Kronogram

Kronogram, belirli harflerin, rakamlar (örneğin Roma rakamları) olarak yorumlandığı ve yeniden düzenlendiğinde belirli bir tarihi temsil ettiği bir cümle veya yazıdır. 
küçükresim|Henry van Gameren'in Kronogramlı Portresi
Saf kronogramda, her kelime bir rakam içerir; doğal kronogram, tüm rakamları doğru sayısal sırayla gösterir, örneğin A M ORE M AT V R I TAS = MMVI = 2006. Şiirdeki kronogramlar, heksametreyle yazılmışlarsa kronostika, beyit şeklinde yazılmışlarsa kronodistika olarak adlandırılır.
küçükresim|Almanya, Hildesheim'daki Beş Yara Hastanesi'nin girişinin üzerindeki kronogram. CV ra Bon I fa CII , Pr IM o, Q V o Praef VI t Anno Abbas Spe C tatos C o LL o C at Hos C e L ares. 1770.
Eski Endonezya Hindu-Budist geleneğinde, özellikle eski Cava'da, kronogramlar çandrasengkala olarak adlandırılırdı ve genellikle Saka takviminde belirli bir yılı belirtmek için yazıtlarda kullanılırdı. Belirli kelimelere belirli bir numara atanırdı ve bu seçilen kelimelerden, kendi sayısal anlamları olan belirli olayları tanımlamak için şiirsel ifadeler oluşturulurdu. Örneğin, chandrasengkala "sirna ilang kertaning bumi" ("dünyanın zenginliği yok oldu ve azaldı") (sirna = 0, ilang = 0, kerta = 4, bumi = 1) Saka takviminde 1400 yılına (M.S. 1478) karşılık gelir, bu da Majapahit İmparatorluğu'nun çöküş tarihidir.

 Etimoloji 
"Zaman yazımı" anlamına gelen kelime, Yunanca chronos (χρόνος "zaman") ve gramma (γράμμα, "harf") kelimelerinden türemiştir.

 Roma rakamları 
Roma İmparatorluğu'ndan kronogramlar rapor edilmiştir ancak doğrulanmamıştır. Roma rakamları kullanılarak doğrulanan en erken kronogramlar 14. yüzyılın ortalarında tasarlanmıştır ancak daha erken tarihleri ifade eden geriye dönük kronogramlar bilinmektedir. Kronogramlar özellikle Rönesans döneminde popülerdi; o dönemde kronogramlar genellikle anılan olayın tarihini işaretlemek için mezar taşlarında ve temel taşlarında kullanılıyordu. Barok döneminde de popülerdi. 1711'de Joseph Addison kronogramları "anagramlar ve akrostişler" ile karşılaştırdı. Örnekler şunlardır:

 My Day Closed Is In Immortality, İngiltere Kraliçesi I. Elizabeth'in ölümünü anan bir kronogramdır. Kelimelerin ilk harfleri MDCIII'dir ve bu da Elizabeth'in ölüm yılı olan 1603'e karşılık gelir.
 Gustavus Adolphus tarafından 1627'de basılan bir madeni paranın üzerindeki ChrIstVs DuX ergo trIVMphVs ("Önde gelen İsa zafer kazanmıştır") MDCXVVVII veya 1627'yi verir. Madeni paralarda kronogramlar nispeten nadir olsa da, madalyalardaki birçok yazıt kronogramları içerir.
 Hugo Grotius'un 1652'de yayımlanan Sophompaneas adlı eserinde tarih yazarın ismiyle belirtilir: FranCIs GoLDsMIth. Bu da MDCLII veya 1652'yi verir.
 Kısa bir kronogram örneği, Transilvanya'daki Madéfalva'daki 1764 Katliamını anan anıttadır. Siculicidium (Latincede "Székelys cinayeti" anlamına gelir) yazısı SICVLICIDIVM ile yazıldığında tam olarak 1764'ü verir. Tek kelimelik kronogramda yalnızca başlangıç harfi "S" kullanılmamıştır.

Almanya, Avusturya, Çekya, Macaristan ve Slovakya gibi Kutsal Roma İmparatorluğu'nun bir parçası olan ülkelerde birçok uzun kronogram örneği bulunabilir. Bunlar genellikle evlerin inşasını dualar veya İncil'den alıntılar şeklinde anar. Örneğin, S V RGE O I EHO V A ATQ V E DI SPERGE I N IMIC OS TV OS ( "Kalk, ey Yehova ve düşmanlarını yok et", Mezmurlar 68:2'nin biraz değiştirilmiş bir versiyonu), inşa yılı olarak 1625'i verir. 1642 yılı için Latince ve İngilizce bir çift kronogramda, "'TV DeVs IaM propItIVs sIS regI regnoqVe hVIC VnIVerso." - "O goD noVV sheVV faVoVr to the king and thisIs VVhoLe Land."Cited in The Wordsworth Dictionary of Phrase & Fable, Wordsworth, 1994 İngilizce cümle, harfin kökeninin çift v veya u olarak tarihsel olarak tanındığını göstermektedir. Almanya'nın kuzeyindeki Hildesheim'da, belirtilen yılda inşa edilen Beş Yara Hastanesi'nin girişinin üzerinde, 1770 yılını gösteren "CV ra Bon I fa CII , Pr IM o, Q V o Praef VI t Anno Abbas Spe C tatos C o LL o C at Hos C e L ares" yazısı okunabilir.

Lüksemburg'daki Büyük Dükalık Sarayı'nın balkonunun altında modern (1993) gizli kronogram:

300px
240px

 İbranice rakamlar 
küçükresim|Třebíč'de kapıdaki kronogram
Yahudi geleneğinde kronogramların büyük popülaritesi ve bunların ne ölçüde geliştirildiği, bunların Gematria'daki Yahudi mistik uygulamasının bir çeşidi olması gerçeğiyle açıklanabilir.

Yahudi edebiyatındaki en eski kronogram, Al-Harizi'nin 1205 yılında yazdığı bir İbranice şiirde bulunurken, en eski Latin kronogramı beş yıl sonrasına tarihlenmektedir. Abraham Firkovich'e göre, İbranice kronogramlar 582'ye kadar uzanmaktadır; ancak onun atıfta bulunduğu yazıtlar muhtemelen sahtedir. On üçüncü yüzyılda kronogramlar Alman Yahudilerinin mezar taşlarında bulunmuştur (Lewysohn, "Nafshot Zaddikim", No. 14, 1261 yılı; No. 16, 1275 yılı).

 Mezar taşlarında 
küçükresim|Ledeč nad Sázavou, St. John heykeli, kronogram 1746
Beş yüz yıllık bir süre boyunca Avrupa Yahudilerinin mezar taşlarında kronogramların yer aldığı açıktır. Bu nedenle, Asher ben Jehiel ailesinin mezar taşlarının on dördüncü yüzyılın ilk yarısındaki tarihleri kronogramlarla belirtilmiştir (Almanzi, "Abne Zikkaron", s. 4, 6, 9); ve o yüzyılın altmış sekiz Frankfurt mezar taşı arasında dört kronogram korunmuştur (Horowitz, "Inschriften... zu Frankfurt-am-Main", No. 8, 29, 36, 68). Alman Yahudileri kronogramların kompozisyonunda çok az beceriye sahipmiş gibi görünüyor, toplamda yaklaşık 6.000 yazıtta sadece yaklaşık yirmi beş (ve bunlar çok basit) vardı. Bohemya ve Polonya'da mezar taşlarındaki kronogramlar daha sık görülür ve genellikle çok akıllıcadır; örneğin, hekim Menahem b. 1680'de Prag'da ölen Asher Mazzerato şunları okuyor: א יש צ דיק י שר ח כם ו ענו ה אלוף מ הר״ר מ נחם ר ופא מ ומחה (Lieben, "Gal 'Ed", s. 36); ve buradaki işaretli başlangıç harflerinin sayısal değeri 440'tır; yani 5440, Menahem'in öldüğü Yahudi yılı. 1689'daki büyük yangında (=5449 Yahudi dönemi) hayatını kaybeden Prag'ın yardımcı hahamlarından Zalman'ın ölüm yılı, 'באש יצא מא ת ד (kalın harfler 449'a eşittir)' sözleriyle belirtilmiştir (ib. No. 59).

 Kitaplarda 
küçükresim|Kutsal Üçlü Şapeli'nin iç duvarındaki kronogram, 1714-1715'te inşasını ve kutsanmasını anan Latince yazıt.
Mezar yazıtları, kronogramlara ek olarak, birçok durumda tarihleri doğrudan belirtirken, birçok el yazması ve hatta daha da fazla sayıda basılı kitap, yalnızca kronogramlar aracılığıyla tarihlendirilir; yazarlar, kopyacılar ve tipograflar, anlaşılması en zor olan karmaşık kronogramlarda tarihleri gizleme konusunda birbirleriyle yarışırlar. Bu nedenle, Yahudi bibliyografyasının birçok verisi hala belirlenmeyi veya en azından düzeltilmeyi beklemektedir. Yakın zamana kadar, Yahudi edebiyatında tarihleri kronogramlar aracılığıyla belirtme geleneği o kadar yaygındı ki, çok az kitap yalnızca sayılarla tarihlendirilirdi. En eski basılı kitaplarda kronogramlar yalnızca bir veya iki kelimeden oluşur: Örneğin, Talmud'un Soncino baskısı, tarih olarak en eski basılı kronogramı, גמרא ("Gemara") = 244'ü (MS 1484) kullanır. רננו ("sevin!"), שמחה ("sevinç"), ברנה ("sevinçle") gibi kelimeler özellikle bu amaç için kullanılmıştır, çünkü bunlar mutluluğu ifade eder. Daha sonra, kitabın içeriğine veya başlığına veya yazarın, yayıncının, matbaacının vb. adına bir gönderme yapan İncil'in tüm ayetleri veya diğer kitaplardan cümleler kullanılmıştır. Bazı harflerin kronogramda kullanılmadığı daha uzun cümlelerde, sayılanlar noktalarla, çizgilerle veya farklı bir türle işaretlenmiş veya başka şekillerde ayırt edilmiştir. Bibliyografyacılar tarafından, ayırt edici işaretler eksik veya lekeli olduğu veya atlandığı için sayısız hata yapılmıştır. Bu karışıklık kaynağına, Yahudi döneminin "bin"ini belirtmenin çeşitli yöntemleri eklenmelidir. İtalyan, Oryantal ve daha önceki Amsterdam baskıları bin sayısını sıklıkla לפ״ג (= לפרט גדול, "büyük dönem") olarak belirtir. Almanca ve Lehçe baskılar bin sayısını atlayarak yalnızca לפ״ק (= לפרט קטן, "küçük dönem") olarak dikkate alır; ancak ne ilki ne de ikincisi ilgili baskılarda kullanılmadığından birçok hata ortaya çıkar. Haham Samuel Schotten'in "Kos ha-Yeshu'ot" (Frankfurt, 1711) adlı eserine eklediği aşağıdaki kronogram, kronogramların ne kadar yapay ve ayrıntılı olabileceğini göstermektedir: "Yaratılış yılını bilmek isteyen, bardağın içindekileri döksün [yani, "kos" kelimesini saysın, hatalı yazımla כוס = 80] ve altıncı bin yılda yardım istesin [ישועה = 391; toplamda 471] ." Ayın ve haftanın günleri aynı şekilde belirtilir.

Yahudi tarihindeki birçok önemli yıl, ilgili kronogramlarla gösterilir; örneğin, 1492 yılı מזרה ("dağıtıcı" = 252, Yer. xxi. 10'dan sonra, Tanrı'nın İsrail'i dağıttığını söyler) ile gösterilir. Bu, Yahudilerin İspanya'dan kovulduğu yıldı (Abravanel'in Krallar Üzerine Yorumunun Girişi).

 Şiirde 
Özellikle dizenin biçimsel tarafına vurgu yapan Neo-İbrani şiiri de kronogramları geliştirdi. 19. yüzyılın ilk yarısında, her dizenin harflerinin aynı sayısal değere sahip olduğu, genellikle yazıldığı yıl olan bir dizi İbranice şiir üretildi. Bu tarzda, 579 (=1819) yılında yazılmış bir Yeni Yıl şiiri, Shalom Cohen'in "Ketab Yosher" (ed. Varşova, s. 146) adlı eserinde bulunur. İki yıl sonra Jacob Eichenbaum, her dizesinin sayısal değeri 581 olan bir arkadaşının onuruna bir şiir yazdı ("Kol Zimrah", ed. Leipzig , s. 50–53). Bu şiir gerçekten bir sanat eseri olsa da, kullanılan hileye rağmen, Eichenbaum'un taklitçileri çevirilerinde yalnızca belirli sayısal değerlere sahip uyaklar ürettiler. Gottlober ("Ha-Kokabim", i. 31) bu rimestirler üzerine mükemmel bir hiciv yazmıştır, şiirinin her bir dizesinin sayısal değeri 618'dir (=1858). Şiirin ilk iki kıtası şöyledir:

Fakat IL Gordon ve AB Lewensohn gibi şairler bile לפקים ("küçük dönemler") kavramına karşı büyük bir zaaf duyuyorlar, ancak bunları yalnızca şiirlerinin üst yazılarında kullanıyorlar.

 Arap rakamları 
Arapça dilinin harflerinin her biri, Arap alfabesini kullanan dillerde kronogramlar için kullanılabilen sayısal bir değere sahiptir. Bu nedenle, Şiraz'daki Fars şair Hafız'ın mezarına Farsça ḵāk-e moṣallā 'Musalla tozu' kelimeleri kazınmıştır (Musalla, Hafız'ın Şirazi Türk şiirinde ve diğer eserlerinde ünlenen Şiraz'daki bir park veya eğlence alanıydı); bu cümlenin harfleri İslami tarih 791'e (MS 1389/1390'a eşdeğer) eşittir.

Azerbaycanlı şair Fazlî Çelebi Fuzûlî-zâde, Azerbaycan Türkçesi, Arapça ve Farsça eserler vermiş, en çok şiirlerinde kronogramlar ve bilmeceler yaratmadaki yeteneğiyle tanınıyordu.

 Ayrıca bakınız 

 Vicarius Filii Dei
 Papalık efsaneleri
 Nümeroloji
 Kriptoloji
 666 ve şeytan
 Anagram
 Akrostiş
 Ebced hesabı
 Memento mori
 Sator Karesi
Notlar

 Kaynakça 

Dış bağlantılar
Modern chronograms
Chronograms at Bad Salzuflen
Chronogram Explorer and Solver (Javascript)
 Chronogram → anno Kronogramdan yılı hesaplamak için web sitesi programı. (HTML/JavaScript; diller: hu:, en:, de:).

Kategori:Anıtlar
Kategori:Sayı sistemleri
Kategori:Grafik şiir
Kategori:Türe göre yazıtlar
Kategori:Kısıtlı yazım