Komünist ideolojiler listesi

Karl Marx ve Friedrich Engels'in döneminden bu yana, komünist teoride ve komünist bir toplum inşa etme girişimlerinde çeşitli gelişmeler yaşanmış, bu da farklı komünist ideolojilerin ortaya çıkmasına yol açmıştır. Bu ideolojiler felsefi, toplumsal, siyasi ve ekonomik ideolojileri ve hareketleri kapsar ve üç geniş kategori altında incelenebilir: Marksist temelli ideolojiler, Leninist temelli ideolojiler ve Marksist olmayan ideolojiler. Ancak farklı ideolojiler arasında karşılıklı etkileşimlere de sıklıkla rastlanır ve bazı kilit teorisyenler yalnızca tek bir ideoloji için veya birden fazla ideoloji için önemli olarak tanımlanabilir.

 Arka plan 
Komünizm tarihinde öne çıkan komünist ideolojiler arasında, nihai hedefi komünist bir toplum kurmak olan felsefi, toplumsal, siyasi ve ekonomik ideolojiler ve hareketler yer alır. Komünist toplum, üretim araçlarının ortak mülkiyetine ve toplumsal sınıfların, paranın ve devletin ortadan kalkması fikrine dayalı bir sosyoekonomik düzen olarak tanımlanır.

Kendilerini komünist olarak tanımlayan düşünce ve hareketler arasında liberteryen komünizm (anarko-komünizm ve konsey komünizmi), Marksist komünizm (sol komünizm, liberteryen Marksizm, Maoizm, Leninizm, Marksizm-Leninizm ve Troçkizm), Marksist olmayan komünizm ve dini komünizm (Hristiyan komünizmi, İslami komünizm ve Yahudi komünizmi) yer alır. 19. yüzyıl Alman filozofları Karl Marx ve Friedrich Engels'in eserlerinden doğmasına karşın, Marksist komünizm zaman içinde birçok farklı kola ve düşünce okuluna ayrılmıştır ve bunun sonucu olarak da artık tek ve kesin bir Marksist teoriden söz etmek mümkün değildir.

Farklı komünist düşünce okulları, klasik Marksizmin belirli yönlerine daha fazla vurgu yaparken, diğer yönlerini reddeder veya yeniden yorumlar. Birçok komünist düşünce okulu, Marksist kavramlarla Marksist olmayan kavramları birleştirmeye çalışmış ve bu da birbirleriyle çelişen sonuçlara yol açmıştır. Bununla birlikte, tarihsel materyalizm ve diyalektik materyalizmin tüm Marksist komünist düşünce okullarının temel unsuru olmaya devam ettiği yönünde genel bir kabul bulunmaktadır. Marksizm-Leninizm'den türeyen kollar bu okullar arasında en bilinenleridir ve 20. yüzyılın büyük bir bölümünde uluslararası ilişkilerde itici bir güç olmuştur.

 Marksist komünizm 

 Marksizm 

Marksizm, sınıf ilişkilerini ve toplumsal çatışmayı tarihsel gelişimin materyalist bir yorumuyla inceleyen ve toplumsal dönüşüme diyalektik bir bakış açısı getiren bir sosyoekonomik analiz yöntemidir. 19. yüzyıl Alman filozofları Karl Marx ve Friedrich Engels'in çalışmalarından doğmuştur.  Klasik Marksizm, Marx ve Engels'in ortaya koyduğu ekonomik, felsefi ve sosyolojik kuramları ifade eder ve özellikle Leninizm ve Marksizm-Leninizm gibi Marksizm'deki sonraki gelişmelerle karşıtlık içinde ele alınır.

Kapitalist üretim tarzında toplumsal çatışma, üretim araçlarına sahip olan azınlık (burjuvazi) ile mal ve hizmet üreten nüfusun büyük çoğunluğu (proletarya) arasında gerçekleşir. Marksist düşünce, toplumsal değişimin birbirleriyle çelişen farklı sınıflar arasındaki mücadeleden kaynaklandığı varsayımından yola çıkarak, kapitalizmin proletaryayı sömürdüğü ve ezdiği sonucuna varır ve dolayısıyla kapitalizmin kaçınılmaz olarak bir proletarya devrimine yol açacağı öngörüsünde bulunur. Sosyalist bir toplumda, üretim araçlarındaki özel mülkiyet yerini kooperatif mülkiyete bırakacaktır. Sosyalist bir ekonomi, üretimi özel kâr yaratmak amacıyla değil, insan ihtiyaçlarını karşılama ölçütüne —yani kullanım için üretim ilkesine— göre düzenler. Friedrich Engels bu durumu şöyle açıklar: "Ürünün önce üreticiyi, sonra da sahip olanı köleleştirdiği kapitalist mülkiyet biçiminin yerini, modern üretim araçlarının doğasına dayanan yeni bir mülkiyet biçimi almıştır; bir yanda üretimin sürdürülmesi ve genişletilmesi aracı olarak doğrudan toplumsal mülkiyet, diğer yanda geçim ve zevk aracı olarak doğrudan bireysel mülkiyet." şeklinde açıklamıştır.

Marksist ekonomi savunucuları, kapitalizmi ekonomik olarak sürdürülemez ve halkın yaşam standartlarını iyileştirmede yetersiz bir sistem olarak düşünürler. Bunun sebebi, kapitalizmin azalan kâr oranlarını telafi edebilmek için işçilerin ücretlerini ve sosyal yardımlarını kısmak, buna paralel olarak da askeri saldırganlığı artırmak zorunda kalmasıdır. Sosyalist üretim biçimi, işçilerin devrimiyoluyla insanlığın üretim biçimi olarak kapitalizmin yerini alacaktır. Marksist kriz teorisine göre, sosyalizm kaçınılmaz değil, ekonomik bir zorunluluktur.

 Ortodoks Marksizm 

Ortodoks Marksizm, Marx'ın ölümünden sonra ortaya çıkan ve 1914'teki I. Dünya Savaşı'na kadar İkinci Enternasyonal'de temsil edilen sosyalist hareketin resmi felsefesi haline gelen Marksist düşünce okuludur. Ortodoks Marksizm, klasik Marksizmin algılanan belirsizliklerini ve çelişkilerini açıklığa kavuşturarak Marksist yöntem ve teoriyi basitleştirmeyi, derlemeyi ve sistematize etmeyi amaçlar. Maddi gelişmenin (üretici güçlerdeki teknolojik ilerlemeler) toplum yapısında ve toplumsal ilişkilerdeki değişimin birincil etkeni olduğunu savunur ve toplumsal sistemlerin ve bunlara ilişkin ilişkilerin (feodalizm, kapitalizm vb.) üretici güçler geliştikçe çelişkili ve verimsiz hale geldiğini ve bu çelişkilerin birikmesiyle bir tür toplumsal devrimin önünün açıldığı anlayışını içerir. Bu devrimci dönüşüm, toplum çapında köklü değişikliklerin aracıdır ve nihayetinde yeni ekonomik sistemlerin ortaya çıkmasına yol açar.[ sayfa gerekli ]

Bir terim olarak Ortodoks Marksizm, Marx'ın araştırmalarının sonuçlarına dogmatik bir bağlılık ima etmeden, klasik Marksizmin normatif yönlerine değil, tarihsel materyalizm ve diyalektik materyalizm yöntemlerine atıfta bulunur. Ortodoks Marksizmin en önemli tarihsel savunucularından biri Çek-Avusturyalı teorisyen Karl Kautsky idi.[ sayfa gerekli ]

 Neo-Marksizm 

Neo-Marksizm, 20. yüzyılda Marksizmi ve Marksist teoriyi düzeltme veya genişletme yönündeki yaklaşımlardan kaynaklanan bir Marksist düşünce okuludur. Bu yaklaşımda, genellikle eleştirel teori, psikanaliz veya varoluşçuluk gibi diğer entelektüel geleneklerden öğeler Marksizme dahil edilir. Frankfurt Okulu çoğu zaman neo-Marksist olarak tanımlanır.

 Leninizm temelli ideolojiler 

 Leninizm 

Leninizm, devrimci bir öncü partinin örgütlenmesini ve sosyalizmin kurulması için siyasi bir ön koşul olarak proletarya diktatörlüğünün gerçekleştirilmesini içeren bir politik teoridir. Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisi'ndeki Bolşevik-Menşevik bölünmesinin Bolşevik kanadından gelen Rus devrimci Vladimir Lenin tarafından geliştirilip onun adıyla alınan Leninizm, ortodoks Marksizm'den ve Lenin'in Marksist teorilere ilişkin yorumlarından geliştirilen siyasi ve ekonomik teorileri kapsar. Bunlara, emperyalizm analizi, parti örgütlenmesi ilkeleri ve devrim yoluyla sosyalizmin uygulanması ile sonrasında Yeni Ekonomi Politikası reformu gibi özgün teorik katkılar dahildir. Bu teoriler, 20. yüzyıl başında Rus İmparatorluğu'nun sosyo-politik koşullarına uygulanmak üzere geliştirilmiştir.

 Marksizm-Leninizm 

Marksizm-Leninizm, 1920'lerin sonlarında Joseph Stalin tarafından geliştirilen bir siyasi ideolojidir. Stalin'in hem Marksizm hem de Leninizm anlayışına ve sentezine dayanarak, Bolşevikleşmeden sonra Sovyetler Birliği’nin ve Komünist Enternasyonal’e bağlı partilerin resmi devlet ideolojisi olmuştur. Lenin'in 1924'teki ölümünden sonra Stalin, Rus Komünist Partisi (Bolşevikler), Sovyetler Birliği ve Komünist Enternasyonal içinde evrensel Marksist-Leninist praksisi tesis ederek evrensel ideolojik ortodoksiyi kurmuştur. 1930'ların sonlarında, Stalin'in resmi ders kitabı olan Sovyetler Birliği Komünist Partisi (Bolşevikler) Tarihi (1938), “Marksizm-Leninizm” terimini komünistler ve komünist olmayanlar arasında bilimsel kullanımını yaygınlaştırmıştır.

Marksizm-Leninizm'in amacı, proletarya içinden seçilen profesyonel devrimcilerden oluşan bir öncü partinin önderlik ettiği iki aşamalı bir devrim aracılığıyla kapitalist bir devletin sosyalist bir devlete devrimci dönüşümüdür. Bu aşamalı dönüşümü gerçekleştirmek için öncü parti, proletarya diktatörlüğünü kurar ve demokratik merkeziyetçilik yoluyla politikaları belirler. Marksist-Leninist komünist parti, kapitalist bir toplumun sosyalist bir topluma dönüşümünün öncüsüdür; sosyo-ekonomik gelişmenin alt aşaması olan ve üretim araçlarının kamusal mülkiyetini, hızlandırılmış sanayileşmeyi, toplumun üretici güçlerinin (araştırma ve geliştirme) proaktif gelişimini ve millileştirilmiş doğal kaynakları içeren sosyalist toplum ise, devletsiz ve sınıfsız üst aşama komünist toplumun öncülüdür.

Sovyetler Birliği'nin resmi ideolojisi olarak Marksizm-Leninizm, yerel uygulamalardaki farklılıklarla beraber dünya çapındaki komünist partiler tarafından benimsenmiştir. Sosyalizmin tarihsel gelişimine ilişkin Marksist-Leninist bir anlayışa sahip partiler, doğal kaynakların ve kapitalizmin tekelci endüstrilerinin millileştirilmesini ve işçi denetimine geçişin bir parçası olarak bunların içsel demokratikleşmesini savunurlar. Böyle bir hükümet altındaki ekonomi, öncelikle farklı derecelerde pazar dağılımına sahip evrensel bir ekonomik planlamayla koordine edilir. Sovyetler Birliği ve Doğu Bloku'nun dağılmasından sonra da dünyadaki birçok komünist parti, kendi ülkelerinin koşullarını anlamak için temel yöntem olarak Marksizm-Leninizm'i kullanmaya devam etmektedir. Bolşevizm ve Mariáteguizm gibi Marksizm-Leninizm'den türeyen birtakım akımlar da çeşitli ülkelerde öne çıkmıştır.

 Stalinizm 

küçükresim|Joseph Stalin
Stalinizm, Stalin tarafından 1927'den 1953'e kadar uygulanan yönetim biçimi ve bununla ilgili politikalar bütünüdür. Sovyetler Birliği'nde geliştirilen Stalinist politika ve fikirler arasında hızlı sanayileşme, tek ülkede sosyalizm teorisi, tarımın kolektifleştirilmesi, sosyalizmde sınıf mücadelesinin yoğunlaşması, kişi kültü ve yabancı komünist partilerin çıkarlarının, Stalinist anlayış tarafından o dönemde komünist devrimin öncü partisi olarak kabul edilen Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin (Bolşeviklerin) çıkarlarına tabi kılınması yer alıyordu.

Stalinizm, 1927'den 1953'e kadar Stalin tarafından uygulanan yönetme biçimi ve buna bağlı politikalar bütünüdür. Sovyetler Birliği'nde geliştirilen Stalinist politika ve fikirler arasında hızlı sanayileşme, tek ülkede sosyalizm teorisi, tarımın kolektifleştirilmesi, sosyalizm altında sınıf mücadelesinin yoğunlaştırılması, kişilik kültü,[51][52] ve yabancı komünist partilerin çıkarlarının, o dönem komünist devrimin öncü partisinin Sovyetler Birliği Komünist Partisi (Bolşevikler) olduğuna dair Stalinist anlayış doğrultusunda, bu partiye tabi kılınması yer alıyordu.[53]

Siyasi bir terim olarak Stalinizm çeşitli bağlamlarda kullanılmakla birlikte en yaygın biçimiyle, kapitalizm ve Troçkizm gibi çeşitli rakip siyasi eğilimler tarafından Marksizm-Leninizme yönelik küçümseyici bir etiket olarak kullanılır. Stalin'in kendisi Marksizme niteliksel olarak özgün herhangi bir katkı yaptığını reddetmiş olsa da, komünist hareket, genellikle Lenin'in fikirlerini Marksizm-Leninizm adı altında ayrı ve sistematik bir ideoloji haline getirip genişletilmesini Stalin'e atfeder. Bu anlamda, Stalinizm, evrensel olarak kabul görmese de, kabaca Marksizm-Leninizm'e eşdeğer olarak düşünülebilir. Diğer zamanlarda, terim, yine küçümseyici bir şekilde, çeşitli siyasi sistem ve hükümetleri tanımlamak için genel bir şemsiye terim olarak kullanılır.

Stalin'in komünist teoriye yaptığı katkılardan bazıları şunlardır:

 Marksizm ve Ulusal Sorun'da görüldüğü gibi milliyetlerle ilgili teorik çalışma.
 Tek ülkede sosyalizm kavramı.
 Marksizm ve Dilbilimin Sorunları.
 Sosyalizmde sınıf mücadelesinin yoğunlaşması tezi, siyasi muhaliflerin gerektiği gibi bastırılmasının teorik bir temelidir.

 Troçkizm 

sol|küçükresim|Lev Troçki
Lev Troçki ve destekçileri Sol Muhalefet içinde örgütlendiler ve bu platform daha sonra Troçkizm olarak bilinir hale geldi. Stalin sonunda Sovyet rejiminin kontrolünü ele geçirmeyi başardı ve Troçkistlerin Stalin'i iktidardan uzaklaştırma girişimleri Troçki'nin 1929'da Sovyetler Birliği'nden sürgün edilmesiyle sonuçlandı. Troçki sürgündeyken ana akım komünizm, Troçkizm ve Stalinizm olmak üzere iki ayrı kola ayrıldı. Troçkizm, iki aşamalı devrim teorisi ve tek ülkede sosyalizm anlayışının yerine sürekli devrim teorisi ve dünya devrimini destekler. Troçkistler proleter enternasyonalizmi ve Troçki'ye göre Stalin liderliğinde sınıf ilişkilerinin yeni bir formda yeniden ortaya çıktığı yozlaşmış bir işçi devleti haline gelen, yani artık proletarya diktatörlüğünün söz konusu olmadığı Sovyetler Birliği'nde ikinci bir komünist devrimi savundular. Troçki, 1938'de Stalinist Komünist Enternasyonal'e rakip bir örgütlenme olarak Troçkist Dördüncü Enternasyonal'i kurdu. 

Troçkist fikirler 1960'lardan itibaren daha görünür hale geldi ve özellikle Arjantin, Brezilya,  Bolivya, ve Sri Lanka gibi bazı Asya ve Latin Amerika' ülkelerindeki siyasi hareketlerde yankı buldu. Ayrıca Kuzey Amerika ve Batı Avrupa'daki daha istikrarlı ve gelişmiş ülkelerde de birçok Troçkist örgüt faaliyet göstermektedir. 

Troçki'nin siyaseti, özellikle tek ülkede sosyalizm yerine uluslararası proleter devrim çağrısı ve demokratik ilkelere dayalı gerçek bir proletarya diktatörlüğüne dair ısrarı bakımından Stalin ve Mao'nunkilerden keskin bir şekilde ayrılıyordu. Bir bütün olarak Troçki'nin teori ve tutumları, Troçki'nin tasfiye edilmesinden sonra, Sovyet Bloku içinde veya dışındaki hiçbir Marksist-Leninist çevrede kabul görmedi. Bu durum, Stalin'in yanılabilirliğini gösterdiği iddia edilen "Gizli Söylev" ve devamındaki olaylardan sonra da değişmedi.

Troçkistler, tıpkı ana akım Marksist-Leninistler gibi, Lenin'in mirasçılarının kendileri olduklarını iddia ederler. Bu düşünce okulunun en önemli ayırt edici özelliği, tek ülkede sosyalizm teorisinin karşıtı olan sürekli devrim teorisidir. Sürekli devrim teorisine göre, az gelişmiş ülkelerde burjuvazi, kendi burjuva-demokratik devrimlerini yönetemeyecek kadar güçlü değildir. Bu nedenle bu devrimi gerçekleştirme görevi proletaryaya düşer. İktidarı eline alan proletarya, bu devrimi ulusal bir burjuva devriminden uluslararası bir sosyalist devrime doğru kesintisiz bir biçimde ilerletir. Troçkistler arasındaki bir diğer ortak özellik ise, Troçki'nin Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nden (Bolşevikler) oy çokluğuyla ihraç edilmesi ve ardından ülke dışına sürülmesi sonrasında Lenin sonrası Sovyetler Birliği'ne yönelik olumsuz değerlendirmelerini destekleyen çeşitli teorik gerekçelerdir. Troçki, Stalin yönetimindeki Sovyetler Birliği'ni bürokratik bir kast tarafından yönetilen planlı bir ekonomi olarak tanımlamış ve Sovyetler Birliği'nden kovulduktan sonra hükümetin devrilmesini savunmuştur.

Troçkist akımlar arasında ortodoks Troçkizm, üçüncü kamp, Posadizm, Pabloizm ve Morenizm yer alır.

 Maoizm 

küçükresim|Mao Zedong
Maoizm, Mao Zedong ile ilişkilendirilen Marksist-Leninist komünizm eğilimidir ve en çok Çin Halk Cumhuriyeti'nde uygulanmıştır. Kruşçev'in reformları, Çin ve Sovyetler Birliği arasındaki ideolojik farklılıkları 1960'larda giderek daha görünür hale getirdi. Uluslararası komünist hareket içindeki Çin-Sovyet ayrılığı açık düşmanlığa doğru yöneldikçe, Çin kendini iki süper güç olan Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyetler Birliği'ne karşı az gelişmiş dünyanın lideri olarak konumlandırdı.

Çin Komünist Partisi'ni (ÇKP) yeni Sovyet liderliğine yönelik eleştirilerinde destekleyen parti ve gruplar, kendilerini anti-revizyonist olarak tanımladılar ve Sovyetler Birliği Komünist Partisi ile ona bağlı partileri revizyonist ve "kapitalist yolcular" olarak kınadılar. Çin-Sovyet ayrılığı, dünya genelindeki komünist partiler arasında bölünmelere yol açtı. Örneğin Arnavutluk Emek Partisi, Çin Halk Cumhuriyeti'nin yanında yer aldı. Mao Zedong liderliğindeki ÇKP, paralel bir uluslararası komünist eğilimin birleştirici gücü haline geldi. Çin Komünist Partisi'nin ideolojisi olan Marksizm-Leninizm-Mao Zedong Düşüncesi, bu hareketlerin birçoğu tarafından benimsendi.

Mao'nun ölümünden ve yerine Deng Şiaoping'in geçmesinden sonra, uluslararası Maoist hareket üç kola ayrıldı. Bir kesim Çin'deki yeni liderliği kabul ederken, ikincisi yeni liderliği reddedip Mao'nun mirasına bağlılığını sürdürdü ve üçüncüsü Maoizm'i tamamen reddederek Arnavutluk'la ittifak kurdu.; ; ; 

 Deng Şiaoping Teorisi 

küçükresim|Deng Xiaoping 1979 yılında ABD'yi ziyaret ediyor.
Lenin'in Yeni Ekonomi Politikası'ndan ilham alan Deng Şiaoping Teorisi, ilk olarak Çin lideri Deng Şiaoping tarafından geliştirilen siyasi ve ekonomik bir ideolojidir. Teori, Marksizm-Leninizm veya Mao Zedong Düşüncesi'ni reddetme iddiasında bulunmaz; aksine bunları Çin'in mevcut sosyo-ekonomik koşullarına uyarlamayı amaçlar. Deng ayrıca Çin'in dış dünyaya açılmasını, tek ülke, iki sistem uygulamasını ve "gerçeği olgulardan arayın"  ilkesini vurgulayarak siyasi ve ekonomik pragmatizmi savunmuştur.

Dengizm, reformist bir komünizm türü ve Maoizm'in bir kolu olarak geleneksel Maoistler tarafından sıklıkla eleştirilir. Dengistler, mevcut uluslararası düzende yalnız ve ekonomik olarak son derece geri kalmış Çin'de sosyalizmin başarılı olabilmesi için öncelikle Çin ile Batı kapitalizmi arasındaki uçurumun hızla kapatılması gerektiğini savunurlar (bkz. Sosyalizmin başlangıç aşaması teorisi). Rekabet ve inovasyonu teşvik ederek üretkenliği artırmak için, sosyalist bir ülkede piyasa unsurlarının kısmen uygulanması gerektiğine inanırlar. Dengistler, Çin'de toprak, bankalar, hammadde kaynakları ve stratejik merkezî endüstrilerde kamusal mülkiyetin sürmesi gerektiğini, bu sayede demokratik olarak seçilmiş bir hükümetin bunları toprak sahipleri yerine ülkenin bir bütün olarak yararına nasıl kullanacağına karar verebileceğini savunur. Öte yandan üretim ve hizmet alanlarında ise özel mülkiyetin teşvik edilmesi gerektiğine inanırlar.[Birincil olmayan kaynak gerekli] Deng Şiaoping Teorisi'ne göre, bu sektörlerdeki özel mülk sahipleri burjuvazi olarak değerlendirilemez, çünkü Marksist teoriye göre burjuvazi toprak ve hammadde kaynaklarına sahiptir. Bu nedenle özel şirketler Çin'de "sivil işletmeler" olarak geçer.

Bu yaklaşımı benimseyen ilk ülke olan Çin Halk Cumhuriyeti, ekonomisini hızla büyüterek Çin ekonomik mucizesini gerçekleştirdi. Çin, yaklaşık 30 yıl boyunca %8'in üzerinde bir yıllık GSYİH büyüme oranı yakaladı ve Kasım 2025 itibarıyla dünyanın en yüksek ikinci GSYİH'sine sahiptir. Dengizm'in etkisiyle Vietnam ve Laos da benzer politikaları benimsemiş ve Laos'un reel GSYİH büyüme oranı %8,3'e ulaşmıştır. Küba da bu doğrultuda adımlar atmaya başlamıştır. Dengistler, Stalin dönemi Sovyetler Birliği'nde ve günümüzde Kuzey Kore'deki biçimiyle her türlü kişilik kültüne karşı güçlü bir şekilde karşı dururlar.

 Marksizm-Leninizm-Maoizm 

Marksizm-Leninizm-Maoizm, Marksizm-Leninizm ve Mao Zedong Düşüncesi üzerine inşa edilmiş bir siyasi felsefedir. İlk olarak 1988 yılında Peru'daki komünist parti Aydınlık Yol tarafından sistemleştirilmiştir.

Mao'nun hayatta olduğu dönemde Marksizm-Leninizm-Maoizm sentezi ortaya çıkmamıştı. 1960'lardan itibaren kendisini Maoist olarak tanımlayan veya Marksizm-Leninizm-Mao Zedong Düşüncesi'ni savunan gruplar ortak bir Maoizm anlayışı etrafında birleşmemiş, bunun yerine Mao'nun siyasi, felsefi, ekonomik ve askeri çalışmalarına dair kendi yorumlarını geliştirmişlerdi. Marksizmin bütünlüklü ve tutarlı bir aşaması olarak Maoizmin sentezlenmesi, ancak 1980'lerin sonlarında Aydınlık Yol'un yürüttüğü halk savaşı deneyimiyle gerçekleşebildi. Bu durum, Aydınlık Yol'un 1988'de Maoizmi Marksizmin en yeni gelişimi olarak öne sürmesine yol açtı.

O zamandan beri önemli ölçüde büyüyüp gelişerek Brezilya, Kolombiya, Ekvador, Hindistan, Nepal ve Filipinler gibi ülkelerdeki devrimci hareketlerin başlıca itici gücü olmuştur. Bunun yanı sıra Avusturya, Fransa, Almanya, İsveç ve Amerika Birleşik Devletleri gibi ülkelerde komünist partilerin kurulması veya yeniden kurulması yönünde girişimlere de öncülük etmiştir.

 Praçanda Yolu 
sol|küçükresim|200x200pik|Praçanda
Marksizm-Leninizm-Maoizm-Praçanda Yolu, Nepal Komünist Partisi'nin (Maoist Merkez) ideolojik çizgisidir. Marksizm-Leninizm ve Maoizm'in daha da geliştirilmiş hali olarak kabul edilir. Adını, NKP(M) lideri, yaygın olarak Praçanda olarak bilinen Puşpa Kamal Dahal'dan alır.

Prçhanda Yolu 2001'de ilan edilmiş ve formülasyonunda kısmen, ideolojik çizgisini Marksizm-Leninizm-Maoizm-Gonzalo Düşüncesi olarak tanımlayan Aydınlık Yol'dan esinlenilmiştir. Praçanda Yolu, Marksizm-Leninizm veya Maoizm ile ideolojik bir kopuş ortaya koymaz; daha ziyade bu ideolojilerin, Nepal'in siyasi koşullarına uyarlanmış bir genişlemesi niteliğindedir. Doktrin, NKP(M) tarafından Marksizm-Leninizm ve Maoizm ideolojisinin geçmişte yapıldığı gibi uygulanamayacağının anlaşılmasının ardından Nepal siyasetinin koşullarına dayanan yeni bir yol olarak benimsenmiştir.

Praçanda'nın siyasi tutumları dünyadaki bazı Marksist-Leninist-Maoistler tarafından "revizyonist" olarak değerlendirilmektedir.

 Diğer Maoist eğilimler 
Diğer Maoist temelli eğilimler arasında Maoizm-Üçüncü Dünyacılık, Filipinler'de Yeni Demokrasi ve Hindistan'da devam eden Maoist temelli bir ayaklanma olan Naksalizm yer almaktadır.

 Halkın Çok Partili Demokrasisi (Madanizm) 
küçükresim|226x226pik|Madan Bhandari konuşma yapıyor.
Halkın Çok Partili Demokrasisi (aynı zamanda Marksizm-Leninizm-Madanizm olarak da adlandırılır) Nepal Komünist Partisi (Birleşik Marksist-Leninist) ile Nepal Komünist Partisi'nin ideolojik çizgisini ifade eder. Bu düşünce, geleneksel Leninist anlayışın öncü parti fikrini, demokratik çok partili bir sistem lehine terk eder. Bunu geliştiren NKP-BML lideri Madan Bhandari tarafından Marksizm-Leninizm'in bir uzantısı olarak kabul edilir ve Nepal'in yerel siyasi koşullarına dayanır.

 Şi Cinping Düşüncesi 

Şi Cinping Düşüncesi, Çin Komünist Partisi genel sekreteri Şi Cinping'in yazıları, konuşmaları ve politikalarına dayanan ideolojik bir doktrindir.; ;  ÇKP'ye göre Şi Cinping Düşüncesi, önceki parti ideolojilerini "geliştirir ve daha da zenginleştirir" ve aynı zamanda "çağdaş Çin'in ve 21. yüzyılın Marksizmi" olarak da adlandırılır. Bu düşünce, kendisiyle birlikte duyurulan 14 maddelik temel ilkeden oluşur.

 Hocaizm 

sol|küçükresim|Enver Hoca
Hocaizm, 1978'de Çin Komünist Partisi ile Arnavutluk Emek Partisi arasında yaşanan ideolojik tartışmanın ardından ortaya çıkan anti-revizyonist bir Marksist-Leninist varyanttır. Arnavutlar, yeni ve ayrı bir uluslararası eğilim etrafında toplandılar. Bu eğilim, Stalin'in mirasının katı bir savunusu ve neredeyse tüm diğer komünist grupların revizyonist olarak sert bir şekilde eleştirilmesiyle kendini belirgin şekilde ayırıyordu.

Amerika Birleşik Devletleri, Sovyetler Birliği ve Çin'i eleştiren Enver Hoca, Sovyetler Birliği ve Çin'i sosyal-emperyalist olmakla suçladı ve Sovyetlerin Çekoslovakya'yı işgalini kınayarak Varşova Paktı'ndan çekildi. Hocaizm, ülkelerin sosyalizme giden yollarını, kendi ulusal koşulları tarafından belirlenen farklı güzergahlardan takip etme hakkını savunur. Hoca, 1978'den sonra Arnavutluk'u, meşru biçimde Marksizm-Leninizme bağlı kalan dünyadaki tek devlet ilan etti. Arnavutluk, Halk Kurtuluş Ordusu ve Ekvador Marksist-Leninist Komünist Partisi gibi çoğunlukla Latin Amerika'daki Maoistlerin büyük bir bölümünü kendi safına çekmeyi başardı ve bunun yanı sıra genel olarak da hatrı sayılır bir uluslararası takipçi kitlesine de kavuştu.

Arnavutluk'ta komünist hükümetin düşmesinin ardından Arnavut yanlısı partiler uluslararası bir konferans ve Birlik ve Mücadele adlı yayın etrafında örgütlendiler.

 Titoizm 

küçükresim|Josip Broz Tito
Titoizm, Soğuk Savaş sırasında Josip Broz Tito ile ilişkilendirilen ve II. Dünya Savaşı sonrasında ortaya çıkan politikalar ve uygulamalar olarak tanımlanır ve genel olarak Sovyetler Birliği karşıtlığı ile karakterize edilir.; ; ; 

Titoizmin unsurları, nihai komünist hedeflere ulaşma yol ve yöntemlerinin başka bir ülkede belirlenmiş bir kalıba göre değil, o ülkenin koşullarına göre belirlenmesi gerektiği ilkesine dayanır. Josip Broz Tito döneminde bu, özellikle komünist hedeflerin Sovyetler Birliği'nin politikalarından bağımsız ve sıklıkla bu politikalara karşıt olarak izlenmesi gerektiği anlamına geliyordu. Terim başlangıçta aşağılayıcı bir niteleme olarak kullanılıyordu ve 1948–1955 yılları arasındaki Informbiro dönemi olarak bilinen Sovyet–Yugoslav gerilimlerinde Moskova tarafından sapkınlık olarak etiketlendi. Bu dönemde uygulanan özyönetimli sosyalizm, şirketlerin yönetimini işçilerin eline vermeyi ve devletten ayırmayı amaçlıyordu. Aynı zamanda bu politika, kapitalist Amerika Birleşik Devletleri ile sosyalist Sovyetler Birliği arasında üçüncü bir yolun mümkün olduğunu gösterme amacı taşıyordu. 1949'dan itibaren merkezi hükümet, yönetimi ademimerkezileştirmeye çalışarak ve iktidarı yerel yönetimlere devretmeye başlayarak devletin sönümlenmesi yönünde bir süreç hedeflendi. Rankovićizm, bu ademimerkezileştirmeye karşı çıkarak bunu Yugoslavya'nın istikrarına yönelik bir  

II. Dünya Savaşı sonrasında Stalin'in etkisi altına giren Doğu Bloku'nun geri kalanının aksine Yugoslavya, Tito'nun güçlü liderliği ve Yugoslav Partizanlarının Kızıl Ordu'dan yalnızca sınırlı bir miktar yardım alarak Yugoslavya'yı özgürleştirmiş olması sebebiyle Moskova'dan bağımsızlığını koruyabilen tek ülke oldu.

Yugoslavya, Moskova'nın Varşova Paktı'na katılma baskısına direnen Balkanlar'daki tek ülke oldu ve Sovyet sosyalizminin 1980'lerin sonu–1990'ların başında çöküşüne kadar "sosyalist ama bağımsız" niteliğini korudu. Tito ve parti liderleri, görev süresi boyunca Yugoslavya'nın Sovyet Bloku'ndan bağımsızlığıyla gurur duydular. Yugoslavya, Comecon'a hiçbir zaman tam üye olmadı ve Tito'nun Stalinizmin birçok yönünü açıkça reddetmesi, bunun en belirgin işaretlerinden biri oldu.

Kendisi komünist olmasa da Muammer Kaddafi'nin Üçüncü Enternasyonal Teorisi, büyük ölçüde Titoizm'den etkilenmiştir.

 Ho Chi Minh Düşüncesi 
sol|küçükresim|Hồ Chí Minh, 1957'de Doğu Almanya'ya yaptığı ziyaret sırasında Stralsund limanında Doğu Alman denizcilerle birlikte.
Ho Chi Minh Düşüncesi () Marksizm-Leninizm ve Ho Chi Minh'in ideolojisi üzerine inşa edilmiş bir siyasi felsefedir. Vietnam Komünist Partisi tarafından geliştirilmiş, sistemleştirilmiş ve 1991'de resmi hale getirilmiştir. Terim, Marksizm-Leninizmin Vietnam'ın koşullarına ve tarihselliğine uyarlanmış bir biçimini temsil ettiği kabul edilen siyasi teori ve politikaları kapsamak için kullanılır. İdeoloji, her ne kadar Vietnamlı devrimci lider ve Devlet Başkanı' Ho Chi Minh'in adını taşısa da, onun kişisel ideolojilerini değil, Vietnam Komünist Partisi'nin resmi ideolojisini yansıtır.

Maoizm'de olduğu gibi, Ho Chi Minh Düşüncesi'nin özünde de sanayi öncesi toplumlarda devrimci öncünün proletaryadan ziyade köylülüğün olduğu inancı bulunur. Ho Chi Minh Düşüncesi şu temellere dayanır:

 Marksizm-Leninizm
 Geleneksel Vietnam ideolojisi ve kültürü
 Doğu kültürel düşüncesi: Konfüçyüsçülük ve Budizm
 Batı ideolojileri, özellikle Fransız ve Amerikan siyasi felsefesi
 Ho Chi Minh'in kişisel ahlak anlayışı

 Juche 
küçükresim|Kim Il Sung ve oğlu Kim Jong Il'in büyük bronz heykellerini tasvir eden Mansudae Büyük Anıtları.
1992'de, revize edilen Kuzey Kore anayasasında Juche, resmi devlet ideolojisi olarak Marksizm-Leninizm'in yerini aldı. Juche'nin Marksizm-Leninizm'e dayandığı iddia edilir; Kim Jong Il, "Materyalist diyalektiğin dünya görüşü, Juche felsefesinin öncülüdür" demiştir. Ancak birçok eleştirmen, Kuzey Kore'deki Juche metinleri ve uygulamalarında Marksist-Leninist teorinin bulunmayışına dikkat çekmektedir. Kuzey Kore'nin en büyük ekonomik destekçisi olan Soyetler Birliği'nin 1991'de dağılmasının ardından, revize edilen 1992 anayasasında Marksizm-Leninizm'e yapılan tüm atıflar kaldırıldı. 1990’ların ortasında  doktrininin kurulmasıyla birlikte, Kuzey Kore'deki esas devrimci öznenin proletarya değil, ordu olduğu resmen ilan edildi.

14 Nisan 1965'te yapılan "Kore Demokratik Halk Cumhuriyeti'nde Sosyalist İnşa ve Güney Kore Devrimi" başlıklı konuşmasında Kim Il Sung, Juche'nin üç temel ilkesini özetledi:

 Siyasi bağımsızlık ()
 Ekonomik özyeterlilik ()
 Askeri özgüven ()

Kim Jong Il'in Juche Fikri Üzerine adlı kitabına göre, Juche'nin devlet politikası olarak uygulanması şunları gerektirir:

 Halk, düşünce ve siyasette bağımsızlığa (), ekonomik olarak özyeterliliğe ve savunmada özgüvene sahip olmalıdır.
 Politika kitlelerin iradesini ve özlemlerini yansıtmalı ve devrim ve inşada onları tam olarak kullanmalıdır.
 Devrim ve inşa yöntemleri ülkenin durumuna uygun olmalıdır.
 Devrim ve inşanın en önemli eseri, insanları ideolojik olarak komünist olarak biçimlendirmek ve yapıcı eyleme seferber etmektir.

 Kaynakça