Birinci Silezya Savaşı

Birinci Silezya Savaşı (1740–1742), Prusya Krallığı ile Habsburg Monarşisi arasında gerçekleşen ve Prusya'nın Avusturya'ya ait Silezya bölgesinin büyük kısmını ele geçirmesiyle sonuçlanan savaştır. Genellikle Silezya ve çevresindeki Moravya ile Bohemya topraklarında geçen çatışma, daha geniş çaplı olan Avusturya Veraset Savaşı'nın bir cephesi olarak değerlendirilir. Aynı zamanda 18. yüzyılda Prusya Kralı II. Friedrich ile Maria Theresa arasında yaşanan ve üç savaştan oluşan Silezya Savaşları dizisinin ilkini oluşturur. Prusya, üç savaşın sonunda Silezya'nın büyük bölümünü kalıcı olarak topraklarına katmıştır.

 Arka plan 
Silezya, 18. yüzyıl başlarında ekonomik ve stratejik açıdan Habsburg Monarşisi'nin en değerli bölgelerinden biriydi. Bölge, köklü tekstil atölyeleri, zengin kömür ve demir yatakları, gelişmiş şehir altyapısı ve Oder Nehri üzerinden Baltık Denizi'ne ticari erişim sağlaması nedeniyle Habsburglar açısından hem ekonomik hem askeri açıdan büyük önem taşıyordu. Hohenzollern Hanedanı, bölge üzerindeki tarihî hak iddialarını sürdürmekteydi. 
küçükresim|upright=1.14|1742'ye kadar Habsburg yönetimindeki Bohemya Kraliyet toprakları. Silezya'nın çoğu bu tarihte Prusya'ya bırakılmıştır.
1537 yılında Brandenburg elektörü Joachim II Hector ile Silezya'daki Liegnitz (Legnica) ve Brieg (Brzeg) düklükleri arasında yapılan bir veraset anlaşmasına göre, Piast hanedanı soyunun tükenmesi durumunda bu toprakların Brandenburg'a geçmesi öngörülmüştü. Ancak dönemin Bohemya Kralı (ve aynı zamanda Kutsal Roma İmparatoru) I. Ferdinand, bu anlaşmayı geçersiz ilan etmişti.T. C. W. Blanning (2007). The Pursuit of Glory: Europe 1648–1815, Penguin Books. 1618 yılında Brandenburg'un eline geçen Jägerndorf Dükalığı ise Otuz Yıl Savaşı sırasında Habsburglar tarafından zorla geri alınmış ve hanedana karşı yapılan isyana gerekçe gösterilerek el konmuştu. II. Friedrich'in babası I. Friedrich Wilhelm döneminden itibaren bu topraklara dair hak iddiaları Berlin'de hem diplomatik yazışmalarda hem de ordu planlamasında yer almaya başlamıştı.

Bu tarihî zemin üzerine oturan Prusya iddiaları, 1740 yılında yaşanan büyük bir hanedan kriziyle fırsata dönüştü. 20 Ekim 1740'ta Kutsal Roma İmparatoru VI. Karl, erkek vâris bırakmadan öldü. Onun ölümüyle birlikte 1713 tarihli Pragmatik yaptırım (Pragmatische sanktion) uyarınca kızı Maria Theresa Habsburg topraklarının tek meşru varisi oldu. VI. Karl hayattayken birçok Avrupa devleti bu düzenlemeyi tanımıştı; fakat ölümünden sonra Bavyera, Saksonya, Fransa ve İspanya gibi devletler tanımadıklarını ilan ederek Habsburg mirasına ortak çıkmaya başladılar.Dennis Showalter (1996). The Wars of Frederick the Great, Longman.
sol|küçükresim|Maria Theresa, Martin van Meytens, 
II. Friedrich, bu karmaşayı Prusya'nın yükselişi için kaçırılmaz bir fırsat olarak değerlendirdi. Henüz tahta çıkalı birkaç ay olmuş genç kral, babasından miras kalan iyi donanımlı orduyu ilk kez sınamaya istekliydi. Silezya'nın Prusya için hem prestij hem de ekonomik anlamda güç çarpanı olduğunu gören Friedrich, Avusturya'nın içinde bulunduğu diplomatik yalnızlığı ve askerî zafiyeti hızla lehine çevirmek istedi.Antonia Fraser, Maria Teresa: Avusturya İmparatoriçesi, çev. Mehmet Ali Kılıçbay, İstanbul: XYZ Yayınları, 2000. Bu amaçla Aralık 1740'ta Maria Theresa'ya gönderdiği notada, Silezya'nın Prusya'ya bırakılması karşılığında Avusturya'nın geri kalan miras topraklarını garanti edeceğini, Kutsal Roma İmparatorluğu seçiminde eşini destekleyeceğini ve Pragmatik Yaptırım'ı tanıyacağını bildirdi."Silesian Wars", Encyclopædia Britannica Online, Erişim: 21 Kasım 2025. Fakat bu diplomatik teklif, resmi olarak reddedilmemekle birlikte oyalandı ve cevabın gelmesi beklenmeden II. Friedrich 16 Aralık 1740'ta yaklaşık 27.000 kişilik Prusya ordusuna Silezya'ya girme emri verdi.

Avrupa genelinde ise Prusya'nın bu saldırısı büyük yankı uyandırdı. Fransa, geleneksel Habsburg karşıtlığıyla Bavyera Elektörü Karl Albrecht'i destekliyor; Saksonya ise Moravya ve Yukarı Silezya üzerinde iddialarda bulunuyordu. Bu devletlerin Avusturya'ya karşı olası koalisyonu henüz yeni şekilleniyordu ve Prusya'nın Silezya'yı işgali bu oluşumun katalizörü oldu. Friedrich için diplomatik dengelerin henüz yerine oturmadığı bu dönemde hızlı bir askerî hareket, sadece toprak kazanmakla kalmayacak, aynı zamanda yeni hükümdarlığına "bir büyük zafer"le başlangıç anlamına gelecekti.
küçükresim|1739'da Prusya veliaht prensi olarak II. Friedrich'in Antoine Pesne tarafından yapılmış portresi

 Savaşın gelişimi 

 Prusya'nın Silezya'yı işgali ve ilk başarılar 
16 Aralık 1740 tarihinde Prusya Kralı II. Friedrich, yaklaşık 27.000 kişilik düzenli orduyla Avusturya'nın Silezya eyaletine resmî savaş ilanı olmaksızın girdi. Avusturya bu sürpriz harekâta hazırlıksız yakalanmıştı ve bölgedeki savunma kuvvetleri yalnızca birkaç dağınık garnizondan ibaretti. Prusya birlikleri hızla ilerleyerek, 2 Ocak 1741'de Breslau (bugünkü Wrocław)'u çatışmasız ele geçirdi. Ardından Ohlau, Brieg ve Glogau kaleleri kuşatıldı. Özellikle Glogau, General Leopold von Anhalt-Dessau'nun yönettiği başarılı bir gece baskını ile Mart 1741'de düştü.
sol|küçükresim|upright=1.14|1738 Viyana Antlaşması sonrası Avrupa: Prusya mor, Habsburg Monarşisi altın rengiyle gösterilmiştir.
Bu süreçte II. Friedrich, işgalin diplomatik meşruiyetini sağlamak amacıyla Avusturya'ya bir teklif sunmuş; Silezya'nın kendisine bırakılması karşılığında Maria Theresa'nın diğer miras haklarını tanımayı, Avusturya topraklarını garanti etmeyi ve eşi François için imparatorluk seçiminde destek vermeyi önermişti. Ancak bu teklif kabul edilmedi.

 Mollwitz Muharebesi ve savaşın yayılması 
Avusturya, Neipperg komutasında yaklaşık 18.000 kişilik bir orduyu Moravya üzerinden Silezya'ya sevk etti. Bu kuvvetlerle Prusya ordusu, 10 Nisan 1741'de Mollwitz köyü yakınlarında karşılaştı. Savaşın başlarında Prusya süvarisi etkisiz kalınca II. Friedrich cepheyi terk etmek zorunda kaldı. Ancak Mareşal Schwerin'in komutasındaki piyade birlikleri disiplinli ateş ve taktik düzen sayesinde Avusturya hatlarını yardı ve muharebe Prusya zaferiyle sonuçlandı. Bu zafer yalnızca askeri bir dönüm noktası değil, aynı zamanda Prusya'nın Avrupa'daki meşruiyetini artıran bir adımdı. Fransa, Bavyera ve Saksonya, Avusturya'ya karşı koalisyon kurarak savaşa dahil oldu. Böylece Silezya'daki bölgesel çatışma hızla kıta çapında bir savaşa dönüştü.

 Klein-Schnellendorf Konvansiyonu ve ara barış 
1741 sonbaharında Prusya ordusu Silezya'nın büyük bölümünü kontrol altına almıştı. Neisse ve Glatz kuşatma altına alınmışken, Avusturya ile gizli bir mütareke görüşmesi başladı. 9 Ekim 1741'de imzalanan Klein-Schnellendorf Konvansiyonu ile Avusturya geçici olarak Aşağı Silezya'dan çekilmeyi, Prusya da ilerlemeyi durdurmayı kabul etti.

Bu gizli anlaşmanın kamuoyuna duyurulmaması için Neisse kuşatmasında sembolik bir top atışı ile kale "direnmiş gibi" gösterildi, ardından teslim oldu. Bu gelişmeyle birlikte kış aylarında Prusya ordusu, çatışmasız biçimde bölgenin tamamını kontrolü altına aldı. Ancak Fransa'nın ve müttefiklerinin Avusturya karşısında yeterince etkili olamaması, II. Friedrich'i yeniden harekete geçmeye yöneltti.

 Chotusitz Muharebesi ve barış süreci 
1742 baharında Prusya, Saksonya ile birlikte Moravya'ya sefer düzenledi. Ancak Brünn kuşatmasında başarılı olamadılar ve Sakson ordusu geri çekildi. Bu gelişmeler üzerine Prusya birlikleri de Bohemya'ya döndü. Avusturya, Lorraine Dükü Karl Alexander komutasındaki taze kuvvetlerle karşı saldırıya geçti. 17 Mayıs 1742'de Chotusitz köyü yakınlarında büyük bir muharebe meydana geldi. Her iki taraf da ciddi kayıplar verdiyse de, Prusya ordusu disiplini ve topçu ateşiyle meydanı ele geçirdi. Bu muharebeden sonra Avusturya barış masasına oturdu. 11 Haziran 1742'de Breslau Antlaşması imzalandı. Buna göre Avusturya, Silezya'nın neredeyse tamamını ve Glatz Kontluğu'nu Prusya'ya bıraktı. 28 Temmuz 1742'de imzalanan Berlin Antlaşması ile şartlar resmîleştirildi.

 Sonuçlar ve etkileri 
küçükresim|upright=1.14|Silezya Savaşları sırasında Orta Avrupa’daki başlıca çatışma bölgeleri. 1756 yılı itibarıyla Prusya (mavi) ve Avusturya (kırmızı) toprakları gösterilmiştir.
1742 yılında imzalanan Breslau ve Berlin Antlaşmaları ile Birinci Silezya Savaşı resmen sona erdi. Bu anlaşmalar uyarınca Habsburg Monarşisi, Aşağı Silezya'nın tamamını ve Yukarı Silezya'nın büyük kısmını Prusya Krallığı'na bırakmak zorunda kaldı. Ayrıca Bohemya Krallığı'na bağlı Glatz Kontluğu da Prusya'ya geçti. Avusturya yalnızca Teschen, Troppau ve Jägerndorf çevresindeki küçük bir bölgeyi elinde tutabildi. Bu parça daha sonra "Avusturya Silezyası" olarak anıldı.

 Prusya 
Savaş, Prusya'nın tarihindeki en belirleyici dönemeçlerden biri oldu. II. Friedrich, kısa sürede Avrupa'daki statüsünü değiştirmiş ve Prusya'yı bir "büyük güç" olarak uluslararası arenaya taşımıştı. Silezya, zengin maden yatakları (özellikle kömür ve demir), gelişmiş dokuma sanayisi, ticaret yollarına erişimi ve verimli tarım arazileri ile Prusya ekonomisine büyük katkı sağladı. Bu bölgenin ilhakı, Prusya'nın gelirlerini artırdığı gibi, II. Friedrich'in reformlarını ve orduyu daha da güçlendirme planlarını finanse etmesini mümkün kıldı. Ancak Prusya'nın dış politikadaki manevraları güven sorunu da doğurdu. II. Friedrich, 1741'de Fransa, Saksonya ve Bavyera ile oluşturulan Nymphenburg İttifakı'nın fiilen bir parçası olmuş, fakat 1742'de Avusturya ile tek taraflı barış yaparak müttefiklerini yüzüstü bırakmıştı. Bu tutum, sonraki yıllarda Prusya'nın "güvenilmez ortak" olarak damgalanmasına neden oldu. Yine de savaş, II. Friedrich'in askerî liderlik yeteneğini ve stratejik vizyonunu Avrupa'ya kabul ettirdi. O andan itibaren "Büyük Friedrich" unvanını kazanan kral, hem Prusya halkı hem de Avrupa kamuoyunda imajını kökten değiştirdi.

 Avusturya 
Habsburg Monarşisi için savaş, ciddi bir prestij ve kaynak kaybı anlamına geldi. Silezya, yalnızca ekonomik açıdan değil, aynı zamanda Orta Avrupa'daki Avusturya üstünlüğünün sembolüydü. Kaybı, Maria Theresa'nın hükümdarlığının başında büyük bir yara açtı ve monarşinin askeri-idari zafiyetlerini su yüzüne çıkardı. Ancak bu yenilgi, aynı zamanda köklü bir reform sürecini tetikledi. Maria Theresa, orduyu modernleştirme, vergi sistemini merkezileştirme ve bürokrasiyi yeniden yapılandırma çabalarını hızlandırdı. Ayrıca, Macaristan'daki soylulardan elde ettiği destekle askerî gücünü toparlamayı başardı. Maria Theresa için Silezya'yı yeniden kazanmak bir saplantıya dönüşecek ve 1744 yılında İkinci Silezya Savaşı'nı başlatmasına yol açacaktır.

 Avrupa'daki etkiler 
Birinci Silezya Savaşı, Avrupa güç dengesi üzerinde kalıcı etkiler bıraktı. Geleneksel olarak "üç büyük" (Avusturya, Fransa, Britanya) tarafından şekillendirilen diplomatik yapı, ilk kez Prusya gibi yükselen bir devletin dahil olmasıyla sarsıldı. Friedrich'in kısa sürede toprak kazancı elde etmesi, "askerî reformlarla yükseliş" modelinin Avrupa'da örnek alınmasına neden oldu.

Savaş ayrıca Avusturya ile Prusya arasında sürecek bir jeopolitik rekabetin başlangıcını temsil eder. Bu rekabet, yalnızca 18. yüzyıl boyunca üç Silezya Savaşı'na değil, 19. yüzyıldaki Alman birliği sürecinde yaşanacak derin çatışmalara da zemin hazırlamıştır.

 Kaynakça