I. Artaşes

I. Artaşes (Antik Yunanca: Άρταξίας), MÖ 189'dan MÖ 160'a kadar hüküm süren Ermenistan Krallığı'ndaki Artaksiad Hanedanı kurucusuydu. Artaşes, Ermenistan'ın ilk hükümdar hanedanı olan Orontes Hanedanı'nın bir kolunun üyesiydi. Krallığını her tarafa doğru genişleterek Ermenistan Krallığı'nın topraklarını güçlendirdi. Genişlettiği krallığını yönetmek için bir dizi idari reform yaptı. Ayrıca Aras Nehri'nin orta vadisinde Artaksata (Artaşat) adında yeni bir başkent kurdu ve burası kısa sürede önemli bir kentsel ve ticari merkez haline geldi. Yerine oğlu I. Artavasdes geçti. Çağdaş bilim insanları onu bağımsız Ermeni devletinin kurucusu olarak kabul etmektedirler.

 Öncesi
Tarihi Ermenistan, MÖ 5. yüzyıldan itibaren muhtemelen Pers kökenli Orontes Hanedanı tarafından yönetildi.

MÖ 3. yüzyılın sonunda, Seleukos Kralı III. Antiochus (hk. MÖ 222-187), Artaşas ve Zariadres'i sırasıyla Ermenistan ve Sophene'nin strategoisi (askeri valileri) olarak atadı. Strabon, Artaşas ve Zariadres'in Antiochus'un generalleri olduğunu bildirir.Ancak, Ermenistan'da, Artaşas'ın kendisini "Orontes kralı" ve "Zariadres'in oğlu" olarak ilan ettiği Aramice yazıtlı sınır taşlarının keşfi, Artaşas ve Zariadres'in Ermenistan dışından Makedonyalı generaller değil, yerel Orontes Hanedanı'nın üyeleri olduklarını, ancak muhtemelen Orontes Hanedanı'ndan farklı kollara mensup olduklarını kanıtlamıştır. Aramice yazıtlarında bahsi geçen Zareh'in, Strabon'a göre Sophene'nin hükümdarı olan Zariadres ile aynı olup olmadığı sorusuna ilişkin farklı görüşler mevcuttur. Michal Marciak, Sophene'li Zariadres'i yazıtlardaki Zareh ile özdeşleştirmenin "basit bir yorum" gibi göründüğünü savunmaktadır. Diakonoff ve diğerleri, Zariadres'in Sophene krallarının soyundan gelmiş olabileceğini öne sürmüşlerdir.

Hükümdarlığı
Seleukos İmparatorluğu'dan  bağımsızlıklarını kazandıktan sonra, Artaşas ve Zariadres egemenlik alanlarını genişletmek için birbirleriyle ittifak kurdular. Bu iki Ermeni 
Orontes Hanedanı soylusunun fetihlerine, yeni savaşlara girmek istemeyen III. Antiochus'un halefi IV. Seleukos (hk. MÖ 187-175) karşılık vermedi.

Başlangıçta krallığının merkezi Aras vadisi çevresinde olan Artaşes, topraklarını İberya Krallığı ve Hazar Denizi kıyısındaki Atropatena topraklarına kadar genişletti. Kura Nehri Büyük Ermenistan'ın kuzey ve kuzeydoğu sınırı haline geldi. Strabon, Artaşes'in ayrıca Atropatena'dan sonra muhtemelen sırasıyla Sünik ve 'e karşılık gelen "Phaunitis" ve "Basoropeda" (İran'ın kuzeybatısında Arasbaran) bölgelerini fethettiğini bildirir. Bu arada, Zariadres Acilisene'yi (Erzincan) fethetti. Strabon'un bahsettiği, Taronitis (günümüzde Muş) veya Tamonitis (Tman veya Tmorik, günümüzde Şırnak'ta Cudi Dağı) olarak okunan bir diğer bölge, Zariadres veya Artaşas tarafından fethedildi.

Strabon'a göre, bu toprakların Artaşas ve Zariadres yönetiminde birleşmesi, Büyük Ermenistan ve Sophene halkının "aynı dili", yani Ermenice konuşmasına yol açtı. Ancak, Ahameniş İmparatorluğu'ndan miras kalan imparatorluk Aramicesi, hükûmet ve saray dili olmaya devam etti. Pontus ve Kapadokya hükümdarları gibi, Artaşas ve halefleri de eski Ahameniş İmparatorluğu tarafından kullanılan kraliyet geleneklerini korudular. Aynı zamanda, ülkede Yunan etkisi de artmaya başladı. Sonunda, Aramice aşamalı olarak kullanımdan kaldırılacak ve saray dili olarak Yunanca ile değiştirilecekti.

Movses Khorenatsi'ye göre Artaşas, köylerin ve tarım arazilerinin sınırlandırılmasını emretti; bu, Ermenistan'da Aramice yazıtlı sınır taşlarının keşfiyle doğrulandı.

Artaşas, Aras Nehri'nin sol kıyısında Artaxiasata şehrini (Yunanca Artaxata ve Ermenice Artaşat, "Artaşas'ın sevinci" anlamına gelen Artaxšas-šāt'tan) kurdu ve bu şehir MS 2. yüzyıla kadar Ermenistan'ın başkenti olarak hizmet verdi. Strabon ve Plutarkhos, eski Kartacalı komutan Hannibal'in Ermeni sarayına sığındığını ve şehrin kuruluşunda rol oynadığını bildirir, ancak bunun doğru olma olasılığı düşüktür. Khorenatsi, Artaşas'ın Eruandashat ve Armavir'den sakinleri Artaxata'ya yerleştirdiğini ve Tir, Anahit putlarını ve Bagaran'dan çeşitli diğer heykelleri taşıdığını bildirir. Tir heykeli şehrin dışına, yolların yakınına yerleştirildi. Bu politikaların sonucu, önemli bir idari, ticari, kültürel ve dini merkez haline gelen Artaxata'nın hızla gelişmesine yol açtı. Artaşas ayrıca, yalnızca Strabon'un "Atropatene sınırlarına yakın" olarak bahsettiği, ancak yeri henüz belirlenemeyen Arxata şehrini de kurdu.

MÖ 179'da Artaşas, fetihleri sayesinde o kadar güçlü hale gelmişti ki, Küçük Asya hükümdarlarının anlaşmazlıklarında, özellikle de Pontuslu Farnakes I ile Küçük Ermenistanlı Mithridates'in Pergamon, Kapadokya ve Bitinya krallarına karşı yürüttüğü savaşta arabuluculuk yapabiliyordu. Ancak, Sophene'yi ilhak etme planı başarısız oldu. Diodorus Siculus'a (MÖ 1. yüzyıl) göre, Zariadres'in halefi Mithrobouzanes'in saltanatı sırasında bir noktada, Artaşas, Kapadokya Kralı II. Ariarathes'e Sophene prenslerini kendi saraylarında öldürüp Sophene'yi kendi aralarında bölüştürmeyi önerdi, ancak bu öneri reddedildi. MÖ 165/4'te Artaşas, Seleukos kralı IV. Antiochus Epiphanes'in (MÖ 175-164) kuvvetleri tarafından yenildi ve kısa bir süreliğine esir alındı; görünüşe göre Antiochus'un serbest bırakılmasını sağlama yetkisini tanıdı. Ancak bunun Büyük Ermenistan üzerindeki kontrolünü etkilemediği görülüyor. MÖ 161'da Artaşas, Seleukos yönetimine karşı isyan eden Medya satrabı Timarchus'a yardım etti.}} Artaşas MÖ 160 civarında öldü ve yerine oğlu Artavasdes I geçti.

 Kaynakça 

 Kaynaklar 



























  (archived)










Kategori:Artaksiad Hanedanlığı