Mezoamerikan ürünlerinin İberya toplumuna erken dönem etkileri

Mezoamerikan ürünleri İberya toplumuna erken dönemlerde derin etkiler yapmıştır. İspanyol İmparatorluğu ve Portekiz İmparatorluğu, 16. yüzyıldan itibaren Mezoamerika bölgeselden gelen ürünler sayesinde dönemsel kıtlık ve açlık sorununu çözmüştür. Mısır, patates, hindi, bezelye ve domates gibi ürünler binlerce yıl boyunca Mezoamerikan uygarlıkları tarafından üretilegelmiştir.Britannica Ansiklopedisinde ilgili madde  , 22 Temmuz 2025 tarihinde erişilmiştir Bu ürünler süreç içinde İspanyol ve Portekiz mutfağına eklenmiştir. Ek olarak Yeni Dünya'dan getirilen kahve ve şeker kamışının da etkisi büyük olmuştur. İspanya'ya benzer şekilde gelen tütün toplumsal alışkanlıkları kökten değiştirirken, kültüre, dinsel kurumlara, ekonomiye etkileri belirleyici olmuştur. 16. yüzyılda Avrupa'ya İspanya üzerinden yayılan bu ürünler devletin elindeki ekonomik gücü artırmıştır. Mezoamerika'dan gelen bu ürünleri elinde tutan İspanyol ve Portekiz ekonomileri erken dönemde önemli kazanç elde etmiştir.

Lüks tüketim ürünleri
Mezoamerika'dan gelen bazı ürünler temin zorluğu veya yüksek üretim maliyeti sebebiyle toplumdaki üst sınıfların zevklerine ve bütçelerine hitap eder hale gemiştir. Bunlardan birisi kakao ve çikolatadır. 1590'lı yıllara gelindeiğinde İber Yarımadasında çikolata tüketimi artmıştır. Bazı Amerikalı yerli halklar için para olarak kullanılan kakao taneleri, bazı halklar için ise dini öneme sahipti. 1620'li yıllara gelindiğinde artık ton mertebesine gelen sevkiyat sayesinde çikolata da çeşitlenmiş, tatlandırıcılar eklenerek tüketilmiştir. Mezoamerika'dan gelen bir diğer ürün şekerdi. İberya'ya daha önce Hindistan üzerinden gelmiş olan şeker, Yeni Dünya'dan gelmesye başlamasıyla daha erişilebilir olmuş, şeker kamışı hasadı için gereken köle emeği yeni faaliyet alanlarının ortaya çıkması sonucunu getirmiştir. İlk başlarda şeker tüketimi toplumsal statü sembolü olsa da zamanla alt sınıflar tarafından da kullanılmaya başlanmıştır. Benzer şekilde asıl kökeni Etiyopya olan kahve, Yeni Dünya'dan getirilmeye başlanınca İberya'da sıcak bir uyarıcı olarak içilmesi artmıştır. Kahveye olan ilgi o kadar artmıştır ki, 18. yüzyıla gelindiğinde kahve ithalatı çikolata ithalatını geçmiştir. Amerikalı yerli halklar tarafından sarılarak içilen ve tanrıların bir armağanı olarak değerlendirilen tütün, tüm dünyaya İspanya ve Portekiz eliyle sevk edilmeye başlandı. Pamuk ekiminin yaygınlaşmasına kadar bölgedeki en belirleyici ürün oldu.

Temel gıda ürünleri
Kristof Kolomb Yeni Dünya'ya düzenlediği tüm seferlerde mısırın varlığından bahsetmiştir. Aztekler ve Mayalar bu ürünün çeşitli türlerini ekip biçiyordu. 16. yüzyılda Avrupa'ya getirilen bu ürün, dayanıklığı ve çok farklı coğrafyalara uyum sağlamasıyla hızla yayıldı. Özellikle Osmanlı İmparatorluğu tarafından benimsenmesi, Balkanlarda yaygınlaşmasını sağladı. Mısır verimli hasadı sayesinde Osmanlı ordusunun iaşesi için çok önemli bir gıda haline geldi. Bu dönemde Osmanlılara kadar yayılması İberya'da da benzer şekilde yaygınlaştığını gösterir.

Amerika yerli halkları temel gıda olarak mısır ve bezelyenin yanı sıra kabak üretmekteydi. Bu ürün de İspanyollar eliyle Avrupa'ya gelmiştir. Osmanlı kayıtlarında kabağa ilk kez 1539'da rastlanır. Kabak Osmanlılarda çok sevilmiştir.

Domates, daha çok Güney Amerika'da yaygındı ve Perulular tarafından üretiliyordu. Hernán Cortés'in fetihleri sonucunda bu sebze önce İspanya'ya sonra Avrupa'nın tamamına sunulmuş oldu. Sebze özellikle Akdeniz ikliminin hüküm sürdüğü bölgeleri çok sevdi ve burada hızla yayıldı. Domatesli ilk yemek tariflerinin 1692 yılında Napoli'de yayınlandığı bilinir. Patates de Peru'da yaygın olarak üretiliyordu. İnka İmparatorluğunun temel gıdası olan bu sebze, İspanyollar arasında da popüler hale geldi. Yetiştirme kolaylığı sayesinde temel gıda haline geldi. O dönemlerde temel gıda olan şalgamın yerini aldı.

İspanyollar 1502 yılında Panama'da rastladıkları evcilleştirilmiş hindiyi de Avrupa'ya götürmüş, bölgede tercih edilen bir et kaynağı olmuştur.

Etkileri
İspanya ve Portekiz İmparatorluklarının Yeni Dünya ile ticaret tekelini elinde tutması, bu ülke ekonomilerinin güçlenmesine yol açmıştır. Avrupa pazarına yeni gelen ürünler sayesinde yeni imalat ürünleri ve sektörler ortaya çıkmıştır. İspanyol ve Portekizliler sömürge bölgelerindeki faaliyetler için köle emeğine ihtiyaç duyuyorlardı. Ancak Papalık yerlilerin köle olarak kullanılmasına karşı çıkıp bunların Hristiyanlaştırılmasını isteyince köle sorunu çözüm Afrika'da aranır. 16 ve 17. yüzyıllardaki Atlas Okyanusu'ndaki köle ticaretiyle milyonlarca Afrikalı zorla köleleştirilerek köle gemileriyle Yeni Dünya'ya getirilmiştir. İnsanlık dışı koşullarda yaşayan ve ölümleri önemsenmeyen bu kişiler Avrupa ekonomisi için Amerika topraklarının yağmalanması sürecinde kullanılmıştır. Afrika toplumuna büyük yıkıcı etkisi olan bu süreç, günümüzde bile ABD toplumunda ırk ayrımcılığının kökenini oluşturmuştur.

Ancak ilerleyen dönemlerde Yeni Dünya'daki sömürüye diğer Avrupa devletlerinin dahil olmasıyla İspanyol egemenliği sekteye uğrar. Bunun yanı sıra İspanya'nın tamamen hammadde ihracı ve işlenmiş ürün ithalatına dayalı ekonomisi, üretim ekseninde başarısız olur. Yükselen enflasyon sebebiyle yükseltilen vergiler nedeniyle tüccarlar alternatif rotalar ve yöntemler ararken İngiliz ve Fransız tüccarlar güçlenir. Ekonomi tarihinde İspanyol fiyat devrimi olarak anlatılan bu enflasyonist dönemde Yeni Dünya'dan aktarılan altın ve gümüş kaynakları yüzelli yıl gibi bir sürede fiyatların altı katına artmasına yol açmıştır.

Portekiz ve İspanya arasında 1494 yılında imzalanan ve Yeni Dünya'da hakimiyet alanlarını ayıran Tordesillas Antlaşması yürürlükte olsa da, İspanyol egemenliğindeki bölgelerde ürünleri Portekiz tacirler İspanyollardan almakta ve ticarette üstün konuma gelmekteydi. Yeni Dünya'dan gelen mısır, kabak, domates gibi yeni ürünler Avrupa çapında yaygınlaşmış, kıtada olağan hale gelen kıtlık ve açlığın önüne geçmiştir. Yeni ürünlerin kıtaya akışı Ceneviz, Venedik ve Floransa gibi ticarete dayalı kent devletlerinin güçlenmesine yol açmıştır.

Yeni Dünya'dan aktarılan muazzam zenginlikler İspanyol toplumunun hem İspanya'da hem de sömürgelerde yolsuzlaşmaya, kişisel zenginlik peşinde koşulmasına ve yozlaşmaya yol açmıştır. Monarşi üyeleri, asilzadeler, hükûmete yakın çevreler, tacirler ve memurlar hızla zenginleşirken halk yoksullaşmaya devam ediyordu.

Notlar

Kaynakça

Ayrıca bakınız
Kolomb takası

Kategori:Mutfak tarihi
Kategori:Mezoamerika tarihi
Kategori:16. yüzyılda İspanya
Kategori:16. yüzyılda Portekiz