Üçüncü Silezya Savaşı

Üçüncü Silezya Savaşı (1756–1763), Prusya Krallığı ile Habsburg Monarşisi arasında Silezya'nın kontrolü için yapılan ve modern tarih yazımında Avrupa'nın ilk "küresel" çatışması sayılan Yedi Yıl Savaşı'nın Avrupa cephesini oluşturan kapsamlı bir askerî mücadeledir. Prusya kralı II. Friedrich ile Avusturya arşidüşesi Maria Theresa arasındaki rekabetin zirvesi kabul edilen bu savaş, yalnızca Orta Avrupa'nın siyasi yapısını değil, kıtanın güç dengeleri anlayışını ve ittifak sistemlerini de kökten değiştirmiştir.Clark, ss. 137–154.

Savaş, Prusya'nın 1740'larda işgal ederek ele geçirdiği Silezya üzerindeki egemenliğini korumaya çalışması ile Avusturya'nın bu stratejik bölgeyi geri alma çabasının çatışması olarak başladı. Ancak kısa sürede yalnızca iki devletin savaşı olmaktan çıktı; Fransa Krallığı, Rusya İmparatorluğu, İsveç Krallığı ve Saksonya gibi pek çok güç çatışmaya dahil oldu. Bu durum, savaşın yoğunluğunu artırmakla kalmayıp Bohemya'dan Silezya'ya, Brandenburg'dan Saksonya'ya kadar geniş bir coğrafyanın sürekli ordular tarafından tahrip edilmesine yol açtı.Anderson, ss. 209–215.

 Arka plan 
18. yüzyılın ortaları, Avrupa'nın diplomatik sisteminin köklü bir dönüşüm geçirdiği bir dönemdi. Avusturya, 1742 ve 1745 antlaşmalarıyla Silezya'yı Prusya'ya bırakmak zorunda kaldıktan sonra bu kaybın ekonomik ve stratejik sonuçlarını ağır biçimde hissetmişti. Bölge, zengin maden yatakları, gelişmiş tekstil sanayisi ve nüfus yoğunluğu sayesinde Prusya'nın hem gelirlerini hem de askerî insan kaynağını katlanarak artırmıştı.

Maria Theresa, Avusturya'nın Silezya'yı kaybetmesinin yalnızca askeri bir yenilgi olmadığını, aynı zamanda Alman dünyasındaki prestijini zedeleyen bir gelişme olduğunu biliyordu. Bu nedenle 1740'lardan itibaren geniş kapsamlı bir reform programı başlattı. Ordunun yeniden örgütlenmesi, vergi sisteminin modernleştirilmesi, Macaristan’ın sadakatinin güçlendirilmesi ve yeni subay kadrolarının yetiştirilmesi bu reformların temel bileşenleriydi.

Prusya cephesinde ise II. Friedrich, Silezya'nın elde tutulmasının devletinin geleceği için zorunlu olduğuna inanıyordu. Friedrich'e göre Silezya, Prusya'yı "Saksonya ve Bohemya arasında sıkışmış ikinci sınıf bir devlet" olmaktan kurtaran stratejik bir kazançtı. Silezya'nın kaybı, Prusya'nın büyük güç statüsünü de sona erdirebilirdi.Showalter, ss. 118–121.

 Diplomatik Devrim 
1750'lerin ortalarında Avrupa'da diplomatik dengeler ters yüz oldu. Daha önce Avusturya'ya karşı Prusya'yı destekleyen Fransa ile Avusturya, tarihsel düşmanlıklarına rağmen 1756'da bir ittifak kurdu. Bu gelişmeye Tarih yazımında "Diplomatik Devrim" (Diplomatische Revolution) adı verilir. Aynı dönemde Prusya, eski İngiliz-Hannover ittifakının yerine Büyük Britanya ile yakınlaşmış ve kara-deniz dengesine dayalı bir blok oluşmuştu.Anderson, ss. 210.

Bu yeni düzen, Prusya'yı Avusturya, Fransa, Rusya, Saksonya ve İsveç gibi büyük güçlerin oluşturduğu geniş bir koalisyona karşı tek başına bırakıyordu. II. Friedrich bu durumu,"Çevrem daralıyor, nefesim kesiliyor." sözleriyle ifade etmişti.

 Savaşın eşiğinde: Prusya'nın stratejik çıkmazı 
1756 yazına gelindiğinde Prusya, üç taraftan kuşatılmış durumdaydı. Saksonya'nın Avusturya'ya askerî destek sağlaması, Rusya'nın Baltık üzerinden Prusya'nın doğusuna baskı kurması ve Fransa'nın Yukarı Ren'de saldırıya hazırlanması, II. Friedrich'i "önleyici saldırı" kararına yöneltti. Friedrich'e göre beklemek, Prusya'nın parçalanması anlamına gelecekti. Bu nedenle savaş, Prusya'nın inisiyatifiyle, ancak düşman ittifakının stratejik baskısı altında başladı.

 Savaşın gelişimi 

 Prusya'nın Saksonya'ya saldırısı ve savaşın başlaması (1756) 
Savaş, II. Friedrich'in 29 Ağustos 1756'da Saksonya'ya ani bir saldırı başlatmasıyla fiilen başladı. Friedrich'in amacı, Saksonya'nın Avusturya ile ittifak kurmasını engellemek, Leipzig–Dresden hattı üzerinden Bohemya'ya inen stratejik geçitleri ele geçirmek ve Sakson ordusunu kendi ordusuna katmaktı.Clark, ss. 141–143. Saksonya ordusu Pirna bölgesine çekilerek savunma pozisyonuna geçmişti ancak Avusturya ordusunun yardım çabaları başarısız kaldı. Ekim ayında Pirna'daki Sakson kuvvetleri teslim oldu ve yaklaşık 18.000 Sakson askeri Prusya hizmetine alındı.

Bu hamle, savaşın dinamiğini belirledi: Prusya kısa vadede insan gücünü artırmış olsa da, Saksonların zorla Prusya ordusuna katılması uzun vadede disiplinsizlik ve firar sorunlarını büyüttü.Showalter, ss. 130–133.
küçükresim|II. Friedrich

 Prusya'nın Bohemya harekâtı ve Prag Muharebesi (1757) 
1757 baharında Prusya ordusu, Avusturya kuvvetlerini Bohemya'da belirleyici bir yenilgiye uğratmak amacıyla üç ayrı koldan Prag yönüne ilerledi. 6 Mayıs 1757'de gerçekleşen Prag Muharebesi savaşın ilk büyük çatışması oldu. Prusya ordusu üstün ateş gücü ve disiplinli piyade düzeni sayesinde Avusturya hattını yardı. Avusturya mareşali Charles Lorraine dükü Charles, birliklerini Prag'a çekilmek zorunda kaldı.Anderson, ss. 212.

Friedrich kenti kuşattı. Fakat Prusya kuşatması, ikmal sorunları ve Avusturya'nın harekete geçen yardım kuvvetleri nedeniyle uzadıkça riskli hâle geldi. 18 Haziran 1757'de Avusturya Mareşali Leopold von Daun komutasındaki ordunun müdahalesiyle Kolin Muharebesi yaşandı. Bu çatışma Prusya'nın ilk büyük yenilgisiydi. Friedrich'in aşırı uzamış ikmal hatları ve hatalı taarruz düzeni, Avusturya'nın hazırlıklı savunma pozisyonu karşısında çöktü.

Kolín yenilgisi, Prusya'nın Bohemya'dan tamamen çekilmesine ve Prag kuşatmasının kaldırılmasına yol açtı.

 Avrupa çapında koalisyonun harekete geçmesi 
1757 yazında Avusturya'nın bozguna uğratılmaması, diğer koalisyon güçlerini cesaretlendirdi. Fransız ordusu da Ren üzerinden ilerlemeye başladı. Rus ordusu Doğu Prusya'ya saldırıya geçti. İsveç, Baltık kıyılarında Prusya'ya karşı savaş ilan etti. Böylece Friedrich, aynı anda dört büyük güce karşı savaşmak zorunda kaldı.Anderson, ss. 215–218.

 Rossbach Muharebesi (5 Kasım 1757) 
küçükresim|Rossbach Muharebesi'nde Prusya kuvvetlerinin, Fransız ve İmparatorluk ordularını 90 dakikada bozguna uğratması.
1757 sonbaharında Fransız–Sakson ordusu, Prusya'yı batıdan ezmeyi hedefliyordu. Ancak Friedrich, tarihe geçen bir manevra ile müttefik ordunun düzenini tamamen bozdu. Rossbach Muharebesi, aslında bir süvari operasyonudur. Prusya Mareşali Seydlitz'in 38 filodan oluşan süvarisi, beklenmedik bir açıdan düşman hattına saldırarak kısa sürede panik yarattı.Duffy, ss. 145–154.

Bu muharebe, Avrupa'da Fransızların 18. yüzyıldaki en ağır yenilgilerinden biri kabul edilir. Prusya yalnızca 550 kayıp verirken, müttefik ordunun kaybı 10.000'i aşmıştı.

Rossbach zaferi, Friedrich'in askeri dehasını tüm Avrupa'da yeniden gündeme getirdi.

 Leuthen Muharebesi (5 Aralık 1757) 
Rossbach'tan yalnızca bir ay sonra Prusya ordusu Silezya'ya yöneldi. Avusturya ordusu çok güçlü bir savunma hattı kurmuştu; Friedrich'in ordusu sayı bakımından iki kat küçüktü. Ancak 5 Aralık 1757'de gerçekleşen Leuthen Muharebesi, askeri tarihçiler tarafından Friedrich'in "ustalık eseri" olarak kabul edilir.Clark, 147–150.

Friedrich burada çapraz taarruz taktiğini uyguladı. Bu taktik, bir kanadın yoğun ateş ve hızla çökertilmesini, ardından düşmanın merkezine dönüşlü bir taarruz yapılmasını öngörüyordu. Avusturya hattı çözülünce Silezya tamamen Prusya'nın kontrolüne geçti.
küçükresim|Leuthen Muharebesi, Carl Röchling
Leuthen zaferi, 18. yüzyıl Avrupa savaş sanatının dönüm noktalarından biridir.

 Rusya'nın müdahalesi ve Kunersdorf felaketi (1758–1759) 
1758'de Rusya'nın savaşa tam güçle girmesi Prusya için yeni bir tehdit yarattı. Rus ordusu, Doğu Prusya'yı işgal etti ve 1758'de Zorndorf Muharebesi yaşandı. Çatışma taktiksel olarak sonuçsuz olsa da Prusya ordusu ağır kayıplar verdi.

Ancak Prusya'nın en yıkıcı yenilgisi 12 Ağustos 1759'daki Kunersdorf Muharebesi oldu. Rus–Avusturya birleşik ordusu, Friedrich'in tüm saldırılarını geri püskürttü. Prusya ordusu neredeyse imha edildi; kral atının altında kalıp ölümden döndü.Showalter, ss. 178–186.

Friedrich bu muharebeden sonra karargâhına yazdığı mektupta şöyle demişti:Showalter, ss. 178–179. "Artık her şey kayıp. Prusya yok oldu."Bu dönem Prusya'nın en büyük çöküş anı olarak kabul edilir.küçükresim|Ekim 1760'da Berlin'in Rus ve Avusturya kuvvetleri tarafından yağmalanması, Alexander von Kotzebue.
 Berlin'in işgali ve Schweidnitz kuşatmaları (1760–1762) 
1760'ta Rus ve Avusturya orduları Berlin'e girerek şehri kısa süreli işgal etti. Bu olay, Prusya'nın moralini ağır biçimde sarstı ancak Friedrich Silezya'da manevralar yaparak düşmanı geri çekilmeye zorladı. 1761'de Avusturya ordusu Silezya'daki kritik Schweidnitz kalesini ele geçirdi. Friedrich artık stratejik inisiyatifi kaybetmiş, yalnızca savunma savaşı verebilecek duruma gelmişti.

 "Brandenburg mucizesi" ve çöküşten dönüş (1762) 
1762 yılında Rus Çariçesi Elizabeth öldü ve yerine Prusya hayranı III. Petro geçti. Petro, Rus ordusunu Prusya topraklarından tamamen çekti ve Friedrich ile ittifak kurdu. Bu beklenmedik gelişme, Avrupa'da "Brandenburg mucizesi" olarak anılır.Anderson, ss. 218. Rusya'nın çekilmesiyle Prusya yeniden güç kazandı ve Silezya'daki Avusturya kuvvetlerini yenmeyi başardı. Bu durum savaşın Avusturya aleyhine dönmesine yol açtı.

 Savaşın sona ermesi 
küçükresim|Leuthen Muharebesi
1762 yılına gelindiğinde savaş, tarafların insan gücü ve mali kaynaklarını neredeyse tükenme noktasına getirmişti. Prusya, 1759 Kunersdorf yenilgisinin ardından birkaç yıl boyunca stratejik inisiyatifi büyük ölçüde kaybetmiş, yalnızca savunmaya dayalı bir savaş tarzına yönelmişti. Avusturya ve Rusya ise Prusya topraklarına baskı yapsalar da, Prusya ordusunu tamamen imha etmeyi başaramamıştı. Dönüm noktası, 5 Ocak 1762'de Rus Çariçesi Yelizaveta'nın ölümüyle yaşandı. Tahta geçen III. Petro, Prusya ile bir an önce barış yapılmasından yanaydı. Yeni çar, Rus ordusunu Silezya ve Brandenburg'dan çekti ve Prusya ile ateşkes imzaladı. Kısa süre sonra da bir tür "silah arkadaşlığı" çerçevesinde askeri iş birliğine yöneldi. Bu gelişme, Prusya açısından adeta mucizevi bir kurtuluş anlamına geliyordu. Friedrich'in daha sonra "Brandenburg hanesinin mucizesi" diye adlandırdığı bu olay, Avusturya'nın Silezya'yı tek başına geri alma ihtimalini fiilen ortadan kaldırdı.

Rusya'nın çekilmesi Avusturya ordusunu stratejik yalnızlığa sürükledi. Fransa da aynı dönemde Batı cephesinde Britanya karşısında ağır kayıplar veriyor, Kuzey Amerika ve Hindistan'daki sömürge savaşlarında üstünlüğü kaybediyordu. Böylece Avusturya'nın Prusya'ya karşı yürüttüğü seferler hem mali hem siyasi açıdan sürdürülemez hâle geldi.Clark, ss. 149–151.

Prusya ise 1762 sefer mevsiminde yeniden saldırı pozisyonuna geçti. Friedrich, Silezya'daki Avusturya kuvvetlerini kuşatmak ve özellikle Schweidnitz (Świdnica) gibi kilit kaleleri geri almak için seri manevralar düzenledi. Son çarpışmalar, artık büyük meydan savaşlarından ziyade tahkimat ve kuşatmalar etrafında yoğunlaşan, yıpratıcı yerel çatışmalar biçiminde yaşandı. Her iki taraf da, savaşın başlangıcındaki coşkulu stratejik hedeflerden oldukça uzaklaşmış; temel amaç, mevcut mevzilerini koruyarak onurlu bir barışa ulaşmak hâline gelmişti.Showalter, ss. 192–197.

Avrupa'nın genel savaşına son veren barış görüşmeleri, hem Prusya–Avusturya cephesi hem de Fransa–Britanya çatışması açısından paralel bir süreç izledi. 10 Şubat 1763'te imzalanan Paris Antlaşması ile Fransa ve Britanya arasındaki sömürge savaşı sona ererken, 15 Şubat 1763'te imzalanan Hubertusburg Antlaşması Avusturya ile Prusya arasındaki düşmanlıkları resmen bitirdi. Hubertusburg Antlaşması, Almanya'da herhangi bir büyük sınır değişikliği öngörmüyor, ancak Silezya'nın Prusya'ya ait olduğunu bir kez daha teyit ediyordu. Böylece üçüncü ve son Silezya Savaşı, fiilen ilk iki savaşın sonucunu hukuki ve diplomatik düzeyde kesinleştirmiş oldu.

 Sonuçlar ve etkiler 
Üçüncü Silezya Savaşı'nın sonuçları, yalnızca Silezya bölgesinin kaderini değil, Prusya ve Avusturya'nın uzun vadeli gelişim çizgilerini de derinden etkiledi. Savaş, modern tarih yazımında çoğu kez, Prusya'nın büyük güç statüsünü kalıcı biçimde kazanmasının ve Avusturya–Prusya ikiliğinin Alman ve Avrupa siyasetinde belirleyici eksen hâline gelmesinin dönüm noktası olarak değerlendirilir.Clark, ss. 151–154.

 Prusya açısından sonuçlar 
Prusya, savaşın sonunda toprak bakımından büyük bir genişleme elde etmemişti. Silezya zaten 1740'lardan beri fiilen Prusya kontrolü altındaydı. Ancak bu savaş, Silezya üzerindeki egemenliğin uluslararası hukuk düzeyinde tartışmasız olarak tanınmasını sağladı. Hubertusburg Antlaşması sonrasında hiçbir büyük güç, Silezya'nın Avusturya'ya ait olduğuna dair iddiayı resmî olarak sürdürmedi. Maria Theresa bile bölgeyi geri almanın artık gerçekçi bir hedef olmadığını kabul etmek zorunda kaldı. Ekonomik açıdan Silezya, Prusya devletinin mali dayanaklarından biri hâline geldi. Tekstil üretimi, maden işletmeleri ve tarımsal kapasite, savaş sonrası dönemde Prusya maliyesinin yeniden toparlanmasını mümkün kıldı. Bu sayede II. Friedrich, savaş boyunca ağır darbe almış olan vergi tabanını kademeli olarak güçlendirebildi ve 18. yüzyılın sonlarına doğru Prusya ordusunu bir kez daha modernleştirme imkânına kavuştu.

İdeolojik düzeyde ise savaş, Prusya'da “dayanıklılık” ve “disiplin” mitinin oluşmasında belirleyici bir rol oynadı. Friedrich'in Kunersdorf sonrasında bile teslim olmamış olması, Berlin'in işgaline rağmen devleti ayakta tutabilmesi ve diplomatik dengeleri lehine çevirmeyi başarması, Prusya kamuoyunda "zorluklar karşısında direnen küçük ama kararlı devlet" imajını pekiştirdi. Bu imaj, 19. yüzyıldaki Alman milliyetçiliği ve ulusal birlik arayışlarında sıkça referans verilen bir tarihsel anlatıya dönüştü.Clark, ss. 153–154.

 Avusturya açısından sonuçlar 
Avusturya, Üçüncü Silezya Savaşı’nı askeri bakımdan kaybetmiş olsa da, bu yenilgi tamamen yıkıcı bir sonuç doğurmadı. Maria Theresa ve özellikle oğlu II. Joseph döneminde sürdürülen reformlar, Avusturya monarşisini çok uluslu bir imparatorluk olarak yeniden örgütlemeye odaklanmıştı. Silezya'nın geri alınamaması, Avusturya'yı Alman dünyasındaki rakibi Prusya ile bir “eşitler arası rekabet” ilişkisine sürükledi. Ancak Habsburglar hâlâ Orta Avrupa'da geniş topraklara ve önemli insan kaynağına sahipti.Blanning, ss. 243–247. Savaş, Avusturya için iki açıdan öğretici oldu. Birincisi, yalnızca askerî güçle değil, çok uluslu imparatorluğun iç uyumunu güçlendirici reformlarla da ayakta kalınabileceği gerçeği pekişti. İkincisi, Alman devletleri içindeki rekabetin artık yalnızca Habsburg hanedanının doğal liderliğiyle açıklanamayacağı anlaşıldı. Bu durum, 19. yüzyıldaki "Küçük Almanya" ve "Büyük Almanya" projeleri bağlamında Avusturya'nın takındığı ikircikli tutumun tarihsel arka planını oluşturur.Blanning, ss. 248–250.

 Avrupa güç dengesi ve diplomasi üzerindeki etkiler 
Üçüncü Silezya Savaşı, Avrupa güç dengesi kuramının pratikte nasıl işlediğini gösteren bir laboratuvar niteliğindedir. Avusturya, Fransa ve Rusya'dan oluşan geniş koalisyon, teorik olarak Prusya'yı kolaylıkla ezebilecek durumdaydı; ancak farklı çıkarların çatışması, lojistik sorunlar, uzun sefer hatları ve savaşın maliyeti, koalisyonun etkisini azalttı. Sonuçta küçük ama son derece disiplinli ve yoğunlaşmış bir savaş makinesine sahip olan Prusya, dağınık bir büyük güçler blokuna karşı direnebildi. Diplomatik açıdan, "Diplomatik Devrim" ile anlamını bulan esnek ittifak sistemi, savaş sonunda kalıcı bir özellik hâlini aldı. Devletler, hanedan bağlılıkları veya geleneksel düşmanlıklar yerine, çıkarlarına göre yön değiştirebileceklerini fiilen kanıtlamış oldular. Bu durum, 19. yüzyıldaki Bismarck diplomasisinin öncülü sayılabilecek bir esneklik modelini haber veriyordu.

 Toplumsal ve ekonomik etkiler 
Savaş, özellikle Silezya, Bohemya, Saksonya ve Brandenburg gibi bölgelerde ciddi yıkıma yol açtı. Köyler defalarca el değiştiren ordular tarafından yağmalandı, tarım üretimi düştü ve yerel nüfus ağır vergi yükleri altında ezildi. Askerî seferberlik, Prusya ve Avusturya'da bütün bir erkek nüfus kuşağının doğrudan savaş deneyimi yaşamasına neden oldu.Showalter, ss. 190–197. Buna karşın savaş, devletlerin mali ve idari kapasitesini de artırdı. Vergi toplama sistemlerinin merkezileşmesi, askeri lojistiğin geliştirilmesi ve nüfus kayıtlarının daha düzenli tutulması, savaş sonrası dönemde hem Prusya'da hem Avusturya'da modern bürokratik devletin ortaya çıkışını hızlandırdı.

 Değerlendirme 
Tarihçiler arasında Üçüncü Silezya Savaşı'nın niteliği konusunda farklı yorumlar bulunmaktadır. Kimi araştırmacılar, bu savaşı "Prusya'nın hayatta kalma mücadelesi" olarak görürken, kimileri de II. Friedrich'in saldırgan bir büyük güç politikası izleyerek Avrupa'da istikrarsızlığa neden olduğunu savunur. Modern tarih yazımında genel eğilim, bu iki değerlendirmeyi birleştiren bir bakış açısına yönelmiş ve Friedrich'in hem son derece becerikli bir askerî lider, hem de risk alan, zaman zaman maceracı bir devlet adamı olduğu vurgulanmıştır. Askerî açıdan Rossbach ve Leuthen gibi muharebeler, 18. yüzyıl savaş sanatının klasik örnekleri arasında sayılır. Bu muharebelerde uygulanan eğik düzen (oblique order), yoğunlaştırılmış ateş gücü ve operasyonel manevra, daha sonra Napolyon savaşlarında ve 19. yüzyıl Prusya generallerinin uygulamalarında da etkisini gösterdi.Duffy, ss. 212–219. Öte yandan savaşın insanî ve toplumsal maliyeti, özellikle 20. yüzyılın toplumsal tarih odaklı çalışmalarıyla birlikte daha fazla gündeme gelir olmuştur.

Üç Silezya Savaşı bir bütün olarak değerlendirildiğinde, Prusya ile Avusturya arasındaki rekabetin yalnızca bir bölge üzerindeki egemenlik kavgası olmadığı, aynı zamanda 19. yüzyılda şekillenecek olan Alman Birliği meselesinin uzun süreli ön oyunu niteliğinde olduğu görülür. 1763 sonrasında Silezya'nın kesin olarak Prusya'da kalması, bu sürecin hangi devletin liderliğinde ilerleyeceğinin güçlü bir işareti olarak okunmuştur.

 Kaynakça 

 Genel 








 Özel 

Kategori:Prusya Krallığı
Kategori:Habsburg Monarşisi