Taşınmaz kültür varlığı konservasyonu ve restorasyonu

sağ|küçükresim|2006 yılında Olomouc'ta (Çek Cumhuriyeti) bulunan Kutsal Teslis Sütunu'nun incelenmesi ve konservasyonu.
Taşınmaz kültür varlığı konservasyonu ve restorasyonu, bir taşınmaz kültür varlığının maddi, tarihi ve tasarımsal bütünlüğünün, özenle planlanmış müdahaleler yoluyla uzun ömürlü kılınması sürecini ifade eder. Bu alanla uğraşan kişi mimari konservatör-restoratör olarak adlandırılır. Ne zaman ve nasıl müdahale edileceğine dair kararlar, kültürel mirasın nihai koruma-restorasyonu bakımından önemlidir. Nihayetinde alınan karar değer temellidir: sanatsal, bağlamsal ve bilgi değeri bileşimi dikkate alınır. Bazı durumlarda müdahale etmeme kararı en uygun seçenek olabilir.

 Tanımlar 

 Dar tanım 
Konservastör Mimar, biçim ve üslup gibi mimari karakter ögelerinin ve/veya taş, tuğla, cam, metal ve ahşap gibi yapı malzemelerinin bütünlüğünü korumak ve ömrünü uzatmaya yönelik koruma sorunlarıyla ilgili etkenleri dikkate almak zorundadır. Bu bakımdan terim, "koruma aracı olarak bilim, sanat, zanaat ve teknolojinin bileşiminin mesleki kullanımını"Weaver and Matero 1997, p. 1 ifade eder ve tarihî çevre koruma ile sanat eseri konservasyonu alanlarıyla akrabadır, hatta çoğu kez onlarla eşdeğer görülür.

 Geniş tanım 
Yukarıdaki tasarım ve bilim/sanat odaklı tanımın ötesinde mimari konservasyon, kültürel ve yapılı çevrenin bütünüyle ilgili tanımlama, politika, mevzuat ve savunuculuk meselelerini de kapsar. Bu daha geniş çerçeve, toplumların tarihi kültür varlıklarını tanımlama ve değerleme, bunları korumaya yönelik yasalar üretme, yorumlama-koruma-eğitim için politika ve yönetim planları geliştirme mekanizmalarına sahip olduğunu kabul eder. Uygulamada bu süreç, planlama sisteminin uzmanlaşmış bir boyutu olarak hayata geçer ve uygulayıcıları yapılı/tarihi çevre konservasyon profesyonelleri olarak anılır.

 İşlevsel tanım 
Mimari konservasyon, kişi ya da toplulukların değer atfettikleri yapıları istenmeyen değişimlerden koruma çabasını ifade eden süreçtir.Griffith, Richard(2010) 'Listed building control? A critique of historic building administration', CulturalTrends, 19: 3, p.192

 Mimari konservasyon hareketinin tarihi 
küçükresim|Almanya'nın Erfurt Eski Sinagogu'un yaklaşık 1270 yılına tarihlenen pencereleri
Genel anlamda mimari koruma, özellikle antik yapıların korunması, 18. ve 19. yüzyıllarda bir düşünce akımı olarak belirgin bir ivme kazanmıştır. Bu hareket, modernizme ve onunla birlikte gelişen eski yapı ve anıtlara yönelik duygusal bağlılığı reddedip teknolojik ve mimari ilerlemeyi önceleyen anlayışa bir tepki niteliğindeydi. Bu dönemden önce ayakta kalabilen eski yapıların büyük bir kısmı, ya kültürel veya dinî önemleri nedeniyle korunmuş ya da henüz keşfedilmemiş olmaları sayesinde varlıklarını sürdürmüştü.

Mimari koruma hareketinin gelişimi, önemli arkeolojik keşiflerin ve bilimsel ilerlemelerin yaşandığı bir dönemde gerçekleşmiştir. Bu alanda eğitim gören uzmanlar, farklı mimari örnekleri “doğru” ya da “yanlış” olarak sınıflandırmaya başlamışlardır. Bu yaklaşımlar sonucunda yapı koruma alanında iki temel düşünce okulu ortaya çıkmıştır.

Koruma/Konservasyon, birbirinin yerine kullanılarak, yapıların mevcut durumlarını korumayı ve sürdürmeyi veya daha fazla bozulma ve hasarı önlemeyi amaçlayan mimari düşünce ekolünü tanımlamıştır. Bu anlayış, eski yapıların özgün tasarımlarını kendi içinde doğru ve eksiksiz kabul etmiştir. 19. yüzyılda bu yaklaşımın önde gelen savunucuları arasında sanat eleştirmeni John Ruskin ile sanatçı William Morris yer almıştır.

Restorasyon ise, tarihi yapıların çağdaş malzeme, tasarım ve tekniklerle iyileştirilebileceğini, hatta tamamlanabileceğini savunan koruma anlayışını temsil etmektedir. Bu yönüyle modernist mimari kuramına yakınlık gösterse de antik yapıların yıkımını savunmaz. 19. yüzyılda bu düşünce okulunun en güçlü savunucularından biri Fransız mimar Eugène Viollet-le-Duc olmuştur. Viktorya döneminde İngiltere’de ve Avrupa’nın diğer bölgelerinde Orta Çağ kiliselerinin restorasyonu yaygınlık kazanmış; bu uygulamalar, o dönemde William Morris tarafından sert biçimde eleştirilmiş, günümüzde ise genellikle pişmanlıkla anılmaktadır.

 Güncel uygulamalar 
Amerika Birleşik Devletleri İçişleri Bakanlığı, mimari koruma kapsamında aşağıdaki uygulama türlerini tanımlamıştır:

 Koruma (İngilizce: Preservation), “tarihi dokunun tümünün korunması, bakımı ve onarımı yoluyla muhafaza edilmesine en yüksek önceliği verir. Bir yapının zaman içerisindeki sürekliliğini, ardışık kullanımlarını ve bu süreçte yapılmış değişim ve uyarlamaları yansıtır.”
 Onarım (İngilizce: Rehabilitation), “tarihi malzemenin korunması ve onarımı üzerinde durur; ancak yapının müdahale öncesinde daha fazla bozulmuş olduğu varsayıldığından, yenileme konusunda daha geniş bir esneklik tanır. (Hem Koruma hem de Yeniden İşlevlendirme standartları, bir yapıya tarihi karakterini kazandıran malzemeler, öğeler, yüzeyler, mekânlar ve mekânsal ilişkilerin korunmasına odaklanır.)” Ayrıca bkz. uyarlanabilir yeniden kullanım
 Restorasyon (İngilizce: Restoration), “bir yapının tarihindeki en önemli döneme ait malzemelerin korunmasına odaklanır; diğer dönemlere ait malzemelerin kaldırılmasına ise müsaade edilir.”
 Rekonstrüksiyon/Yeniden inşa (İngilizce: Reconstruction), “yok olmuş bir alanın, manzaranın, yapının, strüktürün veya nesnenin tümüyle yeni malzemeler kullanılarak yeniden yaratılmasına sınırlı bir olanak sağlar.”

Diğer ülkeler de tarihi yapıların korunmasında bu uygulamalardan bir kısmını veya tamamını tanımaktadır. Kanada, koruma, onarım ve restorasyonu kabul ederken Avustralya ise Burra Tüzüğü ile koruma, restorasyon ve yeniden inşa kavramlarını benimsemiştir.

 Yaygın mimari konservasyon/koruma sorunları 
Antik toplumların kullandığı en erken yapı malzemeleri ahşap ve çamur gibi organik malzemelerdi. Ancak bu organik malzemeler, koruma ve muhafazayı zorlaştıran iki ana etkene – doğa koşulları ve yaşam (insan ve hayvan faaliyetleri) – karşı son derece duyarlıydı. Zamanla, dayanıklılıkları nedeniyle, antik toplumlar organik malzemelerin yerini tuğla, taş, metal, beton ve pişmiş toprak gibi inorganik malzemelerle doldurmuşlardır.Rebano-Edwards, Susan. "Conservation of Stone Buildings - Simple Preservation Techniques for Ancient Buildings." Suite101.com. 20 January 2010.

Dünya'nın iklim düzenleri değiştikçe, bu yapıları yöneten çevresel koşullar da değişiyor. Örneğin, Kolezyum zaten yıldırım, yangın ve depremlerle karşı karşıya kaldı. Değişen iklim, Kolezyum ve Partenon gibi anıtların dış yüzeylerinde tuz kristallerinin birikmesini artırıyor. Bu olgu, bu yapıların bozulmasını artırıyor.

Mısır Piramitleri, Kolezyumu ve Partenon gibi antik yapılar benzer koruma sorunlarıyla karşı karşıyadır. Bu yapıların bozulmasına yol açan başlıca etmenler çevresel koşullar, kirlilik ve turizmdir. Dünya'nın iklim düzenleri değiştikçe, bu yapıların bağlı olduğu çevresel koşullar da değişmektedir. Örneğin, Kolezyum geçmişte yıldırım düşmesi, yangın ve depremlerden zarar görmüştür. İklim değişikliği, Kolezyum ve Partenon gibi anıtların yüzeylerinde tuz kristali birikimini artırmaktadır. Bu olgu, yapıların yüzeylerinde malzeme aşınmasını hızlandırmaktadır. Tuz kristalleri, ayrıca insan kaynaklı kirliliğin neden olduğu kararma etkisini güçlendirir. Özellikle Partenon, açık bir konumda bulunduğundan, kalan mermerlerin büyük bir kısmı tanınmaz hâle gelecek ölçüde aşınmaktadır. Havada bulunan aşındırıcı maddelerden kaynaklanan kirlilik de bu bozulmayı hızlandıran bir başka etmendir. Antik yapıların korunmasını etkileyen üçüncü faktör ise turizmdir. Giza Piramitleri yoğun turist trafiğinden etkilenmektedir; artan ziyaretçi sayısı, yapılar çevresinde nem ve su buharı miktarını yükselterek yüzey erozyonuna neden olmaktadır.

 Konservasyon süreci 

 Değerlendirme 
Herhangi bir yapı koruma projesinin ilk adımı, yapının tarihinin ve değerinin duyarlı bir biçimde değerlendirilmesidir. Mimar Donald Insall’ın da belirttiği gibi:

Insall, bu duruma örnek olarak Atina’daki Partenon'u gösterir. MÖ 447 ile 432 yılları arasında tanrıça Athena’ya adanmış bir tapınak olarak inşa edilen Partenon'un işlevi zamanla değişmiş; önce Hristiyan kilisesi, ardından cami ve daha sonra barut deposu olarak kullanılmış, nihayetinde ise dünyanın en tanınmış turistik simgelerinden biri haline gelmiştir.

Değerlendirme tamamlandıktan sonraki aşama, yapının ölçümlerinin dikkatli bir biçimde kaydedilmesidir. Bu süreçte şerit metre, cetvel ve nivo gibi klasik ölçüm araçları kullanılır. Günümüzde ölçüm doğruluğunu artırmak amacıyla fotogrametri (hava fotoğraflarının harita ve ölçüm çalışmalarında kullanımı) ve stereofotogrametri gibi modern yöntemler de kullanılmaktadır. Ölçümler tamamlandıktan sonra, yapının taşıyıcı sisteminin sağlamlığı ve doğal hareket dinamikleri analiz edilir. Hiçbir yapı tamamen hareketsiz değildir; zemin hareketleri ve rüzgar etkileri yapısal dengeyi değiştirebileceğinden bu durumun belgelenmesi gerekir. Son aşamada, mimar veya yapı uzmanı, yapıda bulunan elektrik bağlantılarını, sıhhi tesisatı ve diğer altyapı sistemlerini test eder (bu özellikle tarihi ya da yeniden işlevlendirilmiş yapılarda önem taşır). Hem antik hem de tarihi yapılarda, paratonerler ile yangın söndürme donanımlarının da yeterli koruma sağlayıp sağlamadığı kontrol edilir.

 Uygulama 
Restorasyon uygulaması, bir yapının iç veya dış mekanının temizlenmesinden —Londra’daki Aziz Paul Katedrali'nde gerçekleştirilen uygulamada olduğu gibi— 1992 yılında meydana gelen büyük bir yangının ardından Windsor Kalesi’ndeki Windsor Büyük Salonu'nun yeniden inşasına kadar uzanan geniş bir etkinlik alanını kapsar. Beyaz Saray’ın 1985–1989 yılları arasında gerçekleştirilen dış cephe restorasyonu —38 boya katmanının kaldırılması, kumtaşı duvarların temizlenip onarılması— bina restorasyonuna örnek teşkil eder.

 Mimari konservasyona teşvik etmek için kamuoyu farkındalığı ve bilgilendirme 
Dünyanın birçok ülkesinde, eski ve tarihi yapıların korunmasının önemine dair toplumsal farkındalığı artırmak için faaliyet gösteren kurumlar bulunmaktadır. Bu kuruluşlar, yalnızca bu yapıların kültürel değerini tanıtmakla kalmaz aynı zamanda koruma politikaları ve stratejilerinin oluşturulmasını destekler, gerekli mali kaynakların sağlanmasına yardımcı olur ve çoğu kez yerel topluluklar ile devlet kurumları arasında bir aracı işlevi görerek koruma projelerinin ilerlemesini sağlar. Dünyanın farklı yerlerindeki bu kuruluşların kısa bir listesi aşağıdaki gibidir:

 AIC-ASG (Amerikan Konservasyon Enstitüsü – Mimarlık Uzmanlık Grubu)
 Institute of Historic Building Conservation (Birleşik Krallık'ta)
 Society for the Protection of Ancient Buildings (Birleşik Krallık'ta)
 UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütleri) Dünya Mirası Merkezi
 Avrupa Konseyi, Mimari ve Arkeolojik Miras
 APT  (Uluslararası Koruma Teknolojisi Derneği)
 ICOMOS (Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi)
 Mimarlık Mirası Yapılarının Analizi ve Restorasyonuna İlişkin Uluslararası Bilimsel Komite
 Historic England
 ASHPS (Amerikan Peyzaj ve Tarihi Koruma Derneği)
 CPS (Ortak Alanları Koruma Derneği)
 HABS (Tarihi Amerikan Binaları Araştırması)
 HUD (ABD İskân ve Kentsel Kalkınma Bakanlığı)
 ICCROM (Kültürel Varlıkların Korunması ve Restorasyonu Çalışmaları Uluslararası Merkezi)
 IUCN (Doğa ve Doğal Kaynakları Koruma Uluslararası Birliği)
 NPA (Ulusal Park Hizmeti)
 TPRM (Massachusetts'teki Kamu Rezervasyonlarının Mütevelli Heyeti) 
 INTACH (Hindistan Ulusal Sanat ve Kültürel Miras Vakfı)

 Restorasyon 
küçükresim|Berlin Humboldt Üniversitesi Veterinerlik Fakültesi Anatomi Tiyatrosu'nun restorasyon öncesi ve sonrası hali.
küçükresim|Lübnan'ın tarihi şehir merkezi Sayda'nın iç savaştan sonra yeniden inşası.
Yapı restorasyonu, mimari koruma ve tarihi koruma alanı içinde belirli bir yaklaşım ve felsefeyi ifade eder. Bu yaklaşım, tarihi yapılar, konutlar, anıtlar ve diğer önemli mülklerin özenli bakım ve koruma yoluyla yaşatılmasını hedefler. Restorasyon, bu yapıların özgün biçimlerini olabildiğince doğru biçimde yeniden ortaya koymayı ve gelecekte bozulma, erişilemezlik veya tanınmaz hale gelme riskine karşı koruma sağlamayı amaçlar.
küçükresim|Malta'nın Valletta kentindeki Büyük Üstat Sarayı 2011 yılında restore ediliyor.

 Uygulama türleri 
Tarihi koruma, “arkeolojik, tarihi ve kültürel alanlar ile eserlerin korunması ve onarımı” olarak tanımlanır. Yapı koruma alanında, bir mülkün yönetilmesine ilişkin her biri kendi amaç ve sınırlamalarına sahip dört temel uygulama türü bulunmaktadır. Sunday, 11 April 2021

 Koruma, "tarihi dokunun tümünün korunmasına büyük önem verir". Yapıya tarih boyunca eklenmiş tüm unsurlar korunur; yalnızca yapının bozulmasını önlemek için zorunlu onarımlar yapılır.

Sonraki iki uygulama, yapının farklı gereksinimlerini ve onu kullanacak kurumun ihtiyaçlarını karşılamak için bazı değişiklikler içeren koruma uygulaması alt türleridir.
küçükresim|Nisan 2019 yangınının ardından Notre-Dame de Paris'in yenilenmesi.

 Rehabilitasyon, korumanın daha esnek bir biçimidir. Yapının bozulma düzeyi yüksekse uygulanır. Yapıya özgün kimliğini kazandıran malzeme, öğe ve mekânsal ilişkileri korumaya odaklanır; yapının bütünlüğünü bozmadan çağdaş eklentilere izin verir.

 Restorasyon, koruma yaklaşımına benzer biçimde, özgün malzemenin olabildiğince korunmasını hedefler. Ancak restorasyon, yapıyı tarihi bir dönemin belirli bir anında sunmayı amaçlar. Bu nedenle, belirlenen döneme ait olmayan unsurlar kaldırılır, eksik parçalar belgelere dayanarak yeniden yapılır. Uygulama, yalnızca mevcut yapı ve belgelenmiş kanıtlarla sınırlıdır; hiçbir zaman gerçekleştirilmemiş tasarımlar dahil edilmez.

 Yeniden İnşa/Rekonstrüksiyon, en kapsamlı uygulamadır; artık var olmayan bir alan, manzara veya yapının yeni malzemelerle yeniden inşasını içerir. Ancak bu uygulama, yalnızca tarihsel olarak anlaşılması zorunlu unsurlarla sınırlıdır ve belgelere ve fiziksel kanıtlara dayanmalıdır. Tarihsel temellere dayansa da yeni bir yapı olduğundan rekonstrüksiyonun “çağdaş bir yeniden yaratım” olduğu açıkça belirtilmelidir.

 Restorasyon gerekçeleri 
Değer - Yapılar, yalnızca tarihleri ve kullanım biçimleriyle değil, aynı zamanda inşa teknikleri ile de içsel bir değere sahiptir. Özellikle II. Dünya Savaşı öncesi dönem yapıları, günümüz standartlarına göre daha kaliteli malzemelerle ve farklı standartlarda inşa edilmiştir.

Mimari Tasarım - Her yapı, onu özgün kılan mimari özelliklere sahiptir. Bu nitelikleri korumak, binanın kimliğini ve değerini sürdürmek açısından önemlidir.
küçükresim|Montreal, Quebec'te Dekoratif Sütun
Sürdürülebilirlik -  Tarihi binalar büyük miktarda gömülü enerji barındırır. Bu nedenle, yıkılmaları yerine korunmaları ya da yeniden işlevlendirilmeleri tercih edilir. Bir binanın özgün amacı dışında yeni bir işleve uyarlanması adaptif yeniden kullanım olarak adlandırılır. Ekonomik açıdan da mevcut bir yapının uyarlanarak kullanılması yeni bir yapı inşa etmeye göre genellikle daha avantajlıdır.

Kültürel Önem - Bir yapının korunması için en önemli gerekçelerden biri kültürel kimliktir. Bazı yapılar, bir ulusun belleğiyle doğrudan ilişkilidir. Building Talk dergisine göre, “kültürel miras binalarının yenilenmesi, tarih ve kültürün ulusun kolektif bilincinde kalıcılığını sağlamak için gereklidir.”

Tek Fırsat Kuralı - Bir yapı yıkıldığında, kaybın ölçüsü hesaplanabilir değildir. Benzersiz bir tasarım ögesi ya da henüz keşfedilmemiş tarihi bir unsur yok olabilir. Bu kural, her yapının yalnızca bir kez kurtarılabileceği ve fırsatın kaçırılmasının geri dönüşsüz bir yitim yaratabileceği düşüncesine dayanır.

Bununla birlikte, kimi durumlarda bir yapının yıkılması veya yeniden inşası, restorasyona tercih edilebilir. Bu karar genellikle, restorasyon için gerekli kaynakların bulunmaması halinde alınır. Yeniden yapım sürecindeki en büyük güçlük, uygulamanın yorum ve varsayım içermesi ve bunun tarihi doğruluğu zedeleyebilmesidir. Ayrıca bazı durumlarda, yapının bünyesindeki malzemelerin incelenmesinden elde edilecek bilgi değeri restorasyondan daha önemli kabul edilebilir. Bu bağlamda Society for the Protection of Ancient Buildings, tarihi binaların korunmasında özgün malzemelerden öğrenilecek bilgiye odaklanan bir yaklaşım benimser.

 Restorasyon standartları 
Yapı restorasyonunun en büyük zorluklarından biri, her ülkenin kendi terim, standart, yönetmelik ve denetim sistemine sahip olmasıdır; bu nedenle uluslararası ölçekte tek bir standart bulunmamaktadır. Uygulayıcılar, genellikle en iyi koruma uygulamalarını takip eder. Her restorasyon projesinde temel ilke, yapının özgün işlevine uygun biçimde kullanılmasını sağlamaktır. Bu ilke, malzeme seçimi, yapım yöntemleri ve tamamlama detayları dahil tüm kararları yönlendirir. Restorasyon sürecinde yapı, kendi döneminin bir belgesi olarak kabul edilir; yalnızca belirlenen tarihsel dönemi yansıtmak amacıyla müdahale edilir. Tarihsel olarak uygun olmayan unsurlar kaldırılabilir, ancak özgün döneme ait unsurların çıkarılmasına izin verilmez.

Kültürel miras alanları
küçükresim|Hümayun Türbesi, Delhi, Hindistan. Türbe, 1993 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmış ve o tarihten sonra kapsamlı bir restorasyon çalışması geçirmiştir.
Kültürel miras, bir toplumun fiziksel ve duygusal yansımalarını, onun mirasını ve değer verdiği unsurları ifade eder. Somut (fiziksel) unsurlar; kültüre ait maddi ögeleri, kültürel öneme sahip mekânları ve o kültürle bağlantılı toplulukları kapsar. Soyut (manevi) unsurlar ise sözlü anlatılar, gelenekler ve kültürel atalarla kurulan duygusal bağları içerir. Kültürel miras alanlarının korunması ve restorasyonu, bu alanların “miras alanı” olarak tescil edilmeleri nedeniyle farklı zorluklar içerir ve genellikle farklı yönergeleri takip eder. Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO), kültürel miras alanlarının korunmasında rehberlik eden başlıca kurumdur. UNESCO'nun misyonu, Dünya Miras Alanlarını belirlemek, korumak ve muhafaza etmektir. Yeni kültürel öneme sahip yerlerin eklenmesiyle Dünya Mirası Listesi sürekli olarak genişlemektedir. Kültürel miras alanlarının restorasyonunda bir diğer önemli kurum, dünya genelinde yerel gruplarla iş birliği içinde çalışan ve restorasyon, koruma ve yöneticilik desteği sağlayan Dünya Anıtlar Fonu’dur.

Tarihi Binaların Restorasyonu

Tarihi yapıların restorasyonu, tıpkı kültürel miras alanlarında olduğu gibi, ülkeden ülkeye farklılık gösterir. Herhangi bir restorasyon çalışmasına başlamadan önce, koruma uzmanlarının yerel düzenlemelere başvurmaları gereklidir. Tarihi yapı restorasyonuna örnek olarak, Milli Park Hizmeti tarafından yürütülen çalışmalar gösterilebilir. Bu kurum, binlerce tarihi yapının sahibi ve koruyucusu olup yüz yılı aşkın süredir tarihi koruma alanında öncülük yapmaktadır. Standartlar 1975 yılında oluşturulmuş, 1992 yılında güncellenmiştir. Bu standartlar, tarihi yapıların “malzemeleri, ögeleri, yüzey kaplamaları, mekanları ve mekansal ilişkileri” ile ilgilidir ve koruma, rehabilitasyon, restorasyon ve yeniden yapım başlıkları altında sınıflandırılmıştır.

 Bozulma Etkenleri 
Yapılar zaman içinde çeşitli hasar ve bozulma biçimlerine maruz kalabilir; bu hasarların nedenlerini anlamak ve en uygun koruma yöntemlerini belirlemek, restorasyonun temel unsurlarındandır. Kanada Koruma Enstitüsü tarafından belirlenen Bozulma Etmenleri (Agents of Deterioration), kültürel miras nesnelerine ve yapılara zarar veren on ana sebebi listeler: fiziksel kuvvetler, yangın, haşereler, ışık (ultraviyole ve kızılötesi), hatalı bağıl nem, hırsızlık ve vandalizm, su, kirleticiler, hatalı sıcaklık ve nesnelerin ayrışmasıdır. Bu etmenlerin her biri tarihi yapılara zarar verebilir; ancak bazıları daha yaygın biçimde restorasyon gerektiren hasar türlerine yol açar.
küçükresim|2019 yangınından önce ve sonra Notre-Dame de Paris

 Yangın hasarı, tarihi yapılar için önemli bir tehdittir; çünkü bu yapıların çoğu ahşap veya yanıcı malzemelerle inşa edilmiştir. Yangın, elektrik arızaları gibi iç nedenlerden ya da orman yangınları ve yıldırım düşmesi gibi dış nedenlerden kaynaklanabilir. Yangın aynı zamanda su hasarını da artırabilir; yangın söndürme sistemleri, itfaiye müdahaleleri veya açıkta kalan bölümlere suyun sızması buna örnektir. Bu tür durumlarda restorasyon, yapı çökmesini önlemek için ahşap kirişlerin ve taşıyıcı elemanların hızla değiştirilmesini, yanmış zemin ve sıvaların kaldırılmasını ve yapısal unsurların kaybolmaması için ayrıntılı bir eylem planı izlenmesini içerir. Yangın hasarına örnek olarak 15 Nisan 2019'da çıkan Notre Dame yangını verilebilir. Bu olay, katedralin çatısı ve ahşap yapılarında ciddi tahribata yol açmış, kulesi tamamen yok olmuştur. Fransız Parlamentosu, 16 Temmuz 2019 tarihinde, yapının tarihi ve mimari bütünlüğünü koruyacak şekilde yeniden inşa edilmesini öngören restorasyon planlarını onaylamıştır.
 Su hasarı, hem iç hem dış kaynaklı olabilir ve yapının taşıyıcı sistemine ciddi zararlar verebilir. Patlayan borular veya taşkınlar, iç duvarlardaki boyaların dökülmesine, kumaşlarda boya akmalarına ve genel yüzey lekelenmelerine yol açabilir. Su hasarına örnek olarak 12 Kasım 2019'da meydana gelen Venedik’teki San Marco Bazilikası’nı etkileyen su baskını gösterilebilir. Bu olayda, bazilikanın mermer döşemeleri, mozaikleri ve harçları tuzlu su nedeniyle ciddi şekilde zarar görmüş, kriptası tamamen su altında kalmıştır. Restorasyon çalışmaları, tuz temizliği, döşemelerdeki çatlakların onarımı ve su tahliye pompalarının kurulmasını içermektedir. Yerel yönetim, bu çalışmaları desteklemek üzere 1 milyon euroluk acil yardım fonu oluşturmuştur ve kent genelinde su taşkını koruma önlemleri üzerine tartışmalar sürmektedir.

küçükresim|Termitlerin neden olduğu yapı hasarına bir örnek

 Haşerelerle mücadele ve farkındalık, tarihi yapılarda hem mevcut hem gelecekteki zararları önleyebilir. Zararlılar arasında termitler (Isoptera takımı) —odun ve bitki lifleriyle beslenen böcekler— ve yapının içini kemiren veya oyuklar açan kemirgenler bulunur. Termit istilalarının yol açtığı hasar çoğu zaman geri döndürülemez; bu nedenle restorasyon, çoğunlukla yapısal elemanların yenilenmesi biçiminde gerçekleşir. Buna örnek olarak, Colonial Williamsburg'da uygulanan yöntem gösterilebilir. 600'den fazla ahşap tarihi yapının bulunduğu bu alanda termit hasarı tespit edilmiş, bunun üzerine kapsamlı bir eylem planı geliştirilmiştir. Bu plan, düzenli denetimleri, personel eğitimini ve gerektiğinde restorasyon müdahalelerini kapsamaktadır.
 Fiziksel kuvvetler, tarihi yapılara hem içten hem dıştan zarar verebilir. Güçlü fırtına ve rüzgarlar dış cepheye zarar verirken, içteki darbeler duvar çatlaklarına veya objelerin kırılmasına neden olabilir. Ayrıca inşaat faaliyetleri veya büyük etkinliklerden kaynaklanan titreşimler de kırılgan yapıların bütünlüğünü tehlikeye atar. Buna örnek olarak, 13 Nisan 2020'deki fırtına sırasında ABD Massachusetts eyaletinde bulunan Mechanics Hall binasının zarar görmesi verilebilir. Şiddetli rüzgarlar, binanın bakır çatısının bir bölümünü koparmış, tavan arası ve iç kısımlarda su hasarına yol açmıştır. COVID-19 nedeniyle etkinliklerin iptal edilmesi üzerine, çatı onarımı ve iç mekan restorasyonu planları ertelenmiştir. Son araştırmalar, taş yapılardaki çatlakların kendiliğinden onarılmasını sağlayan kendini iyileştiren kaplama teknolojilerinin uygulanabileceğini göstermektedir; bu yöntem Galler’deki Tintern Abbey’de başarıyla uygulanmıştır.

 Ayrıca bakınız 

 Kültürel mirasın konservasyonu ve restorasyonu
 Atina Tüzüğü
 Venedik Tüzüğü
 Floransa Tüzüğü
 Barselona Tüzüğü
 Tarihi koruma
 Tarihi bahçelerin konservasyonu ve restorasyonu
 Docomomo International
 English Heritage
 National Register of Historic Places
 Dünya Mirası
 Dünya Anıtlar Fonu

 İlgili dergiler 

 Context IHBC resmi dergisi
 International Journal of Architectural Heritage
 Journal of the American Institute for Conservation
 Journal of Architectural Conservation
 Western Association for Art Conservation
 Journal of the Society of Architectural Historians'''

 İleri okuma 

 Weaver, Martin and Frank Matero (1997) Conserving Buildings: A Manual of Techniques and Materials. New York: John Wiley & Sons
 Jokilehto, Yukka (2007) A History of Architectural Conservation'', Routledge


 Kaynakça