Tur Abdin’deki Manastırlar

Tur Abdin’deki manastırlar, günümüz Türkiye’sinin güneydoğusundaki Tur Abdin platosu boyunca yoğunlaşan tarihsel Süryani manastır ağını ifade eder. Bölgedeki manastırlaşma en az 4. yüzyıla uzanır; Mor Gabriel Manastırı’nın (MS 397) dünyanın en eski faal manastırlarından biri olduğu kabul edilir.

Bölge günümüzde idari olarak başta Mardin (özellikle Midyat ve çevresi) ile kısmen Şırnak’ın batı kesimlerini kapsar.

 Coğrafya ve adlandırma 
Süryanice ‘‘Ṭūr ʿAbdīn’’ (ܛܘܪ ܥܒܕܝܢ, “kulların/abdlerin dağı”) adıyla bilinen plato; kireçtaşı jeolojisi, teraslı tarım ve su kaynaklarına yakın kurulan manastır-çiftlik (dayro) kümeleriyle tanınır.

 Tarihçe 
 Erken dönem (4.–7. yüzyıllar) 
Bireysel inziva hücrelerinden topluluk manastırlarına geçiş 4. yüzyılda hızlandı. Mor Yakup (Nusaybin), Mor Şemuni, Mor Augin ve Mor Gabriel Manastırı erken merkezler arasında gösterilir; el yazması üretimi ve liturji manastır yaşamının temelidir.

 Ortaçağ (8.–15. yüzyıllar) 
Manastır sayısı arttı; surlu avlular, bazilika/haç planlı kilise, hücreler, yemekhane, kiler-mahzen, şaraplık ve sarnıçtan oluşan kompleksler yaygınlaştı. 12.–13. yüzyıllar yazı kültürü ve ilahiyatta üretken bir evre olarak anılır.

 Modern dönem 
19.–20. yüzyıllarda göç ve sosyo-politik dönüşümlerle birçok manastır küçüldü ya da terk edildi. 21. yüzyılda belgeleme ve restorasyon çalışmaları hız kazandı; 2021’de Midyat ve çevresindeki geç antik-Orta Çağ kilise/manastırlar UNESCO Türkiye Geçici Listesi’ne girdi.

 Mimari 
Kompleksler genellikle kesme kireçtaşından, iç avlulu ve kalın duvarlıdır. Planlarda ana kilise, keşiş hücreleri, yemekhane-mutfak, sarnıç, şarap mahzeni ve tarımsal eklentiler bulunur. Cephelerde kabartma haçlar, örgülü bordürler ve yazıtlar yaygındır.

 Dil, liturji ve eğitim 
İbadette Süryanice (klasik) liturji ile yerel Turoyo kullanımının birlikteliği ayırt edicidir; bölgede çok dillilik (Süryanice/Turoyo-Türkçe-Kürtçe) yaygındır. Manastırlar tarihsel olarak kitap üretimi, eğitim ve arşiv işlevi görmüştür.

 Başlıca manastırlar 
 Mor Gabriel Manastırı (MS 397) – Midyat/İdil yolu; erken bazilika planı ve kabartmalarıyla tanınır.
 Deyrulzafaran Manastırı (5.–15. yy) – Mardin doğusunda; Mor Hananyo olarak da bilinir.
 Mor Yakup (Nusaybin) – erken teoloji okulu geleneğiyle bağlantılıdır.
 Mor Augin Manastırı – Tur Abdin güney yamacı; münzevi geleneği temsil eder.
 Mor Abrohom–Mor Hobil (Hah) – yazıtları ve taş işçiliğiyle bilinir.

 Koruma, restorasyon ve miras 
Çok sayıda yapıda konservasyon-belgeleme projeleri yürütülmektedir. Bazıları ibadet ve eğitim işlevini sürdürürken, bir kısmı arkeolojik/kültürel miras statüsünde ziyarete açıktır.

 Ayrıca bakınız 
 Tur Abdin
 Süryani Ortodoks Kilisesi
 Turoyo
 Mardin’deki kilise ve manastırlar listesi

 Kaynakça 

Genel






Kategori:Tur Abdin