Türkçe söz varlığı

Türkçe söz varlığı, Türkçede kullanılan kelimelerin, deyimlerin ve terimlerin bütününü ifade eder. Sondan eklemeli (aglütinatif) bir dil olan Türkçe, kök sözcüklere getirilen yapım ekleri sayesinde zengin bir kelime türetme kapasitesine sahiptir. Türkçenin söz varlığı, tarihsel süreçte Orta Asya kökenli Eski Türkçe kelimelerin yanı sıra; İslamiyet'in kabulüyle Arapça ve Farsçadan, Tanzimat sonrası ve Cumhuriyet döneminde ise Fransızca ve İngilizce gibi batı dillerinden etkilenerek ödünçlenen kelimelerle şekillenmiştir.

Kökenler

 Tarihsel gelişim 
Türkçenin söz varlığı, tarihsel süreç içerisinde Türklerin yaşam biçimindeki değişiklikler, din değiştirmeler ve diğer kültürlerle kurdukları ilişkiler doğrultusunda şekillenmiştir. Bu gelişim süreci, İslamiyet öncesi dönem, İslami dönem ve batı etkisindeki dönem olmak üzere üç dönemde ele alınmaktadır.

Türkçenin bilinen en eski yazılı belgeleri olan Göktürk Yazıtlarında (8. yüzyıl) söz varlığı büyük ölçüde Türkçe kökenlidir ve %1'in altında yabancı öğe barındırır. Ancak Türklerin yerleşik hayata geçmesi ve Maniheizm, Budizm gibi dinleri benimsemesiyle birlikte Uygur döneminde (8.-13. yüzyıl) dilde önemli bir değişim yaşanmıştır. Bu dönemde Sanskritçe, Soğdca, Çince ve Tibetçeden dinsel ve felsefi kavramlar ödünçlenmiş veya bu kavramlar için Türkçeden çeviri yoluyla yeni terimler türetilmiştir. Örneğin, Sanskritçe bodhisattva kavramı Türkçeye girmiş, tamu (cehennem) ve uçmağ (cennet) gibi kavramlar Soğdca etkileşimiyle veya çeviri yoluyla literatüre kazandırılmıştır.

10. yüzyılda Türklerin İslamiyet'i kabulüyle birlikte Arapça ve Farsçanın Türkçe üzerindeki etkisi belirginleşmeye başlamıştır. Karahanlı Türkçesi döneminde Kutadgu Bilig gibi eserlerde yabancı sözcük oranı %1-2 seviyelerindeyken, bu oran zamanla artmıştır. Anadolu'da Selçuklu ve ardından Osmanlı dönemlerinde yazı dili ile halkın konuştuğu dil arasındaki makas açılmıştır. Divan edebiyatı ve resmi yazışmalarda kullanılan Osmanlıca, Arapça ve Farsça kelimelerin yanı sıra bu dillerin tamlama kurallarını da bünyesine katmıştır. 16. yüzyılda Baki'nin şiirlerinde yabancı sözcük oranı %65'e, 17. yüzyılda Nabi'de %54'e kadar ulaşmıştır. Ancak bu dönemde dahi Kâşgarlı Mahmud ve Ali Şîr Nevâî gibi şair ve bilginler, Türkçenin zenginliğini ve Farsçaya karşı gücünü savunarak söz varlığını korumaya yönelik eserler vermişlerdir.

19. yüzyılda Tanzimat Fermanı (1839) ile başlayan Batılılaşma hareketi, söz varlığında yeni bir dönüm noktası olmuştur. Bu dönemde özellikle Fransızcadan siyaset, hukuk, tıp ve eğitim alanlarında pek çok kelime Türkçeye girmiştir. Sait Paşa'nın tespitine göre batıdan alınan ilk kelimelerden biri statüko'dur. Osmanlı aydınları, batı kökenli kavramları karşılamak için zaman zaman Arapça köklerden yeni kelimeler türetme yoluna gitmişlerdir (örneğin imaginable karşılığı kabil-i tasavvur gibi).

20. yüzyılın başında Genç Kalemler dergisi ve Yeni Lisan Hareketi ile başlayan dilde sadeleşme fikri, 1923'te Türkiye Cumhuriyetinin kurulması ve 1932'de Türk Dili Tetkik Cemiyeti'nin (bugünkü Türk Dil Kurumu) açılmasıyla devlet politikası haline gelmiştir. Mustafa Kemal Atatürk'ün öncülüğündeki Dil Devrimi ile Arapça ve Farsça kökenli kelimelerin kullanımının azaltılması ve yerlerine öz Türkçe karşılıkların önerilmesi hedeflenmiştir. Bu süreçte şu yöntemler uygulanmıştır:

Türetme: Türkçenin sondan eklemeli yapısından yararlanılarak, kök sözcüklere yapım ekleri getirilmesiyle yeni kelimeler oluşturulmasıdır. Örneğin Arapça teşkilat yerine örgüt, müselles yerine üçgen kelimeleri bu yolla kazanılmıştır. Ertuğrul Yaman'ın aktardığına göre, sadece "say-" fiil kökünden; sayı, saygı, sayman, sayaç, varsayım, sayısal gibi çok sayıda yeni kelime türetilerek dile kazandırılmıştır.

Tarama: 13. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar Türkiye Türkçesiyle yazılmış tarihsel metinlerin taranarak, kullanımdan düşmüş veya unutulmuş Türkçe kelimelerin yeniden yazı diline kazandırılmasıdır. TDK tarafından 1935-1977 yılları arasında yürütülen çalışmalar sonucunda, tanıklarıyla birlikte 8 ciltlik Tarama Sözlüğü oluşturulmuş; nitelik, görkem, köken gibi kelimeler bu yolla günümüz Türkçesine dönmüştür.

Derleme: Yazı dilinde bulunmayan ancak Anadolu halk ağızlarında yaşayan Türkçe sözcüklerin toplanarak standart dile aktarılmasıdır. 1932-1960 yılları arasında Türkiye'nin çeşitli bölgelerinden derlenen yüz binlerce sözcük, 12 ciltlik Derleme Sözlüğü'nde bir araya getirilmiştir.

Birleştirme: İki veya daha fazla kelimenin bir araya getirilmesiyle yeni kavramların karşılanmasıdır. Bu yöntemle denizaltı, bilgisayar, ilkokul, olağanüstü, dilbilimi gibi pek çok yeni terim ve sözcük oluşturulmuştur.

Bu çalışmalar sonucunda; gazete haber dillerindeki Türkçe sözcük oranı 1931'de %35 iken, 1965'te %60'ın üzerine çıkmış, günümüzde ise "okul" (mektep), "uçak" (tayyare), "seçenek" (alternatif) gibi türetilmiş kelimeler yaygınlaşarak dilin temel söz varlığına yerleşmiştir.

 Köken dağılımı 
Türkçe söz varlığının kökenlerine dair istatistikler, incelenen sözlüğün dönemi, kapsamı ve araştırmacıların "kelime"yi tanımlama yöntemlerine (kök sözcük veya türetilmiş sözcük ayrımı) göre farklılıklar göstermektedir. Türkçenin tarihsel gelişimi içerisinde Arapça ve Farsça kökenli kelimelerin yoğunluğundan, batı kökenli kelimelerin artışına ve özleştirme akımıyla Türkçe köklerin baskın hale gelmesine doğru bir seyir izlenmiştir. Bu konuda yapılan çeşitli akademik çalışmalar, farklı oranlar ortaya koymaktadır.

Şemseddin Sâmî’nin 1900’lerin başında hazırladığı Kâmûs-i Türkî ile Türk Dil Kurumunun (TDK) Güncel Türkçe Sözlük verilerini karşılaştıran Ali Çiçek, dildeki sadeleşme hareketinin etkilerini sayısal verilerle incelemiştir. Çiçek, çalışmasında TDK’nin güncel sözlüğünde kökeni "yabancı" olarak etiketlenmiş madde başı kelimeleri temel almış; bunun dışında kalan ve köken bilgisi belirtilmeyen tüm madde başlarını "Türkçe" kategorisinde değerlendirmiştir. Çalışmada uygulanan bu yöntem gereği, kökü yabancı olsa dahi yapım eki almış kelimeler (örneğin; vefadarlık, sebilci, sepetlik) Türkçe kabul edilmiştir. Bu yönteme göre 1901 tarihli Kâmûs-i Türkî’de %46,58 olan oran, 2005 tarihli TDK sözlüğünde %86,59 olarak hesaplanmıştır.

Ancak farklı araştırmacılar, TDK sözlükleri üzerinde yaptıkları incelemelerde farklı oranlara ulaşmışlardır. Osman Yıldız'ın TDK'nin 1988 tarihli Türkçe Sözlük baskısı üzerine yaptığı incelemede, sözlükte yer alan 43.186 kelimenin %69,3'ünün (29.942) Türkçe kökenli, %30,6'sının (13.244) ise yabancı kökenli olduğu tespit edilmiştir. Yıldız'ın çalışmasına göre bu yabancı kelimelerin dağılımında Fransızca %16 ile ilk sırada yer alırken, onu %7,3 ile Arapça ve %4,3 ile Farsça izlemektedir.

Hüseyin Ersoy tarafından yapılan ve TDK sözlüğünün 1945 tarihli ilk baskısı ile 1998 tarihli dokuzuncu baskısını karşılaştıran bir diğer sözlükbilimsel çalışmada ise yabancı kelimelerin kullanım alanlarına (tıp, kimya, spor vb.) odaklanılmıştır. Ersoy, sözlüğün 1945 baskısında 10.537 olan toplam yabancı kelime sayısının, 1998 baskısında 14.384’e yükseldiğini tespit etmiştir. Çalışmaya göre, batı kökenli kelimeler (özellikle Fransızca ve İngilizce) fen, doğa bilimleri ve spor gibi spesifik kullanım alanı etiketlerine daha yoğun sahipken; Arapça ve Farsça kökenli kelimelerde bu etiketlere daha az rastlanmaktadır. Araştırmacı bu durumu, doğu kökenli kelimelerin tarihsel süreçte Türkçenin ses ve yapı özelliklerine uyum sağlayarak halk diline daha fazla yerleşmesi, yabancılıklarının hissedilmemesi ve terim niteliğinden ziyade genel dilin bir parçası haline gelmeleriyle ilişkilendirmiştir.

Mustafa Bıyıklı tarafından yapılan ve Osmanlıdan günümüze çeşitli sözlükleri karşılaştıran bir başka çalışmada ise, kelime sayımı yapılırken "ana kelime/madde başı" esas alınmıştır. Bu çalışmaya göre Muallim Naci'nin Lügat-i Naci'sinde (1890'lar) Türkçe kelime oranı sadece %3 iken, TDK'nin 1988 baskısı Türkçe Sözlük'ünde madde başı kelimeler bazında yapılan tasnifte Türkçe kökenlilerin oranı %24, Arapça %35, batı dilleri %34 olarak hesaplanmıştır. Aynı çalışmada İlhan Ayverdi'nin Misalli Büyük Türkçe Sözlük'ü (2005) incelendiğinde ise Türkçe kökenli kelime oranı %32, Arapça %39, batı dilleri %17 olarak tespit edilmiştir. Bıyıklı'nın çalışmasındaki oranların düşüklüğü, türetilmiş kelimelerden ziyade kök sözcüklerin (madde başlarının) temel alınmasından kaynaklanmaktadır.

Cumhuriyet dönemi ve harf devrimi sonrasında, dildeki Arapça ve Farsça kelimelerin kullanımında azalma görülürken, batı kökenli kelimelerde artış gözlemlenmiştir. Fatih Erbay'ın TDK sözlüğünün 1945 tarihli ilk baskısı ile 1998 tarihli baskısını karşılaştırdığı çalışmasında bu değişim niceliksel verilerle ortaya konmuştur. Erbay'ın tespitlerine göre, sözlüğün ilk baskısında toplam 3.367 olan batı kökenli yabancı kelime sayısı, son baskıda 6.107'ye ulaşmıştır. Bu artışta en büyük pay Fransızcaya aittir; 1945 baskısında 1.092 olan Fransızca kelime sayısı, 1998 baskısında 4.551'e yükselmiş ve Fransızca, Türkçeye giren yabancı kelimeler arasında ilk sırayı almıştır. Aynı dönemde İngilizce kökenli kelimelerin sayısı da 115'ten 418'e çıkmıştır.

Sözlüklerdeki envanterin yanı sıra, kullanılan dildeki (haber metinleri vb.) kelime oranları da araştırmalara konu olmuştur. Kamile İmer'in gazete haber dilleri üzerine yaptığı araştırmalara göre; 1931 yılında haber dilinde Türkçe sözcüklerin kullanım oranı %35 iken, Dil Devrimi ve özleştirme çalışmaları sonucunda bu oran 1933'te %44'e, 1936'da %48'e ve 1970'li yıllarda %70'lerin üzerine çıkmıştır. 1977 yılında Cumhuriyet gazetesinde bu oran %75,5 olarak tespit edilmiştir.

İsimler
Türkçe isimler ve zamirler için dilbilgisel cinsiyeti yoktur (aynı zamir o İngilizce "he", "she" veya "it" anlamına gelir), ancak altı dilbilgisel hâl vardır: 
 yalın veya mutlak hâl (özne veya belirsiz doğrudan nesne için kullanılır),
belirtme hâli (ismin -i hâli; belirli doğrudan nesne için kullanılır),
yönelme hali (= -e hâli),
bulunma hâli (= -de hâli),
ayrılma hâli (= -den hâli),
ilgi veya tamlayan hâli (= -in hâli) 
(Detaylı bilgi için ayrıca Türkçede ismin hâlleri makalesine bakınız). İki dilbilgisel sayı vardır: tekil ve çoğul.

İsimlerden ve sıfatlardan türetilen isimler
İsimlere eklenen -ci (ve sese göre türevleri) son eki, o isimle adlandırılan şeyle ilgisi olan kişiyi belirtir:

{| class=wikitable
! İsim !! İsim + -ci !! İngilizcesi
|-
| iş  || işçi  || "work" - "worker"
|-
| balık  || balıkçı || "fish" - "fisherman"
|-
| gazete || gazeteci || "newspaper" - "newsagent", "journalist"
|-
|}

İsim veya sıfata eklenen -lik (ve sese göre türevleri) son eki, soyut bir kavramı veya isimle adlandırılan şeyle ilgili bir nesneyi belirtir:

{| class=wikitable
! İsim !! İsim + -lik !! İngilizcesi
|-
| iyi  || iyilik || "good" - "goodness"
|-
| tuz || tuzluk || "salt" - "salt shaker"
|-
| gün  || günlük || "day" - "diary", "daily" (zarf)
|-
| gece || gecelik || "night" - "nightgown"
|-
|}

Fiillerden türetilen isimler
Eylemin bir örneğini belirten ‘'-im soneki, Türkçe dilbilgisi girişinde bahsedilmiştir.yat- "uzanmak" ("lie down"),yatır- "yatırmak" ("lay down"),yatırım "yatırım" ("investment").

Kelime türetmeyle ilgili daha fazla örnek için ilgili makaleye bakınız: Türkçedeki yabancı kökenli sözcüklerin Türkçe karşılıkları.

Sıfatlar

Sıfatların sınıflandırılması
Sıfatlar şu şekilde ayırt edilebilir:

Niteleme sıfatları, veya
 Belirtme sıfatları: özellikle:
İşaret sıfatları,
Sayı sıfatları,
Asıl sayı sıfatları,
Sıra sayı sıfatları,
Kesir sayı sıfatları,
Üleştirme sayı sıfatları,
Topluluk sayı sıfatları
Belgisiz sıfatlar,
Soru sıfatları.

Pekiştirme için, (niteleme) sıfatın ilk ünsüz ve ünlüsü tekrarlanabilir; yeni bir ünsüz de eklenir, m, p, r veya s, ancak hangisinin kullanılacağına dair basit bir kural yoktur:

{| class=wikitable
! Sıfat !! Pekiştirme Biçimi || İngilizcesi
|-
| başka  || bambaşka || "other" - "completely different"
|-
| katı  || kaskatı  || "hard"  - "hard as a rock"
|-
| kuru  || kupkuru  || "dry"  - "dry as a bone"
|-
| temiz  || tertemiz || "clean" - "clean as a whistle"
|}

Niteleme sıfatları veya belirteçler, dilin önemli bir parçasıdır, ancak Türkçe bazı belirleyicilerini Arapça ve Farsçadan almıştır.

Belirtme sıfatlarıo → "that",bu → "this",şu → "this" veya "that" (işaret edilen şey).
Bunlar aynı zamanda işaret zamirleri de. Çoğul isimlerle birlikte kullanılan bu sıfatlar, İngilizcedeki "those" ve "these" anlamına gelir; Türkçede sıfatların bu tür bir çekimi yoktur.

Sayı sıfatları
Sayma sayıları aşağıdakilerden düzenli bir şekilde oluşturulur:

{| class="wikitable"
|- align="center"
! rowspan=2 | 0-9
! 0
! 1
! 2
! 3
! 4
! 5
! 6
! 7
! 8
! 9
|- align="center"
| sıfır| bir| iki| üç| dört| beş| altı| yedi| sekiz| dokuz|- align="center"
! rowspan=2 | 10'un katları
| rowspan=2 | — 
! 10 !! 20 !! 30 !! 40 !! 50 !! 60 !! 70 !! 80 !! 90
|- align="center"
| on| yirmi| otuz| kırk| elli| altmış| yetmiş| seksen| doksan|}

{| class="wikitable"
! rowspan=2 | 10'un kuvvetleri
! 10 !! 100 !! 1.000 !! 1.000.000 !! 1.000.000.000
|-
| on || yüz || bin || milyon || milyar|}

Birimler on katları takip eder; onun kuvvetleri azalan sırada gelir. Örneğin; yüz kırk dokuz milyar beş yüz doksan yedi milyon sekiz yüz yetmiş bin altı yüz doksan bir metre ("149.597.870.691 metre").

{|class="wikitable"
|- align="center"
| {{dil|tr| || }}yüz || kırk || dokuz || milyar|- align="center"
| İngilizce: || [one] hundred || forty || nine || billion
|}

{|class="wikitable"
|- align="center"
| {{dil|tr| || }}beş ||yüz || doksan || yedi || milyon|- align="center"
| İngilizce: || five || hundred || ninety || seven || million
|}

{|class="wikitable"
|- align="center"
|{{dil|tr| || }}sekiz || yüz || yetmiş || bin|- align="center"
| İngilizce: || eight || hundred || seventy || thousand
|}

{|class="wikitable"
|- align="center"
| {{dil|tr| || }}altı || yüz || doksan || bir || metre|- align="center"
| İngilizce: || six || hundred || ninety || one || metres
|}

Sayma sayıları (Kardinaller) genellikle tek başına kullanılmaz, ancak bir birim için genel bir kelime kullanılır, örneğin:tane (İngilizce: "piece of, count"), kelime anlamı "adet";kişi (İngilizce: "person"), "zat, insan".

Türkçede sayılar adlandırılırken çoğul eki kullanılmadığını hatırlayarak, şunu elde ederiz:dört tane biralar değil "dört bira"; ("four beers") Biz altı kişileriz değil "Biz altı kişiyiz. ("We are six.")

Sayma sayılarından (Kardinal), son eklerle diğerleri (sıra sayı, üleştirme, vb.) türetilebilir:

sıra sayı (ordinal) -(i)nci yedi "seven" → yedinci "seventh"
 Sırada yedincisiniz."You are seventh in line."
üleştirme (distributive) -(ş)er bir "one" → birer "one each"
 iki "two" → ikişer "two each"
topluluk (collective) -(i)z iki "two" → ikizler "twins"

Belgisiz sıfatlar
Sayma sayısı bir "İngilizce: one" belirsiz makale olarak kullanılabilir.
Diğer sözde belgisiz sıfatlar şu şekilde sıralanabilir:

genelce (universal): her → "each, every", tüm →"the whole", bütün → "whole, all";
varoluşsal (existential): bazı → "some", biraz → "a little", birkaç → "a few, several";
olumsuz (negative): hiç → "none";
miktar belirten (quantitative): az → "little, few", çok → "much, many";
ayırt edici (distinguishing): başka, diğer, öteki, öbür → "other";
tanımlayıcı (identifying): aynı → "same".

Ayrıca "az, çok, az buçuk, başka, bazı, belli başlı, bir, biraz, birçok, birkaç, bir hayli, birtakım, bir sürü, bir yığın, bunca, bütün, tüm, çok, çoğu, fazla, her, herhangi bir, hiç, hiçbir, hudutsuz, kaç, kimi, nice, sınırsız, yığın yığın …" yalın ya da birleşik sıfat yapısındaki başlıca belirsizlik sıfatlarına örnek olarak verilebilir.

Soru sıfatlarıhangi → "which?"kaç → "how much?" veya "how many?"
 Saat kaç? → "What time is it?"
 Kaç saat? → "How many hours?"nasıl → "what sort?" (bu aynı zamanda İngilizce "how?" anlamına gelen soru zarfıdır.)

İsimlerden türetilen sıfatlar

Bir isme eklendiğinde, -li veya -siz son ekleri, sırasıyla ismin ifade ettiği şeyin varlığını veya yokluğunu belirtir.
{| class=wikitable
! İsim !! Bulunma (-li) !! Bulunmama (-siz)
|-
| tuz → "salt" || tuzlu → "salted" || tuzsuz → "salt-free"
|-
| umut → "hope" || umutlu → "hopeful" || umutsuz → "hopeless"
|}-li son eki aynı zamanda  kökeni de belirtir:Ankaralıyım. → "I am from Ankara."

Son olarak, -me ile sözlü isimlere eklenen -li son eki, zorunluluk fiili oluşturur.

Kalıp: (fiil-kökü) + me + li + (kişi ekiyle kapanış).Gitmeliyim. → "I must go".

Anadili konuşan kişi, -meli ekini, zorunluluğu belirten bölünmez bir son ek olarak algılayabilir.Lewis, [VIII,30]

Bir kişi ismine eklendiğinde, -ce sıfat oluşturur.Lewis [IV,4]
{| class=wikitable
! İsim !! Sıfat (İsim + -ce) !! İngilizcesi
|-
| çocuk  || çocukça || "child" - "childish"
|-
| kahraman  || kahramanca || "hero" - "heroic"
|-
|}

Zarflar

Sıfatlar genellikle zarf görevi görebilir:iyi → "good" veya "well"

Daha önce belirtildiği gibi, sıfat tekrarlanabilir. Tekrarlanan isim de zarf görevi görür:kapı "door" → kapı kapı "door-to-door"-ce son eki, isimleri ve sıfatları zarflara dönüştürür. Bir kaynak (Özkırımlı, s. 155) bunu benzerlik ("similarity") veya görelik (göre → "according to") eki olarak adlandırır ve başka bir hâl eki olarak değerlendirir.

 Sıfatlara eklenir, -ce İngilizcedeki -ly son eki gibidir:güzelce → "beautifully"
 İsimlere eklendiğinde, -ce İngilizcedeki like gibi kullanılabilir:Türkçe konuş- → "speak like Turks" ("speak Turkish") → "Türkler gibi konuş"

Yer zarfları şunlardır:aşağı/yukarı → "down/up"geri/ileri → "backwards/forwards"dışarı/içeri → "outside/inside"beri/öte → "hither/yon"karşı → "opposite"

Bunlar aynı zamanda sıfat ve isim olarak da kullanılabilir (özellikle, hal ekleri verilebilir).

Ayrıca, -re son eki, işaret zamirleri o, bu ve şu ile isim olarak kullanılan soru zamiri neye eklenebilir. Sonuçta, yer zarfı görevi gören durumlar ortaya çıkar:nereye/buraya/oraya → "whither?/hither/thither"nerede/burada/orada → "where?/here/there"nereden/buradan/oradan → "whence?/hence/thence"

Edatlar

İyelik ve yalın hal ile
Aşağıdakiler, iyelik zamirleri benim, bizim, senin, sizin, onun ve kimin ile diğer zamirlerin ve isimlerin mutlak halinden sonra kullanılır:gibi → "like, as";için → "for";ile → "with";kadar (Arapça) → "as much as".

Örneğin, belirli bir şirket alkolsüz içeceğini şu şekilde tanımlayabilir:
{|
| buz || gibi 
|-
| ice || like
|-
| colspan=2 | "like ice", "ice cold"
|-
| colspan=2 | örn.: Buz gibi limonata
|}

Ancak, başka bir şirket kendisi hakkında şöyle diyebilir:
{|
| Gibisi || yok. 
|-
| its-like || non-existent
|-
| colspan=2 | "There's nothing like it."
|-
| colspan=2 | örn.: Türkiye gibisi yok
|}

Bu nedenle, edat etiketi gibiyi yeterince tanımlamamaktadır; Schaaik, benzerlik kurmak için kullanılması nedeniyle onu yüklem olarak adlandırmayı önermektedir:
{|
| Eşek || gibisin. 
|-
| donkey || you-are-like
|-
| colspan=2 | "You are like a donkey."
|}

{|
| beni || küçümseyecekmiş || gibi || bir || duygu'|-
| me- || s/he-will-look-down-on || like || a || feeling
|-
| colspan=5 | "a feeling as if s/he will look down on me"
|}ile parçacığı hem birliktelik durumu hem de vasıta eki olabilir; ayrıca önceki kelimeye edat olarak da eklenebilir. Örnekler:Deniz ile konuştuk veya Deniz'le konuştuk → "Deniz and I [or we], we spoke."
(burada İngilizce kelime kelime çeviriyi "We spoke with Deniz" şeklinde yapmak yanlış olabilir)çekiç ile vur- veya çekiçle vur-  → "hit with a hammer"

Yönelme hâli ile

İsmin -e halindeki isim ve zamirlerden sonra kullanılır:
 -e doğru → "towards";
 -e göre → "according to";
 -e kadar → "as far as";
 -e karşı → "against".

Ayrılma hâli ile
-den önce/sonra → "before/after";
-den beri → "since";
-den itibaren (Arapça) → "from…on";
-den dolayı → "because of".

Yalın hâl ile
Aşağıdaki edatlar, üçüncü şahıs sahiplik eki ile isimlerin durum ekleridir; bunlar, önlerindeki kelimelerle birlikte her zaman belirsiz isim bileşikleri oluşturdukları şeklinde anlaşılabilir (ayrıca bkz. Türkçe dilbilgisi#İsim):bakımdan → "from the point of view of" (bak- →  "look");hakkında → "concerning, about" (hak → "right, justice");tarafından → "by the agency of" (taraf → "side");yüzünden → "because of" (yüz → "face").

Ünlemler
Bazı örnekler şunlardır:
seküler:
 Öf [iğrenme];Haydi → "Come on": Haydi kızlar okula → "Girls to school!" (eğitim kampanyası sloganı);
Tanrı'ya sesleniş:
örtük olarak:Aman → "Mercy";Çok şükür → "Much thanks";
açıkça:Allah Allah → "Goodness gracious";Hay Allah;Vallahi → "By God [I swear it]".

Bağlaçlar
Bazı Türkçe bağlaçlar Farsça ve Arapçadan alınmıştır.

Mantıksal bağlaçlar
İngilizce A and B ifadesinin birliktelik anlamı çeşitli şekillerde ifade edilebilir:A ve B (Arapçadan alınmış);B ile A (ile aynı zamanda bir edat);A, B de.

İngilizce "but" veya "only" gibi zıtlık / karşıtlık anlamında kullanılan kelimeler arasında ama ve fakat (her ikisi de Arapça) ile yalnız (aynı zamanda tek başına → "alone" anlamına gelen bir sıfat) bulunmaktadır.

Vurgu için: hem A hem B → "both A and B".

Mantıksal ayrılık
İngilizce "(either)…or" anlamında:A veya B;ya A veya B;ya A ya da B.
Son ikisinin kalıbı genişletilebilir:ya A ya B veya C;ya A ya B ya da C.

Sezdirim / Sonuç çıkarmaB, çünkü A → "B, because A".((Eğer)) A'ysa, (o zaman) B'dir. → "If A, then B." ("Eğer" genellikle kullanılmaz.)
Hem çünkü hem de eğer Farsçadır; ikincisi genellikle gerekli değildir, çünkü fiilin koşullu hali mevcuttur.

ki bağlacı
Farsça ki bağlacı, Türkçeye Hint-Avrupa tarzı fikirleri ilişkilendirme biçimini getirir. (#Lewis [XIII, 15]):Beklemesini istiyorum → "Her-waiting I-desire"; butİstiyorum ki beklesin → "I-desire that he-wait."

Bu nedenle, ki kabaca İngilizce "that" kelimesine karşılık gelir, ancak daha geniş bir anlamı vardır:Güneş batmıştı ki köye vardık → "The-sun had-set [when] that at-the-village we-arrived."Kirazı yedim ki şeker gibi → "The-cherry I-ate [and found] that [it was] sugar like."

Fiiller
Fiil kökü temizle- "temizlemek"  →  "make clean", temiz →  "clean" sıfatına -le- son eki eklenerek oluşur. Birçok fiil, -le ile isimlerden veya sıfatlardan oluşur:başla- → "make a head", yani, "begin" (geçişsiz; baş → "head");kilitle- → "make locked", yani, "lock" (kilit → "lock");kirlet- → "make dirty" (kir → "dirt")köpekle- (köpek → "dog"'dan, Türkçe dilbilgisi#Sözcük türleri bölümünde tartışılmıştır.).-iş- son eki, karşılıklı eylemi belirtir ve İngilizcede "each other" veya "one another" ile ifade edilir.görüşmek → "to see one another" (görmek → "to see" fiilinden, örneğin Görüşürüz, "Goodbye" (kelimenin tam anlamıyla "We see one another"))

Ancak istisnalar da vardır: sevişmek "birbirini sevmek" → "to love one another" (sevmek → "to love" fiilinden) anlamına gelmez, daha çok "birbiriyle sevişmek" → "to make love with each other." anlamına gelir yani birliktelik belirtir.

Birçok nedensel fiil -dir- ile oluşturulur.öldürmek → "to kill" (ölmek → "to die" filinden)yaptırmak → "to have something done" (yapmak → "to do" fiilinden)

Ayrıca bakınız
 Türkçedeki Farsça kökenli sözcükler listesi
 Türkçedeki yabancı kökenli sözcüklerin Türkçe karşılıkları
 Türkçede ekler

Kaynakça

Bu makalenin yazılmasında kullanılan kitaplar şunlardır:
Dilbilgisi kitapları:
Kaya Can, Yabancılar İçin Türkçe-İngilizce Açıklama Türkçe Dersleri, Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Fen ve Edebiyat Fakültesi, 1991. "Yabancılar için Türkçe-İngilizce açıklamalı Türkçe dersleri".
G. L. Lewis, Turkish Grammar, Oxford University Press, 1967; second edition, 2000. [İki baskı arasındaki yapısal farklılıklar ikinci baskıda belirtilmemiştir, ancak aşağıdaki gibi görünmektedir: IV, 4 "-çe", VI, 7 "Arithmetical terms", XI, 16 "-diğinde", and XII, 25 "tâ" are new, while XV, 1 "İlk baskıda yer alan “nominal cümleler ve sözlü cümleler” ifadesi çıkarılmıştır..
Eran Oyal, Sözcüklerin Anlamsal ve Yapısal Özellikleri: Konular, Örnekler, Sorular, Açıklama Yanıtlar (ÖSS ve ÖYS için Dil Yeteneği Dizisi 2), Ankara, 1986.
Atilla Özkırımlı, Türk Dili, Dil ve Anlatım, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları 2001.
Bengisu Rona, Turkish in Three Months, Hugo's Language Books Limited, 1989.
Gerjan van Schaaik, The Bosphorus Papers: Studies in Turkish Grammar 1996–1999, İstanbul: Boğaziçi University Press, 2001.
Sözlükler:
İsmet Zeki Eyuboğlu, Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü, genişletilmiş ve gözden geçirilmiş ikinci baskı, 1991.
H.-J. Kornrumpf, Langenscheidt's Universal Dictionary: English-Turkish, Turkish-English, Istanbul; new edition revised and updated by Resuhi Akdikmen, 1989.Redhouse Yeni Türkçe-İngilizce Sözlük. New Redhouse Turkish-English Dictionary.  Redhouse Yayınevi, İstanbul, 1968 (12. bas., 1991).Redhouse Büyük El Sözlüğü İngilizce-Türkçe, Türkçe-İngilizce. The Larger Redhouse Portable Dictionary English-Turkish, Turkish-English.  Redhouse Yayınevi, İstanbul 1997 (9th printing, 1998).
Türk Dil Kurumu, Türkçe Sözlük'', genişletilmiş 7. bas., 1983.

Kategori:Türkçe
Kategori:Dilbilim
Kategori:Türkçe dilbilgisi
Kategori:Türkçe kelime ve deyimler