Şah Celal

Şah Celal Mücerred Konyevî (شيخ جلال مجرد كنيائي), halk arasında Şah Celal (Bengalce: শাহ জালাল, romanize: Shah Jalal) olarak bilinir, Bengal'in ünlü bir Sufi evliyası, fatihi ve tarihi figürüydü. Adı sıklıkla Müslümanların Silhet'i fethi ve İslam'ın bölgeye yayılmasıyla ilişkilendirilir ki bu, Orta Doğu, Orta Asya ve Güney Asya arasındaki uzun etkileşim tarihinin bir parçasıdır. Bangladeş'in en büyük havaalanı, Hazrat Shahjalal Uluslararası Havaalanı, Shahjalal Bilim ve Teknoloji Üniversitesi (SUST) ve Birleşik Krallık'taki çok sayıda cami de dahil olmak üzere çeşitli komplekslere ve dini yerlere onun adı verilmiştir.

 Doğum Yeri ve Kökeni 
Şah Celal'in 25 Mayıs 1271'de doğduğu söylenir. Çeşitli gelenekler ve tarihi belgeler doğum yeri konusunda farklılık gösterir ve bu evliyanın yaşamı ile kökenini belirlemeye çalışan literatür arasında iki yüzyıllık bir boşluk vardır. Yerel abdallar ve adanmışlar ona Şah Celal Yemenî olarak atıfta bulunmaya devam ederek onu Büyük Yemen'e, özellikle Hadramut bölgesine bağlarlar. Sultan Alaeddin Hüseyin Şah'ın hükümdarlığı döneminden, yaklaşık MS 1505'ten kalma bir yazıtta Şah Celal'den Kunyāʾī ekiyle bahsedilir. Aynı yüzyılın sonlarına doğru, 1571'de, Şah Celal'in biyografisi Şeyh Ali Şir Bangâlî'nin Sharḥ Nuzhat al-Arwāḥ (Ruhların yolculuğu üzerine yorum) adlı eserinde kaydedilmiştir. Şah Celal'in önde gelen arkadaşlarından biri olan Nur el-Huda'nın soyundan gelen bu yazarın anlatımı, hocası Muhammed Gavs Şattârî tarafından 1613 tarihli Gulzar-i-Abr'ar adlı eserinde de kullanılmıştı. Bu anlatıma göre Şah Celal, Ahmed Yesevi'nin manevi müridi olduğu Türkistan'da doğmuştu. Muhammed Naşiruddin Haydar, 1859'da Şah Celal'in Süheyl-i-Yaman Tārīkh-i-Celālī adlı tam bir biyografisini yazmış ve bu biyografide kendisinden Yemenli olarak bahsetmişti. Bu eser Celal'in ölümünden beş asır sonra yazılmış olmasına rağmen, Haydar'ın çalışması şu anda kayıp olan iki el yazmasına başvurmuştur; Muḥîuddîn Hâdim'in 1711 tarihli Risālah'ı (Mesaj) ve 1721 tarihli Ravḍah es-Salāṭīn'i (Sultanların Bahçesi).

Birçok akademisyen, Hüseyin Şahi yazıtındaki ekin günümüz Türkiye'sindeki (o zamanlar Anadolu Selçuklu Devleti'nde) bulunan Konya şehrine atıfta bulunduğunu iddia etmiş ve Celal'in ileriki yaşamında Yemen'e taşınmış olabileceğini belirtmiştir. Diğerleri ise bu eki Yemen'in Hadramut bölgesindeki Kaninah köyüyle ve hatta bazıları Doğu Afrika'daki Kenya ile ilişkilendirmiştir. Amerikalı tarihçi Richard Eaton, Şah Celal'in hayatını anlatan en eski biyografide Şah Celal'in, piri tarafından Hindistan'a İslam'ı yayması için gönderilen bir Türk olarak tanımlandığını belirtir. Ancak daha sonraki dönemlerde kaleme alınan biyografilerde Şah Celal Yemenli bir Arap olarak tasvir edilmiştir.

 Erken Yaşamı 
Annesi Seyyid Haşene Fatıma ve babası Seyyid Mahmud bin Muhammed bin İbrahim'in soyları Mekke'deki Kureyş kabilesine dayanmaktaydı. Annesi Celaleddin Surk-Poş Buhari'nin kızıydı. Celal'in babası bir din adamı ve Sufi mistik olan Mevlevi tarikatının kurucusu Mevlana'nın çağdaşıydı ve oğlunun doğumundan beş yıl sonra hayatını kaybetti. Celal, Mekke'de dayısı Seyyid Ahmed Kebir Sühreverdi tarafından eğitildi ve büyütüldü. Çalışmalarında başarılı oldu; hafız oldu ve fıkıhta ustalaştı. Bir makdum yani sünnet öğretmeni oldu. Ayrıca mahrem bir ortamda namaz kılması ve bir zahit olarak inzivaya çekilmesi nedeniyle "el-Mücerred" lakabını aldı. 30 yıllık çalışma, ibadet ve tefekkürden sonra manevi mükemmelliğe (kemaliyyat) ulaştığı iddia edilmektedir.

 Güney Asya'ya Seyahati 
Celal'in dayısı Seyyid Ahmed Kebir ona bir avuç toprak verdi ve Hint alt kıtasına seyahat etmesini istedi. Ona, Hindistan'da kendisine verdiği koku ve renkle tam olarak uyuşan toprağın bulunduğu herhangi bir yere yerleşip daveti yaymasını söyledi. Şah Celal, Mekke'den doğuya doğru seyahat etti ve birçok büyük alim ve Sufi mistikle tanıştı. Yemenli Şeyh Ali, Celal'in yolculuğuna katılmak için prenslik görevinden vazgeçti. Yeğeni Şah Paran da dahil olmak üzere  Arap Yarımadası'ndan birçok kişi Celal'e katıldı. Celal ayrıca, daha sonra Şeyh Ahmed Kebir tarafından verilen toprağa uygun bir toprağı bulmak için Şah Celal'in ziyaret edeceği yerlerin toprağını kontrol eden bir toprak bilimcisi olan Şeyh Çeşni Pir ile karşılaştı. İbn Battuta'ya göre Celal, Bağdat'tan geçti ve 1258'de son Abbasi halifesi El-Musta'sım'ın öldürülmesi sırasında oradaydı. Moğolların Bağdat'ı işgaliyle birlikte bu kişiler, doğuya doğru yolculuklarına devam ettiler.

Celal, Pencap'taki Uç şehrine ulaştı ve burada birçok arkadaşıyla birlikte Sühreverdî tarikatına katıldı. Celal'e yolculuğu boyunca birçok mürit eşlik etti. Sufi evliya Nizamuddin Evliya'nın misafiri olarak kabul edildiği Delhi'den geçti. Nizamuddin ona daha sonra Celalî Kobutor (Celal'in Güvercinleri) olarak adlandırılacak olan iki nadir güvercin hediye etti. Bu güvercinlerin üremeye devam ettiği ve yavrularının Celal'in dergahı çevresinde kaldığı söylenir.

 Silhet'in Fethi 
1303 yılında, Laknauti Sultanı Şemseddin Firoz Şah, o zamanlar Hindu kralı Gour Govinda'nın yönetimi altında olan Silhet bölgesindeki komşu Gour Krallığı ile savaşa girmişti. Bu savaş, Silhet'te yaşayan bir Müslüman olan Şeyh Burhaneddin'in yeni doğan oğlunun akikası (doğum bayramı) için bir inek kurban etmesiyle başladı. İnekleri kutsal olarak kabul ettiği için kutsala saygısızlık olarak gördüğü bu uygulamaya öfkelenen Govinda, Şeyh Burhaneddin'in yeni doğan oğlunu öldürttü ve Burhaneddin'in sağ elini kestirdi.

Bu haber Sultan Firoz Şah'a ulaştığında, önce yeğeni İskender Han ve daha sonra Sipehsalar (başkomutan) Seyyid Nasiruddin komutasındaki bir ordu Gour'a karşı gönderildi. Üst üste üç saldırı girişimi yapıldı ve hepsi Bengal ordularının yabancı topraklardaki deneyimsizliği ve Govinda'nın üstün askeri stratejisi nedeniyle başarısızlıkla sonuçlandı.

Şah Celal ve arkadaşlarının (o sırada sayıları 360'tı) yardımıyla dördüncü bir saldırı gerçekleştirildi. Şah Celal'in, Gour Govinda'ya karşı yapılan başarısız saldırıların ardından Firoz Şah tarafından yardıma çağrılmış olabileceği tahmin edilmektedir. Başka bir görüşe göre ise, Sultan Firoz Şah kendisine yaklaşmadan önce Hindu kralına karşı bağımsız olarak savaşarak Silhet'te bulunuyor olabilirdi. Birleşik Müslüman kuvvetleri nihayetinde Gour'a karşı zafer ilan etti. Govinda geri çekilmek zorunda kaldı ve Silhet Müslüman kontrolü altına girdi. Geleneğe göre, Şah Çeşni Pir bu noktada Silhet'teki toprağı, amcası tarafından Şah Celal'e daha önce verilen toprakla karşılaştırdı ve ikisinin aynı olduğunu gördü. Her halükarda, savaşın ardından Celal ve müitleri Sylhet'e yerleşti.

 Hayatının Son Yılları 
Celal, hayatının son dönemlerinde kendini İslam'ı yaymaya adadı. O zamanlar Satgaon'da bulunan ünlü seyyah İbn Battuta, onunla buluşmak için Sylhet'in kuzeydoğusundaki Kamarupa dağlarından geçerek bir aylık bir yolculuk yaptı. Habung üzerinden Silhet'e giderken İbn Battuta, Celal'e varmasından günler önce yolculuğunda ona yardım etmek için gelen birkaç müridi tarafından karşılandı. 1345'teki buluşmada İbn Battuta, Şah Celal'in uzun boylu, zayıf, açık tenli olduğunu ve caminin yanındaki bir mağarada yaşadığını, tek değerli varlığının süt, tereyağı ve yoğurt için beslediği bir keçi olduğunu belirtti. Şah Celal'in arkadaşlarının bölgeye yabancı olduklarını ve güçleri ve cesaretleriyle tanındıklarını gözlemledi. Ayrıca birçok insanın Celal'i tavsiye almak için ziyaret ettiğini de belirtti. İbn Battuta Şah Celal'i şöyle anlatır:

"Bu şeyh, büyük evliyalardan ve eşsiz kişiliklerden biriydi. Halk arasında bilinen kerametleri ve büyük işleri vardı ve yaşlı bir adamdı... Bu dağların sakinleri onun eliyle İslam'ı kabul etmişlerdi ve bu nedenle onların arasında kalmıştı."

İbn Battuta ve Şah Celal arasındaki karşılaşma, onun Arapça seyahatnamesi Rihla'da (Yolculuk) anlatılır.

Bugün bile Yemen'in Hadramaut kentinde Celal'in adı halk inanışlarında yer almaktadır.

Kesin ölüm tarihi tartışmalıdır, ancak İbn Battuta tarafından 20 Zilkade 746 H. (M.S. 15 Mart 1346) tarihinde öldüğü bildirilmektedir. Günümüzde Dargah Mahalla olarak bilinen bir mahallede bulunan Silhet'teki dergahına gömülmüştür. Torunlarının olup olmadığı tartışmalıdır. En yakın arkadaşı Hacı Muhammed Yusuf'u dergahının hadimi (koruyucusu) olarak atamıştır ve Yusuf'un soyundan gelen Sareqaum ailesi bu rolü sürdürmeye devam etmektedir.

Türbesi, Silhet'te ve Bangladeş genelinde ünlüdür ve her gün yüzlerce Müslüman mürit bu türbeyi ziyaret eder. Dört arkadaşının yanına gömülüdür. Güneyinde eski Yemen Prensi Şehzade Şeyh Ali, doğusunda Hacı Yusuf ve batısında Hacı Halil ve Hacı Dariye vardır. Silhet'teki en büyük cami, (aynı zamanda Bangladeş'in en büyüklerinden biri olan) onun dergah külliyesi içerisinde inşa edilmiştir.

 Silsilesi 
Şah Celal'in manevi şeceresi şu şekildedir:

İmam Ali El Hadi (10. Şii imamı ve Sührverdi geleneğinde büyük bir alim)

Seyyid Cafer El Zaki

Seyyid Ali El Askar El Nazuk

Seyyid Abdullah El Nazuk

Seyyid Ahmed Al Nazuk (Irak, Samarra'dan İran, Meşhed'e göç etmiştir)

Seyyid Mahmud Buhari (Özbekistan, Buhara'ya göç etti)

Seyyid Muhammed Ebu El Fetih

Seyyid Cafer Emir

Seyyid Ali El Muid

Celaleddin Surk-Poş Buhari

Seyyid Ahmed Kabir Sühreverdi Hüseyin Celali

Şah Celal

 Galeri 

 Dipnotlar 

 Kaynakça