmeye çalıştı. Sonrasında yaşanan iktidar mücadelesinde Qa'itbay kaçmak zorunda kaldı ve Choueifat'ta sığınma bulduktan sonra Beyrut'a yerleşti. Orada, Şam valisi Janbirdi al-Ghazali'yi rüşvetle ikna ederek Hasan'ın yerine Kisrevan'ın vergi tahsildarı olmayı başardı. Hasan ve Husayn üvey kardeşleriyle barışmak istediler, ancak Beyrut'a girdiklerinde Qa'itbay'ın emriyle düzenlenen bir pusuda öldürüldüler. Kisrevan, Byblos ve Beyrut üzerindeki kontrolünü daha sonra pekiştiren Qa'itbay, Şam Eyaleti'nin eski Memlük Osmanlı valisi al-Ghazali'nin desteğini aldı. El-Gazali'nin Osmanlılara karşı isyanı ve 1521'de bastırılmasına rağmen, yetkililer Ka'itbay'ı El-Gazali ile ittifak kurduğu için cezalandırmadı. Ancak, el-Gazali'nin ölümü, emirin önemli bir siyasi destekçisinin kaybı anlamına geliyordu.

Ghazali'nin düşüşünden sonra, Ka'itbay tarafından zorla çıkarılan ve Lassa'ya yerleşen Hubaysh klanı, Ka'itbay'ı devirmeye çalıştı. Hasan'ın oğlu Mansur'u kaçırdılar. Ka'itbay, erkek çocuğu olmadığı için Mansur'u idamdan kurtarmıştı. Mansur'un adını kullanarak Ka'itbay'a karşı bir isyan düzenlediler.  İsyan, Ka'itbay'ın topraklarında hızla yayıldı, ancak Beqaa Vadisi'ndeki Bedevi Ibn al-Hansh kabilesinden askeri destek almak için mali kaynakları seferber ettikten sonra, rakiplerini Lassa'ya geri püskürtmeyi başardı. Qa'itbay, 1523 yılında erkek varisi olmadan öldü ve yerine, Qa'itbay'ın erkek çocuğu olmadığı için idamdan kurtardığı Hasan'ın oğlu Mansur geçti.

Mansur'un hükümdarlığı
küçükresim|The Beyrut'un merkez bölgesinde bulunan Emir Assaf Camii (1597) Mansour Assaf'a atfedilmektedir.

Osmanlı idari kayıtlarında, 1523'te Qa'itbay'ın ölümünden 1548'e kadar Kisrevan'da yerel otorite olarak Mansur değil, Emir Musa Bey'in adı geçmektedir. Ancak Emir Musa hakkında başka hiçbir şey yazılmamıştır, bu da Bakhit'in Musa'nın "emir" unvanından yola çıkarak, Musa'nın Mansur'un reşit olmadığı yıllarda hanedanlığı fiilen yöneten Assaf klanının bir üyesi olduğunu öne sürmesine neden olmuştur. Duwayhi'nin anlatımında, lider olarak sadece Mansur'dan bahsedilmektedir.

Mansur'a düzenli olarak Kisrevan, Byblos, Batroun, Bsharri, Kura ve Dinniyah'ın nawahi vergi çiftlikleri tahsis edilmiştir. Mansur, Hubaysh klanının üyelerini Kisrevan'daki baş temsilcileri olarak atadı ve özellikle Şeyh Yusuf ve Şeyh Sulayman Hubaysh'ı kâhyaları olarak görevlendirdi. Mansur, 1528'de Osmanlı levend (yardımcı birlikler) olarak bölgeye giren Türkmen Sayfa klanının da hamisi oldu.  Sayfaları Akkar'da kendi emrindeki vergi tahsildarları olarak atadı ve bu, Muhammed Şuayb'ın muhalefetini kışkırttı. Şuayb, o yılın ilerleyen aylarında Mansur tarafından öldürüldü. Mansur daha sonra Shu'ayb'ı Trablus'taki baş temsilcisi olarak Yusuf Sayfa ile değiştirdi. Mansur, o tarihten 1541'e kadar Müslüman rakiplerini ortadan kaldırmaya devam etti. Öldürülenler arasında Batroun'dan sorumlu Kürt Osmanlı memuru, Kisrevan'dan birkaç Şii şeyhi, Kisrevan'daki rakip Türkmen klanı ve Bedevi Banu al-Hansh kabilesinin şeyhleri vardı; sonuncular Mansur tarafından idam edildi.

Mansur, Kisrevan'da Maronitlerin yerleşmesini teşvik etti. Mansur, Maronitleri Sünni rakiplerine göre kendi iktidarına daha az tehdit olarak görüyordu ve onları Kisrevan'daki Şii Müslüman klanlara karşı bir denge unsuru olarak görüyordu. Maronitler, Mansur'un vergi topladığı "nawahi"de çoğunluk nüfusu oluşturuyordu. 1540'larda, Kisrevan'da vergileri düşürdü ve emlak fiyatlarını indirdi, böylece Maronitlerin bu "nahiya"ya yerleşmesini teşvik etti. Kisrevan'dan Şiileri kovmak isteyen Hubaysh'ın muhtemel etkisiyle Byblos köyü Jaj'dan gelen Maronit aileler, yani Khazenler, Gemayeller ve Kumaydlar, 1545 yılında sırasıyla Ballouneh, Bikfaya ve Ghazir sırtındaki Kisrevani köylerine yerleşti. Yusuf Hubaysh'ı baş yardımcısı olarak atayan Mansur, Beyrut ile Humus arasındaki bölgede fiili bir prensliği kontrol etmeyi başardı ve Ghazir, Beyrut ve Byblos'ta kendine saraylar inşa etti. Tarihçi William Harris, Mansur'un prensliğinin "Fakhr ad-Din Ma'n'ın Dürzi egemenliğinin öncüsü" olduğunu iddia etmektedir.

Mansur yetkililere vergilerini zamanında ödesine rağmen, Osmanlılar onun Lübnan Dağı'ndaki gücünden ve Venedik'ten silah ithal etmesinden şüphelenmeye başladı. 1579'da Sultan III. Murad, Trablus'u merkez alan ve görünüşte Assaf hanedanının egemenliği altında olan Kisrevan'ın kuzeyindeki tüm nawahileri kapsayan Trablus Eyaletini kurdu. Yetkililer, Mansur'un müşterisi Yusuf Sayfa'yı Trablus'un valisi olarak atayarak onu Mansur'dan bağımsız hale getirdi. Yusuf Paşa Sayfa'nın terfisi, ona Mansur'un eski ve çoğunlukla Maronit olan nawahileri üzerinde vergi hakkı da verdi.

Muhammad'ın Hükümdarlığı
Mansur hakkında yetkililere yapılan şikayetler, sonunda 1579 yılında görevden alınmasına yol açtı. Onun yerine oğlu Muhammed geçti. Mansur 1580 yılında öldü. Duwayhi'ye göre, Muhammed, Akkar'dan geçerken Mısır'dan İstanbul'a giden bir kervanın yağmalanmasına katıldığı iddiasıyla yetkililer tarafından suçlandı ve bunun sonucunda İstanbul'da hapsedildi.  Ancak Osmanlı kaynakları, kervanın İstanbul'a güvenli bir şekilde ulaştığını ve kervanın komutanı İbrahim Paşa'nın 20.000 kişilik bir ordunun desteğiyle, İstanbul'a giderken Lübnan Dağı'ndaki isyanı bastırırken Muhammed ve Qurqumaz Ma'an'ı tutukladığını belirtmektedir.  Yaklaşık bir yıl sonra Muhammed serbest bırakıldı ve Yusuf Sayfa'nın yönetiminde kalan Trablus hariç, Trablus Eyaleti'nin kırsal bölgelerinin vergi tahsili görevi kendisine verildi. Osmanlı yetkililer Muhammed'in yönetiminden memnundu, ancak onun maiyetindeki Maronitlerden rahatsızdı.

Muhammed'in vergilendirme politikası, Trablus Eyaleti sakinleri tarafından sömürücü olarak görülüyordu. Yusuf Sayfa, Muhammed'e vergi ödemeyi reddetti ve bu da Muhammed'in askeri güç kullanarak vergileri tahsil etmeye çalışmasına neden oldu. Ancak, Sayfalara baskı yapmak için Akkar'a giderken, Muhammed 1591'de Yusuf Sayfa'nın emriyle Trablus'un dışında vurularak öldürüldü. Muhammed'in erkek varisi olmadan ölümü, Assaf hanedanlığının sonunu getirdi. Ölümünün ardından, Yusuf Sayfa, Trablus Eyaleti'ndeki Assafların "nawahi"lerinin kontrolünü devraldı ve Hubaysh klanını sürgün ederek, onların yerine Byblos'tan gelen Şii Müslüman Hamade müttefiklerini terfi ettirdi. 1593'te Yusuf Sayfa, Muhammed'in dul eşiyle evlendi ve böylece Assafların servetini ele geçirdi. Aynı zamanda Beyrut'taki Kisrevan ve Assaf mülklerinin kontrolünü de ele geçirdi.

Osmanlı hakimiyeti döneminde Assaf emirlerinin listesi
 İsim  Tarih  Notlar Emir Assaf  1516–1518  Osmanlılar döneminin ilk emiri. Emir Hasan  1518  Assaf'n oğlu. Emir Qa'itbay  1518–1523   Assaf'n oğlu , çocukken öldü. Emir Musa  1523–1548  Mansur'un reşit olmadığı dönemde onun naibi olarak hüküm sürmüş olabilecek Assaf hanedanının üyesi.. Emir Mansur  1523–1579  Hasan'ın oğlu. Emir Muhammad  1579–1591  Mansur'un oğlu. Çocukken öldü ve son Assaf emiridir.

Kaynakça

Biblicoğrafya

Kategori:Tarihteki Sünni devletler
Kategori:Osmanlı döneminde Lübnan
Kategori:Lübnan tarihi
Kategori:Osmanlı aileleri
Kategori:Lübnanlı aileler
Kategori:Arap aileleri