Ağustos 1949 Suriye askerî darbesi

Ağustos 1949 Suriye askerî darbesi, 1949 yılında Suriye'de meydana gelen bir dizi darbe girişiminin ikincisiydi. Darbe, Mart ayında Şükri el-Kuvvetli'nin zayıf cumhuriyet hükûmetini deviren ve Albay Hüsnü Zaim'i iktidara getiren önceki darbe girişimine yardım eden Albay Sami el-Hınnavi tarafından yönetildi. Ağustos darbesi, Zaim'in yaklaşık 137 gün süren kısa ömürlü rejiminin sonunu işaret etti.

Benzer şekilde, Hınnavi'nin yönetimi de çok uzun sürmedi ve Suriye ile Haşimi Irak'ını birleştirme konusundaki büyük hırsları - "Bereketli Hilal" planı olarak adlandırılan - sonunda onun da düşüşüne neden oldu. 19 Aralık 1949'da Albay Edib Çiçekli tarafından devrildi.

 Arka plan 

küçükresim|Şükri el-Kuvvetli'nin cumhurbaşkanlığına seçildiğinde çekilmiş resmi portresi
30 Mart 1949'da, Albay Hüsni Zaim liderliğindeki ordu, Cumhurbaşkanı Şükri el-Kuvvetli'nin demokratik olarak seçilmiş hükûmetini devirdi; darbe girişimi, 1948 Arap-İsrail Savaşı sırasında Suriye'nin felaketle sonuçlanan performansının ardından Kuvvetli yönetimine karşı genel hoşnutsuzluktan kaynaklandı. Suriye ordusunun savaşta yenilgisi, imajını büyük ölçüde zedeledi ve ardından İsrail ile yapılan ateşkes müzakereleri, ordunun moralini bozdu ve isyana sürükledi.

Hükûmetin savunma bütçesinde kesinti yapacağını açıklaması ve Filistin fiyaskosunun sorumluluğunu dolaylı olarak orduya yüklemesi gerginliği tırmandırdı. Kuvvetli'nin profesyonel orduyu milis sistemiyle değiştirme önerisi, askeri yetkililerin otoritesini ve nüfuzunu tehdit ettiği için onları daha da endişelendirdi.

Uluslararası alanda, Kuvvetli yönetimi, yerli ve izolasyonist politikaları nedeniyle Batı tarafından olumsuz olarak değerlendirildiğinden, yabancı desteğinden yoksundu. Bir İngiliz diplomat, Kuvvetli yönetimini "bağımsızlık ve izolasyon kültünü" temsil eden bir yönetim olarak nitelendirdi. Amerika, özellikle Suriye'nin, Suudi Arabistan'dan Lübnan'a uzanan ve ABD'nin Orta Doğu'daki çıkarlarının önemli bir parçası olarak görülen Trans Arabistan petrol boru hattı projesinin inşasına destek vermemesinden endişe duyuyordu. Başlangıçta boru hattı Filistin'in Hayfa kentinde sona erecekti, ancak 1948'de İsrail'in kurulması nedeniyle güzergâh Ürdün ve Suriye'den geçerek Lübnan'ın Sayda kentinde sona erdi. Bu nedenle, mevcut asi Suriye rejimini daha işbirlikçi bir hükûmetle değiştirmek ABD'nin çıkarlarına uygundu.

Mevcut kaynaklara göre, Suriye'de görevli yerel CIA ajanları ve askerî ataşeler, ABD Dışişleri Bakanlığının resmi onayı veya doğrudan müdahalesi olmaksızın, Albay Zaim'i Cumhurbaşkanı Kuvvetli'yi devirmeye teşvik etmek için bağımsız olarak hareket ettiler. Bunun amacı, ABD hükûmetinin inkâr edilebilirliğini korumaktı.

 Zaim Rejimi 
küçükresim|Cumhurbaşkanı Hüsni Zaim'in portresi
Suriye'de anayasal hükûmetin sona ermesi ve ardından iktidara gelmesi ile birlikte, Cumhurbaşkanı Zaim Batı'nın taleplerine daha istekli bir tavır sergiledi. 16 Mayıs'ta boru hattı imtiyazı nihayet onaylandı ve ABD'nin çıkarları karşılandı. Diğer önemli adımları arasında İsrail ile ateşkes imzalamak, Türkiye'nin kontrolündeki İskenderun Sancağı (bugünkü Hatay ili) üzerindeki hak taleplerinden vazgeçmek, yurt içinde komünizm karşıtı kampanyalar başlatmak ve Filistinlileri Suriye'ye yerleştirmeye açıkça istekli olmak sayılabilir.

Dış politika alanında, Cumhurbaşkanı Zaim, askeri yardım sağlamak amacıyla Fransa ile ilişkileri geliştirdi ve Suudi Arabistan ve Mısır ile yakın ilişkilerini sürdürerek komşu Irak ve Ürdün'deki Haşimi emellerine karşı koymaya çalıştı. Sonuçta, Cumhurbaşkanı Zaim, Suriye'deki iktidarını güçlendirmek için bölgesel destek aradı. Bu çabalar Zaim'i istikrarlı, Batı destekli otoriter bir rejimin umut vadeden adayı olarak gösterirken, iktidarı kısa sürdü. Sadece 137 gün iktidarda kalan Zaim, 14 Ağustos 1949'da devrildi ve idam edildi.

Zaim rejiminin bu kadar kısa sürmesinin birçok nedeni vardı. Bunların başında, kırılgan iç güç tabanı gelmekteydi. Zaim, politikasıyla geleneksel Suriye elitlerinin ve Müslüman çevrelerin büyük bir kısmında düşmanlar edindi. Bazen megalomaniye varan dengesiz eğilimleri, potansiyel Batılı destekçileri caydırdı. Dahası, mareşal unvanını almaya karar vermesi, diğer subayları kızdırdı ve onu daha da yalnızlaştırdı. Ayrıca, Zaim, Suriye Sosyal Milliyetçi Partisi (SSMP) üyelerinin önderlerinden Antun Sadi'yi Lübnan makamlarına iade ederek onları öfkelendirdi ve Sadi, 9 Temmuz'da idam edildi. Sadi, Lübnan'ı da içeren bir "Büyük Suriye"yi savunuyordu ve bu nedenle Lübnan Cumhurbaşkanı'nı devirme girişimlerine karışmıştı.

Ancak Zaim'in düşüşüne yol açan asıl neden, Şam'ın güneyindeki Dürzi Dağı bölgesine ordu birliklerini sevk etme ve Dürzi aşiret liderlerinin yerel özerkliğini kısıtlama planlarıydı. Bu, yerel gerilimi tırmandırmakla kalmadı, aynı zamanda Zaim'in kampanyasını pervasız ve gereksiz bir istikrarsızlık olarak gören Birinci Tugay Komutanı Albay Sami el-Hinnavi de dahil olmak üzere ordudaki muhalefeti de güçlendirdi.

 Darbe 
14 Ağustos'ta, daha önce Mart 1949'da Cumhurbaşkanı Zaim'in iktidara gelmesini desteklemiş olan Albay Sami el-Hinnavi liderliğindeki bir grup muhalif subay darbe gerçekleştirdi. Üç zırhlı araçtaki silahlı adamlar, Cumhurbaşkanı Zaim'in özel konutunu kuşattı. Korumalarıyla kısa bir çatışmanın ardından Cumhurbaşkanı Zaim sonunda yakalandı. Başbakan Muhsin el-Barazi de benzer şekilde tutuklandı.

Tutuklamaların ardından, Albay Hinnavi, Albay Bahic Kallas ve diğer üst düzey subaylardan oluşan bir Yüksek Savaş Konseyi kuruldu. Konsey, Zaim ve Barazi'yi hızla vatana ihanet suçuyla yargıladı ve ölüm cezasına çarptırdı. Cezaları, Şam yakınlarındaki Mezzeh Hapishanesi'nde derhal infaz edildi.

Daha sonra yayınlanan kamu duyurularında Zaim, kamu fonlarını kötüye kullanmak, yasaları tahrif etmek ve Suriyelilerin kişisel özgürlüklerini kısıtlamakla suçlandı. Ordu, eylemlerini ülkeyi zulümden kurtarmak için gerekli bir önlem olarak gerekçelendirdi ve iktidarı ele geçirmesinin yalnızca geçici olduğunu vurguladı. Gösteriler yasaklandı ve hükûmet yetkililerine görevlerinden ayrılmamaları, aksi takdirde görevden alınacakları tehdidinde bulunuldu.

 Sonrası 
küçükresim|Albay Sami el-Hinnavi (en solda)
Şu anda Albay Hinnavi'nin liderliğindeki yeni askeri rejim, SSMP'ye bağlı subaylar, Arap Sosyalist Partisi, Irak yanlısı ve Halep merkezli Halk Partisi ve Haşimi Dürzi liderleri gibi çeşitli gruplar tarafından destekleniyordu. Önceki liderin aksine, Albay Hinnavi anayasal yönetime geri dönme sözü verdi ve yeni kurulan sivil hükûmetin başına saygın bir devlet adamı olan Haşim el-Etasi'yi atadı. Taahhütlerine sadık kalan hükûmet, 11 Eylül'de yeni seçim yasalarını yürürlüğe koydu ve gelecekte seçimlerin yapılacağını duyurdu.

Kurucu Meclis seçimleri 1949 yılının Kasım ayında usulüne uygun olarak yapıldı ve Halk Partisi zafer kazandı. Ancak seçim zaferine rağmen, Halk Partisinin parlamentodaki çoğunluğu, Cumhurbaşkanı Hinnavi'nin siyasi hedefleri olan Haşimi Irak ile birleşme, yani Bereketli Hilal planını gerçekleştirmek için yeterli değildi. 1949 yılının Aralık ayı başlarında, Cumhurbaşkanı Hinnavi, Haşimi Irak ile siyasi bir birlik kurulması fikrini kamuoyuna açıkladı ve bunu resmi hükûmet politikası haline getirdi. Bunun sonucunda, Albay Edip Çiçekli ve aynı görüşteki subaylar, Hinnavi'yi iktidardan uzaklaştırmak için harekete geçtiler.

 Aralık Darbesi 

19 Aralık sabahı erken saatlerde, askerler seferber edilerek Şam'a doğru ilerlediler ve Cumhurbaşkanı Hinnavi'yi tutuklamayı planladılar. Sabah saat 6'ya kadar darbe girişimi kararlılıkla gerçekleştirildi ve Hinnavi ile önemli müttefikleri yakalandı. Darbe sonrası, Albay Çiçekli ülkenin liderliğini üstlendi.

Çiçekli'nin iktidara gelmesiyle, Bereketli Hilal planını gerçekleştirme ve Irak ile birleşme umutları, Çiçekli'nin Suriye'nin bağımsızlığını korumaya kararlı olduğunu açıkça belirtmesiyle hızla yok oldu.

 Kaynakça 

 Konuyla ilgili yayınlar 




Kategori:1940'larda darbeler ve darbe teşebbüsleri
Kategori:Suriye'deki askerî darbeler
Kategori:1949'da Suriye
Kategori:1949'da çatışmalar