1903 Jön Türk darbe planı

1903 Jön Türk darbe planı, Jön Türkler'in Teşebbüs-i Şahsî ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti kanadının önderi Prens Sabahaddin öncülüğünde II. Abdülhamid'i devirmek ve meşrutiyeti ilân etmek amacıyla planlanmış, ancak gerçekleştirilmemiş darbe hazırlığıdır.

Plan, Jön Türk hareketinin liderlerinden Prens Sabahaddin tarafından, İsmail Kemal Bey ve bazı yüksek rütbeli Osmanlı subaylarının desteğiyle hazırlanmıştır. 1902 Paris Jön Türk Kongresi'nde fikir ayrılıklarının derinleşmesiyle Ahmed Rıza'nın merkeziyetçi İttihat ve Terakki Cemiyeti'nden ayrışan Prens Sabahaddin'e göre, II. Abdülhamid'in devrilmesi dış desteğin de sağlandığı, askerî bir müdahale ile mümkün olacaktı. Bu amaçla Trablusgarp Valisi Müşir Recep Paşa'nın komutasındaki birliklerin İstanbul'a sevk edilmesi, Arnavut unsurların desteğinin alınması ve Batı kamuoyunun müdahalesiyle sultanın tahttan indirilmesi hedeflenmişti. Planın diplomatik ayağında İngiltere'den destek sağlama çabaları yürütülmüş, İsmail Kemal bu doğrultuda Londra ve Paris arasında yoğun temaslarda bulunmuştur. Ancak İngiliz desteği beklentilerin aksine yalnızca siyasi düzeyde kalmış, vadedilen mali yardım ve gemi tedariki gerçekleşmemiştir. Öte yandan planın finansmanında yaşanan sıkıntılar, liderler arasındaki güvensizlik ve koordinasyon eksikliği darbenin ilerlemesini engellemiştir. Yunanistan ve Mısır gibi dış aktörlerden beklenen yardımların da gelmemesi üzerine harekât başlamadan dağılmıştır. Plan, II. Abdülhamid yönetimine karşı Jön Türklerin ilk büyük eylem girişimi olarak tarihe geçmiş, fakat hazırlık aşamasında akamete uğrayarak Osmanlı muhalefet tarihinde başarısız bir teşebbüs olarak yerini almıştır.

Arka plan

Dâmad Mahmud Celâleddin Paşa, annesi ise Sultan Abdülmecid'in kızı Seniha Sultan'ın çocuğu olan Prens Sabahaddin II. Abdülhamid'e karşı yurtdışında mücadele yürütmek üzere babasıyla birlikte Paris'e kaçmış ve Jön Türk hareketiyle yakın ilişki kurmuştur. Damat Mahmut Paşa, liberal fikirleriyle hareketi canlandırmış ve Ahmed Rıza Bey'e destek mektubu yazmıştır. Ancak Paşa, hanedandaki konumu nedeniyle liderliği ele geçirmek istemiştir. Ahmet Rıza'nın pozitivist tutumları çevresini daraltınca Paşa ve oğulları Cenevre'ye geçmişlerdir. Burada Osmanlı gazetesinin haklarını almış ve Jön Türk kongresi düzenlemeye karar vermişlerdir. Damat Mahmut Paşa hastalanınca görev oğullarına kalmıştır. 

Abdülhamid karşıtı aydınlar, Jön Türkler adı altında ilk kez 4-9 Şubat 1902 tarihlerinde Paris'te bir araya geldiler. Osmanlı İmparatorluğu'nun çeşitli etnik topluluklarını temsil eden 47 kişinin katıldığı bu toplantı, Osmanlı Hürriyetperveran Kongresi ya da Birinci Jön Türk Kongresi olarak bilinir.  Kongrede iki temel tez öne çıktı: ilki, yalnızca propaganda ile devrim yapılamayacağı ve askerin de sürece katılması gerektiğiydi. Bu görüş İsmail Kemal tarafından dile getirildi ve itiraz görmedi. İkinci tez, devrimin yabancı devletlerin müdahalesiyle gerçekleşebileceği düşüncesiydi. Bu fikir özellikle Ermeni temsilciler tarafından savunuldu. Ancak Ahmed Rıza ve çevresi, yabancı müdahalesine karşı çıktı. Bu grup, İttihat ve Terakki içinde varlığını sürdürdü. Yabancı müdahalesini savunanlar ise Prens Sabahattin ve İsmail Kemal'in öncülüğünde ayrıldılar. Sabahattin Bey, daha sonra dernek kurma yoluna gidecek ve imparatorluğun birçok şehrinde ve diasporada şubeler açacaktı. Böylece Birinci Jön Türk Kongresi sırasındaki görüş ayrılıkları nedeniyle Jön Türkler iki ayrı gruba bölünmüş oldu: Ahmed Rıza'nın liderliğini yaptığı İttihat ve Terakki Cemiyeti ve Prens Sabahaddin'in öncülük ettiği Teşebbüs-i Şahsî ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti. 

Darbe hazırlıkları

 Plan 

1902 Kongresi'nde çoğunluğu sağlayan Teşebbüs-i Şahsî ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti lideri Prens Sabahaddin, 1903 yılında İsmail Kemal Bey ile birlikte bir darbe planı hazırladı. Plana göre, Trablusgarp Valisi Müşir Recep Paşa askerlerini Selanik'e veya belirlenecek başka bir şehre gönderecek, burada Arnavutların desteğiyle Çanakkale ele geçirilecek ve Batı kamuoyunun desteği sağlanarak sultan tahttan indirilecekti.  Planın özü, Trablusgarp'tan getirilecek askerlerin farklı yollarla İstanbul'a ulaştırılması ve Yıldız Sarayı'nın ele geçirilmesiydi. Prens Sabahaddin'e göre hareket İstanbul'dan başlamalıydı, Şevket Bey, Trablusgarp'tan asker çıkarılıp Dedeağaç'ta ihtilalin başlatılmasını önermişti. Bazılarına göre ise Selanik, Bolayır veya Arnavutluk gibi stratejik bir noktadan çıkarılmalıydı. Planın siyasi ve mali yönüyle Sabahattin, İsmail Kemal ve Fazlı Bey ilgilenirken, askeri kısmı Recep Paşa ve Şevket Bey'e bırakıldı. İngiltere'nin desteği kritik görülmüş, İngiliz diplomatlarla görüşerek yardım sözleri almak amaçlanmıştı.    Bu girişim, farklı planlar ve aktörler etrafında şekillenmiş olsa da temel amaç, Abdülhamit'i devirmek, meşrutiyeti ilan etmek ve Kânûn-ı Esâsî'yi yeniden yürürlüğe koymaktır. 

 Dış destek arayışı 

Başlangıçta Müşir Recep Paşa, darbeyi yönetme teklifini kabul etti. İsmail Kemal Bey, planın kritik bölümünü üstlendi; Paris'te bir büro açtı, sürgündeki üst düzey bir siyasetçi olarak siyasi faaliyetlere girişti ve Londra'ya birçok kez gitti. İngiltere'den dış destek almak amacıyla Londra'da yetkililerle temas kurdu Bu da Osmanlı hükûmetini rahatsız etti çünkü gerçek amaçlarını çözemediler. Temmuz 1902'de İsmail Kemal, Edmund Monson ve Thomas Sanderson gibi İngiliz hükûmetindeki kişilerle yazıştı ve onları ziyaret etti.   

Osmanlı yönetimi bu temaslardan rahatsız oldu ve İsmail Kemal ile bağlantılı olduğunu düşündükleri kişileri askeri mahkemeye verdiler; ancak bu girişimler başarısızlıkla sonuçlandı.  Paris'te İsmail Kemal, Stéphane Lauzanne ve William Morton Fullerton gibi gazetecilerle yakın temaslar ve iyi ilişkiler kurdu. İngiliz Dışişleri Ofisi'nden dönüşler aldı, ancak İsmail Kemal, girişim için verilen İngiliz desteğinin düzeyini abarttı; bu destek yalnızca manevi nitelikteydi ve belirsizlikler içeriyordu. İsmail Kemal'nin İngilizlerle etkileşimleri, onun profilini ve tanınırlığını yükseltmeyi başarmıştı; ayrıca onlarla, oğlunun Bitlis'e sürgününü de görüştü. İngilizler, İsmail Kemal ve ortaklarının faaliyetlerinden haberdardı. 

İsmail Kemal, gizlice Jön Türkler için çalışan Reşid Sadi gibi Londra merkezli Osmanlı diplomatlarıyla da plan hakkında yazıştı.  İsmail Kemal, Lord Cromer'i "Türk meselesi"nin acil bir konu olduğuna ikna etmeye çalıştı ve Cromer bu duygulara katılarak  İngiliz Dışişleri Ofisi'ne ileteceğine söz verdi. Ayrıca, fon sağlamak amacıyla Mısır Hidivi II. Abbas Hilmi Paşa ile gizlice görüştü ve Hidiv, plan için bir İngiliz bankasına 4000 Sterlin yatırdı; ancak daha sonra İsmail Kemal hakkındaki endişeleri Mısır liderinin fonları durdurmasına neden oldu. Yunanistan'daki Arnavut bir dostu olan Cafer Berhani, İsmail Kemal tarafından Trablus'ta bulunan Recep Paşa'yı görmeye gönderildi. İsmail Kemal'in yeğeni Avlonyalı Ekrem Bey, bu süre zarfında Recep Paşa'nın İsmail Kemal'e 1000 Sterlin verdiğini ve Trablus'ta sürgünde olan oğlu İşkodralı Tâhir Paşa'nın Avrupa'ya kaçmasına yardım ettiğini belirtti.  

 Finansman arayışı 

Ocak 1903'ün sonunda İsmail Kemal Paris'e döndü. Döndüğünde Prens Sabahaddin, babası Dâmad Mahmud Celâleddin Paşa'nın ölümüyle yas tutuyordu. Ancak hepsi plan için mali kaynak bulmak üzere Londra'ya gitti. Daha sonra İsmail Kemal ve Prens Sabahaddin planlarının ayrıntılarını sonlandırmak için çalıştılar. Daha sonra Prens Sabahaddin, Mısır Hıdivi ile görüşmek için seyahat etti ve para ve gemi tedarik edemedi; daha sonra Atina'ya döndü ve son kez İsmail Kemal, Reşid Sadi ve Vasileos Musurus Gikis ile görüştü. İsmail Kemal, Napoli'ye gidip oradan gemi almak istedi, ancak diğerleri plandan vazgeçmeye karar verdi. 

Askerlerin taşınması için gemi arayışına girilmiş, bu konuda Atina ve Paris'te çalışmalar yürütülmüştür. Planın askeri düzenlemelerinden sorumlu olan Albay Şevket Bey ve Recep Paşa ile birlikte, Kemal Bey ve Prens Sabahaddin'e diplomatik ve mali destek sağlamak ve girişim için iki gemi satın almak görevi verildi.   Tonaj ve boyutların ayrıntılarını alan İsmail Kemal, iki gemi satın almak için 4000 sterlin ile Atina'ya gitti. İsmail Kemal gemilerin tedarik sürecinden hayal kırıklığına uğramıştı ve gecikme merkez komitesi üyelerinin Atina'ya gitmesine neden oldu. Reşid Sadi geldi ve büyük gemilerin olmadığını ve İsmail Kemal'in Yunan hükümdarının bir yaverinin evinde ikamet ettiğini gördü. İsmail Kemal, Reşid Sadi'ye kandırıldığını ve Yunanistan'da uygun gemi bulmanın zor olduğunu bildirdi. 

Mali kaynak ihtiyacını karşılamak üzere Prens Sabahattin ve Reşid Sadi Bey şahsi borçlanmalara girmişlerdir. Reşid Sadi Bey, İngiltere'deki bağlantılarını kullanarak darbenin en önemli finansal desteğini sağlamıştır. Ancak İsmail Kemal'in kendisine verilen paraları gerektiği gibi kullanmadığı yönünde şüpheler ortaya çıkmıştır. 

 Darbenin akamete uğraması 

İsmail Kemal'in şüpheli hareketleri, Yunan subaylarıyla yakın ilişkileri ve Yunan Kralı ile Mısır Hidivini plana dahil etme isteği diğer komite üyelerinde güvensizlik yaratmıştır. Fazlı Bey ve diğerleri bu girişimlere karşı çıkmış, İsmail Kemal ise para toplama ve dış destek arayışına yönelmiştir. İngiltere'den donanma desteği sözü alınmış, Mısır Hidivi II. Abbas Hilmi Paşa'nın mali katkısı olduğu iddia edilmiştir. Ancak İsmail Kemal'in aldığı paraları iade etmemesi, kendi çıkarlarını öne çıkarması ve planlara güven duymaması darbeciler arasında huzursuzluk doğurmuştur. Recep Paşa da Arnavutluk merkezli bir ayaklanmayı gerçekçi bulmamış ve darbe fikrinden vazgeçmiştir. Yunanistan'dan ve Mısır'dan beklenen yardımlar gelmeyince harekât başlamadan sona ermiştir. Prens Sabahattin ve arkadaşları Paris'e dönmek zorunda kalmıştır. Reşid Sadi Bey'in İngiliz bankerlerden sağladığı paralar kısa sürede geri ödenmiş, Recep Paşa da kendisine gönderilen paraları kabul etmeyerek iade etmiştir.  Böylece Müşir Recep Paşa'nın sonradan vazgeçmesi üzerine Sultan Abdülhamit'i devirmek için planlanan darbe darbe hazırlıkları akamete uğradı. 

Planın başarısızlığı farklı nedenlere bağlandı; İsmail Kemal, gemileri elde etmek için uzun süren müzakereleri suçlarken, Recep Paşa, İsmail Kemal'nin girişime karşı ılımlı tutumunu fikrini değiştirmek için bir sebep olarak gördü.  Prens Sabahaddin'in yakın çevresinden gelen görüş, İsmail Kemal'in parayı kendi amaçları için kullandığı yönündeydi. Bu fikirler, İsmail Kemal'in Arnavutluk'ta Yunan çıkarları için çalıştığını öğrendikten sonra yeni merkez komitesinden ayrılan Ali Haydar Midhat Bey gibi kişiler tarafından da paylaşıldı. 1908 Jön Türk devriminden sonra, İTC'ye karşı çıkan bazı kişiler İsmail Kemal'in planla ilgilenmediğini, kendi çıkarları için çalıştığını ve Prens Sabahaddin'den para alan bir "sahtekar" olduğunu iddia ettiler. İsmail Kemal, Jön Türklerle bağlarını kopardı ve 16 Ağustos 1903'te bir İtalyan gazetesine "Arnavut vatansever" rolüyle bir röportaj verdi ve Arnavutluk'un geleceğiyle ilgili yeni meşguliyetini sürdürdü. 

Ayrıca bakınız
1907 Jön Türk Kongresi
1908 Jön Türk Devrimi

Kaynakça







Kategori:1903'te Osmanlı İmparatorluğu
Kategori:Osmanlı İmparatorluğu'ndaki askerî darbeler
Kategori:1900'lerde darbeler ve darbe teşebbüsleri
Kategori:Jön Türkler