İran'da petrol kaçakçılığı

İran'daki petrol kaçakçılığı, İran ham petrolüne uygulanan uluslararası yaptırımlar ve komşu ülkelerle olan yüksek akaryakıt fiyat farklılıkları gibi faktörlerden kaynaklanmaktadır. Yaptırımlardan dolayı oluşan bu koşullar hem ham petrol hem de rafine yakıtlarda gelişen yasadışı ticaretin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Kaçakçılık faaliyetleri, küçük ölçekli kara yoluyla akaryakıt kaçakçılığından, tanker filolarını içeren karmaşık küresel planlara kadar uzanmaktadır. Petrol kaçakçılığının ekonomik etkileri olduğu gibi jeopolitik sonuçları da bulunmaktadır.

Petrolün ihracatı konusunda İran İslam Cumhuriyeti ikircikli bir tutum sergilemektedir. Bir taraftan uluslararası yaptırımlardan etkilenmemek adına elindeki enerji kaynaklarını yaptırımları atlatarak yasadışı yollarla yine devlet eliyle ihrac ederken, ortaya çıkan bu kaçakçılık atmosferini tam olarak kontrol edememesinden dolayı parasal kayıplar da yaşamakta ve almaya çalıştığı önlemlerle bu kayıpların önüne geçmeye çalışmaktadır.

 Son trendler ve istatistikler 
ABD yaptırımlarına rağmen İran'ın ham petrol ihracatı 2022-2023'te büyük ölçüde gizli kanallardan artış gösterdi. ABD Enerji Bilgi İdaresi'nin (EIA) tahminlerine göre İran, 2022 ve 2023 yıllarında petrol ihracatından yıllık yaklaşık 53-54 milyar dolar elde etti.

Hacim açısından, İran'ın ihracatı 2023'te günlük ortalama yaklaşık 1,4 milyon varil oldu ve bu 2018'den bu yana en yüksek seviye oldu. Nükleer İran'a Karşı Birlik (UANI) adlı bir izleme grubu, 2023'te ihraç edilen 533 milyon varilin, 2022'deki 420 milyon varile göre %27 arttığını tespit etti.

Söz konusu İran petrol ürünleri olunca burada Çin'in baskın bir alıcı olarak önplana çıktığını görüyoruz. (İran petrolünün %80'inden fazlası) ve diğer sevkiyatlar Suriye, BAE ve Venezuela'ya yapılmaktadır.  Bu zirve yapmış gölge petrol ticareti, 2023-2024 yıllarında yaptırıma tabi İran petrolünün kaçakçılığında belirgin bir artışı yansıtıyor.

Aynı zamanda İran, sübvansiyonlu yakıtların (benzin ve dizel gibi) ülke dışına yaygın bir biçimde kaçırılmasıyla da karşı karşıya. İranlı yetkililer bu yasadışı akışta keskin bir artış olduğunu kabul ediyor. 2024 yılının sonlarında, İran cumhurbaşkanlığından bir yetkili, her gün 20-30 milyon litre yakıtın İran'dan kaçırıldığını belirterek, bunu ekonomik bir "felaket" olarak nitelendirdi.

2024'ün başlarında, İran Ticaret Odası'nın bir üyesi, İran'dan günlük 12 milyon litre yakıtın çıktığını ve bunun yıllık yaklaşık 4 milyar dolar değerinde olduğunu tahmin etmişti (bunun yaklaşık 3,5 milyar doları kaçakçılar için saf kâr anlamına geliyor). Bu çok büyük bir hacmi temsil etmektedir.

Bakış açısı sağlaması açısından, 12-30 milyon litre, günde kabaca yaklaşık 75.000-190.000 varil yakıta eşdeğerdir. Bu kaçakçılık, bildirilen yurtiçi akaryakıt üretimi ile gerçek tüketim arasında uçurum yaratıyor. Örneğin, İran'ın yerel benzin tüketimi 2023'te günde ortalama 124 milyon litre iken, Mart 2025'te tek günde rekor seviye olan 144 milyon litreye çıktı; bu talep artışı kısmen ucuz fiyatlardan kaynaklanan sınır ötesi kaçakçılığa bağlandı.

Yetkililer, genel olarak, kaçakçılık nedeniyle her yıl 3 milyar dolardan fazla yakıt sübvansiyonunun kaybedildiğini ve bunun İran ekonomisine zarar verdiğini tahmin ediyor.

 Kaçakçılığın yöntemleri ve güzergahları 
İran'da petrol ve akaryakıt kaçakçılığı kara sınırlarından deniz yollarına ve hatta yasadışı boru hattı bağlantılarına kadar uzanan çok sayıda yöntem ve rota üzerinden gerçekleşmektedir. Kaçakçılar petrolü gizlice taşımak için yaratıcı teknikler geliştirmişlerdir:

 Kara Yolları 
Geçişken kara sınırları , kamyonlar ve diğer araçlar aracılığıyla büyük ölçekli akaryakıt kaçakçılığına olanak sağlıyor. Her gün binlerce akaryakıt tankeri ve kamyonet İran'ın dizel ve benzinini Pakistan, Afganistan ve Irak gibi komşu ülkelere taşıyor. Örneğin, Pakistanlı yetkililer, her gün yaklaşık 2.000 aracın İran yakıtını Pakistan'a taşıdığını ve bunun Pakistan'ın dizel arzının %35'ine kadarını oluşturduğunu bildiriyor.

Kaçakçılar büyük fiyat farklarından yararlanıyor: İran'ın ağır sübvansiyonlu yakıtı (litre başına yaklaşık 0,12 dolar dizel) Afganistan veya Pakistan'dakinden (ki buralarda fiyatlar litre başına 1 doları aşıyor) çok daha ucuz. Bu durum, İran'dan ucuza yakıt alıp, bunu yeniden satmak üzere sınır ötesine taşımak için güçlü bir teşvik yaratıyor.

Yaygın kara yolları arasında Pakistan'la güneydoğu sınırı (Sistan-Belucistan üzerinden Pakistan'ın Belucistan'ına ) ve Afganistan'ın batı vilayetlerine giden yollar yer almaktadır. Bu bölgelerdeki kaçakçılar genellikle konvoylar halinde faaliyet gösteriyor ve ölçek o kadar büyük ki Pakistan'ın Belucistan eyaletinde yaklaşık 2,4 milyon insanın geçimini kaçak yakıt ticaretinden sağladığı tahmin ediliyor.

Daha küçük çaplı kaçakçılık ise batıya doğru Irak ve Türkiye'ye doğru gerçekleşiyor. Örneğin İran'dan gelen dizel yakıtı, kamyonlarla doğu Türkiye'ye (Van) getiriliyor ve burada mallarla takas ediliyor. İran'ın kuzeybatısındaki Kürt bölgelerinde, tankerler, özellikle 2023'te boru hattının kapatılmasının ardından, Irak federal hükûmetinin kontrollerinden kaçınmak için Irak Kürt Bölgesel Yönetimi topraklarından İran'a yasadışı ham petrol taşımıştır.

 Deniz Yolları (Hayalet Tankerler) 
İran ham petrolünün önemli bir kısmı, gizlice faaliyet gösteren eski petrol tankerlerinden oluşan "hayalet filo" kullanılarak deniz yoluyla kaçırılıyor.

İran'ın " hayalet filosu "nda yer alan ve yaptırımlara tabi petrolü gizlice taşımak için kullanılan, yabancı bayraklı eski petrol tankerleri bu yakıtın kaçak yollarla taşınmasında kullanılmıştır. İran, petrolünün kaynağını gizlemek için karmaşık deniz taktikleri geliştirmiştir. İran'a bağlı tankerler rutin olarak transponderleri (radar verici) (AIS izleme) devre dışı bırakıyor, açık sularda gemiden gemiye yakıt transferlerini gerçekleştiriyor ve hatta sahte kimlikler almak için belgelerde sahtecilik yapıyor ve gemileri yeniden boyamaktadır.

İran'a ait bir nakliye ağından (kod adı "Sahara Thunder") sızdırılan e-postalarda, İran ile ilişkiyi belgeleyen işaret ve alametlerden kaçınma ve İran ham petrolünü başka bir yerden gelmiş gibi göstermek için sahte menşe sertifikaları edinme talimatları ortaya çıkmıştır. Bu gölge filo hızla büyümüştür. UANI, 2024 yılı sonuna kadar İran petrol kaçakçılığına karışan 477'den fazla tanker tespit etmiştir. Bu gemilerin 132'si aynı yıl bu listeye eklenmiştir.

Bu gemilerin genellikle hiçbir merciye hesap vermeden, keyfe keder bir biçimde değişik ülkelerin bayraklarını çektikleri (Panama, Tanzanya, vb.) bunun yanında da sık sık isim değiştirdikleri tespit edilmiştir. Bahsi geçen gemiler, karmaşık yolculuklar gerçekleştirmektedirler. Örneğin, İran ham petrolü kimi zaman önce Malezya'ya veya BAE'ye gönderilirken, başka petrollerle karıştırılıyor veya yeniden markalandırılıp ardından Çin'deki alıcılara (en büyük müşteri) yeniden ihraç ediliyor.

Daha küçük gemiler, petrolün uzun mesafeli nakliye için daha büyük tankerlere boşaltıldığı merkezler ile İran arasında mekik dokuyor. Belgelenen bir şemada, büyük bir tanker, Basra Körfezi'nde açık deniz toplama noktası olarak işlev sağlarken aynı petrol yine buradan 60 ayrı transferle son alıcılara ulaşana kadar diğer gemilere aktarılıyordu. Kaçakçılar tespit edilmekten kaçınmak için gemilerin isimlerini bile yeniden boyadılar (örneğin, sahte "Deep Ocean" adı altında faaliyet gösteren "Remy" tankeri). İran ham petrolün yanı sıra rafine edilmiş yakıt yağını (örneğin mazot ) da deniz yoluyla gizlice ihraç ediyor. Son yıllarda ortalama olarak günde yaklaşık 230.000 varil akaryakıt, çoğunlukla Asya'ya ihrac edilmiştir.

Boru Hattı ve Sabit Altyapı: Kara veya deniz kaçakçılığına göre daha az yaygın olsa da yetkililer, yakıt çalmak veya taşımak için kullanılan kaçak boru hatlarını ve musluk açma işlemlerini ortaya çıkardılar. İran'ın güneyindeki Hürmüzgan eyaletinde (kaçakçılığın yoğun olduğu bir bölge) polis, 2023 yılında Keşm Adası'nda, kıyıdan küçük gemilere kaçakçılık amacıyla yakıt aktarmak için kullanılan 700 metrelik gizli bir boru hattı keşfetti.

Bandar Abbas bölgesinde bir başka gizli boru hattı daha bulundu. Bu mekanizma yakıt sızdırma ve yol kontrol noktalarını atlatma yönünde organize çabaların bir göstergesi olarak algılanmaktadır. Kaçakçılar ayrıca resmi petrol altyapısına da erişiyor; sınır bölgelerindeki transit boru hatlarından veya depolama tanklarından yasadışı yakıt çekiyorlar. Irak Kürt Bölgesel Yönetimi sınır bölgesinde, bazı raporlarda, kaçak ham petrolün İran-Irak sınırından hızla yüklenmesi için boru hattı muslukları veya doğrudan hortum bağlantıları kullanıldığı öne sürülüyor. Bu yöntemler daha riskli olsa da büyük miktarlarda maddenin gözden uzak bir yere taşınmasına olanak tanımaktadır. Ayrıca, bazı resmi boru hatları ve takaslar yarı resmi (gri) pazar anlaşmaları için kullanıldı (örneğin, Irak'tan İran'a rafinasyon için gönderilen ancak daha sonra satılan petrol). Genel olarak, boru hattı tabanlı kaçakçılık daha küçük bir bileşendir, ancak altyapıyı kullanmada kaçakçılık ağlarının yaratıcılığını vurgular.

Haziran 2025'te Panama, İran ham petrolü taşıdığından şüphelenilen gemilerin yaklaşık yüzde 17'sinin Panama'nın "elverişli bayrak sistemini" kullandığını tespit ettikten sonra yaklaşık 650 gemiyi sicilinden çıkardı. Nükleer İran'a Karşı Birlik'e (UANI) göre, bu gemiler uluslararası yaptırımlardan kaçınmak için "bayrak değiştirme", sahte mülkiyet belgeleri sunma ve takip sistemlerini devre dışı bırakma gibi taktikler kullanıyor. UANI, Panama'nın sicilinin küresel yaptırım çabalarını baltalayan hem bölgenin hem de ABD'nin güvenliğine ciddi tehditler oluşturan bir boşluk olarak kötüye kullanıldığı konusunda uyardı.

 İlgili Aktörler ve Ağlar 

 Yerli Aktörler 
İran'da, yoksul bireysel yakıt taşıyıcılarından güçlü yetkililere kadar çeşitli aktörler petrol kaçakçılığında rol oynuyor. En düşük seviyede ise, sınır illerinde yaşayan binlerce sıradan İranlı, yoksulluk ve yüksek işsizlik ortamında hayatta kalmanın bir yolu olarak akaryakıt kaçakçılığı yapıyor. Bu "sookhtbar" lar (yakıt taşıyıcıları) benzin/dizel dolu bidonlarla dolu kamyonetleri veya motosikletleri uzak sınır noktalarından geçiriyorlar. Birçoğunun geçim kaynakları tehlikeli; arka yollarda yakıt taşırken kazalar veya silahlı saldırılarla karşı karşıya kalıyorlar.

Ancak kaçakçılığın büyük ölçeği (günde on milyonlarca litre) iyi örgütlenmiş ağların dahil olduğunu düşündürüyor. İran Devrim Muhafızları Ordusu'nun (DMO), büyük çaplı akaryakıt kaçakçılığı operasyonlarının merkezinde olduğu defalarca iddia edildi. Ocak 2022 tarihli bir soruşturma raporu, DMO'nun sınır güvenliği ve petrol depoları üzerindeki kontrolünü kullanarak büyük yakıt kaçakçılığı şebekelerini koordine ettiğini gösterdi.

İranlı yetkililer yolsuzluk ve işbirliğini üstü örtülü bir biçimde kabul ettiler; hatta bir devlet gazetesi bile bazı hükûmet içeriden kişilerin kaçakçılığı kolaylaştırdığını kabul etti.

DMO veya ilişkili firmaların, sıradan insanların denetimsiz bir şekilde kullanamayacağı tanker kamyon konvoylarını kullanarak sübvansiyonlu yakıtı karaborsaya yönlendirdiğine inanılıyor.

Yaptırım kapsamındaki ham petrol ticaretinde lojistik, İran Ulusal Petrol Şirketi (NIOC) gibi devlet tarafından işletilen kuruluşlar ve gölge şirketler (örneğin Tahran merkezli Sahara Thunder firması) tarafından yönetiliyor. Bu kuruluşlar sıklıkla hükûmet veya DMO adına paravan görevi görerek yabancı alıcılarla anlaşmalar yapıyor ve "hayalet" tankerlerleri kullanmak suretiyle sözleşme imzalıyor.

 Uluslararası Ağlar 
İran'dan petrol kaçakçılığı, ülke sınırlarının ötesine uzanıyor ve ulusötesi ağlar ve yabancı aracılar aracılığıyla yapılıyor. Alıcı tarafta ise yabancı alıcılar ve aracılar bilerek ve isteyerek İran petrolünü indirimli olarak satın alıyorlar. Örneğin, bir dizi küçük bağımsız Çin rafinerisi ("çaydanlıklar"), varil başına 10-30 dolarlık indirimlerle İran'a ait yaptırım uygulanmış ham petrolünün başlıca alıcıları haline geldi.

Bu alıcılar genellikle petrolün kaynağını gizlemeye yardımcı olan BAE, Malezya veya Singapur'daki brokerlar aracılığıyla çalışıyorlar. Genellikle Panama, Marshall Adaları veya Hong Kong gibi ülkelerde kayıtlı uluslararası nakliye şirketlerinden oluşan filolar, tankerleri tedarik ederek ve evraklarda sahtecilik yaparak deniz kaçakçılığının omurgasını oluşturur. Bazı gemiler İran bağlantılı paravan şirketlere aitken, bazılarına ise sadece riski üstlenmeleri karşılığında yüksek ücretler ödeniyor. İstihbarat gözlemcileri, yüzlerce yabancı bayraklı tankerin yaptırımları ihlal ederek İran petrolünü taşıdığını kaydetti.

Ayrıca, özellikle rafine yakıtlar söz konusu olduğunda bölgesel kaçakçılık şebekelerinin de rolü bulunuyor. Pakistan ve Afganistan'da yerel sendikalar ve hatta isyancı gruplar İran yakıtının dağıtımından çıkar sağlıyor. 2024 yılında sızdırılan bir Pakistan istihbarat raporu, İran-Pakistan sınırındaki kaçakçılığın son derece organize olduğunu ve tedarik zincirine tüm toplulukların ve işletmelerin entegre edildiğini ortaya koydu.

Bu ağ o kadar kökleşmişti ki, Pakistanlı yetkililer bir baskının Belucistan ekonomisini istikrarsızlaştırabileceğinden korkuyordu. Orta Doğu'da İran'ın müttefik milis grupları da bundan faydalanıyor: yakın zamanda yapılan bir araştırma, Irak milis grubu Asaib Ehl-i Hak'ın (AAH), Irak yakıt petrolünün başka yerlere aktarılması ve bunun daha sonra İran ve vekilleri için yılda yaklaşık 1 milyar dolar gelir sağlayacak şekilde yurtdışına satılması planının merkezinde yer aldığını ortaya koydu.

Bu operasyon, Irak, İran ve Körfez ülkelerindeki şirketleri ve bireyleri Asya'ya ağır yakıt yağı kaçırmak için birlikte çalışmaya dahil etti.

 İran Hükümetinin Tepkisi ve Takındığı Tutum 
İran hükûmeti akaryakıt kaçakçılığını kamusal alanda kınıyor ve bununla mücadele için yaptırım, yasal ve idari adımlar atıyor. Özellikle İran Devrim Muhafızları Ordusu Deniz Kuvvetleri ve sınır muhafızları tarafından yapılan denetimler artırıldı. İranlı yetkililer sık sık kaçak yakıt ele geçirdiklerini ve kaçakçıları tutukladıklarını öne sürüyor.

Körfez'deki bu tür saldırılar (çoğunlukla BAE veya Umman'a doğru giden dhow teknelerini veya küçük tankerleri hedef alıyor) İran medyasında düzenli olarak duyuruluyor. Karada, polis ve sınır devriyeleri kaçakçılardan binlerce litre yakıta el koyduklarını ve kaçak boru hattı musluklarını keşfettiklerini iddia ediyor. Örneğin, Hormozgan'daki yetkililer 2023'ün sonlarında dizel hırsızlığı için kullanılan gizli bir boru hattını söktüler.

Hükûmet ayrıca sınır kapılarındaki devriyeleri artırdı ve izin verilen miktardan fazla yakıt taşıyan tankerleri yakalamak amacıyla önemli otoyollarda kontrol noktaları kurdu. Bu yaptırım eylemleri dikkate değer olmakla birlikte, muhtemelen kaçakçılıkla ilgili toplam hacmin yalnızca küçük bir kısmını ele geçiriyor.

 Yasal ve İdari Tedbirler 
İran, sızıntıyı azaltmak için yakıt dağıtımındaki denetimi sıkılaştırmaya çalışıyor. 2019 yılında akaryakıt fiyatlarına yapılan zamların ardından ülke çapında yaşanan protestoların ardından akaryakıt karne sistemi yeniden uygulamaya konuldu. Her aracın belirli bir sübvansiyonlu akaryakıt kotası var; daha fazlasını satın almak daha yüksek bir fiyat ödemeyi gerektiriyor. Bu, kaçakçıların ucuza satın alabileceği fazla yakıtı sınırlamayı amaçlıyor. Yetkililer, 2023-2024 yıllarında dijital izleme kullanılarak petrol tedarik zincirinin “akıllı izlenmesine” yönelik planlarını duyurdu. Şubat 2025'te İran Ulusal Petrol Rafinerisi ve Dağıtım Şirketi, rafinerilerden akaryakıt istasyonlarına kadar yakıtı izlemek için Nesnelerin İnterneti (IoT) ve Yapay Zeka'dan yararlanan gerçek zamanlı bir izleme sistemini tanıttı. Amaç, anormal akışları ve hırsızlığı tespit ederek kaçakçılık açıklarını kapatmak. Yakıtların kimyasal izleyicilerle işaretlenmesi veya yakıt tankerlerinde GPS kullanılması gibi teknolojik önlemler de tartışıldı.

Üst düzey liderler sorunun ciddiyetini kamuoyuna açık bir şekilde kabul ettiler ve bu, sorunu ele almak için siyasi iradenin (en azından söylemsel olarak) var olduğunu gösteriyor. Aralık 2024'te İran Cumhurbaşkanı (nadir bir itirafta bulunarak) her gün on milyonlarca litre petrolün kaçakçılığını "kabul edilemez" olarak nitelendirdi ve üretim ve dağıtım devlet kontrolündeyken böyle bir hırsızlığın nasıl gerçekleştiğini sorguladı.

Bu tür üst düzey açıklamalar, hükûmetin kaçakçılıkla uğraşan kurumlara yönelik daha sıkı bir denetim uygulayabileceğini gösteriyor. İran, bölgesel işbirliğine istekli olduğunun sinyallerini bile verdi. Örneğin, 2023 yılında kaçakçılığa karşı operasyon başlatan Pakistan güvenlik güçleriyle koordinasyon sağlanması 

Ancak gözlemciler, yaptırımların tutarsız olduğunu belirtiyor: düşük seviyeli kaçakçılar sıklıkla hedef alınırken, güçlü gruplar (IRGC veya yerel elitler gibi) dahil olduğunda yaptırımlar gevşek veya seçici bir şekilde uygulanabiliyor.

 İran Ekonomisine Etkisi 
Petrol kaçakçılığı İran'a hem doğrudan hem de dolaylı olarak ekonomik zararlar veriyor.

 Kaybedilen Gelirler ve Sübvansiyon Maliyetleri 
Ham petrol yaptırımlardan kaçınmak için radar altında satıldığında, İran genellikle büyük indirimler yapmak ve aracılara güvenmek zorunda kalıyor; bu da İran'ın resmi satışlarla elde edeceğinden varil başına daha az kazanması anlamına geliyor. Bir tahmine göre İran, yaptırımlardan kaçan petrol alıcılarına varil başına 10-20 dolar indirim sağlıyor ve bu da yüz milyonlarca varillik hacimler için milyarlarca dolarlık gelir kaybına yol açabiliyor.

Ayrıca, örtülü petrol satışlarından elde edilen gelirin bir kısmı yaptırımlar nedeniyle nakit olarak yurda getirilemiyor. Bunun yerine İran'a ayni ödemeler yapılabilir veya paralar kısıtlı hesaplara yatırılabilir; bu da ekonomik faydayı sınırlayabilir. İç cephede ise sübvansiyonlu akaryakıt kaçakçılığı İran'ın bütçesine doğrudan yük oluyor. İran, hükûmet sübvansiyonları ve zayıf para biriminin bir ürünü olarak halkına dünyanın en ucuz petrol ve dizelini sağlıyor. İran'ın günlük yakıt üretiminin %20'ye kadarı kaçakçılar tarafından zimmete geçiriliyor.

Hükûmet aslında komşu ülkelerin tüketimini finanse ediyor. İran Ticaret Odası, ülkeden çıkan sübvansiyon değeri açısından yakıt kaçakçılığı nedeniyle yıllık 3-4 milyar dolarlık bir kaybın tahmin edildiğini belirtti.  Bu, devletin yakıtı ucuz tutmak için ödediği paradır ve bu para İran vatandaşlarına veya sanayisine hiçbir zaman fayda sağlamaz. Bu aynı zamanda vergi gelirlerinin kaybı anlamına geliyor çünkü karaborsa yakıt ihracatı vergilendirilmiyor (örneğin Pakistan hükûmeti, İran yakıtının pazarını doldurması nedeniyle yaklaşık 800 milyon dolardan fazla vergi geliri kaybediyor.

 Yurt İçi Piyasalarda Gerginlik 
Kaçakçılık, İran'ın iç yakıt tedarikini aksatıyor ve yerel kıtlıklara yol açabiliyor. Günde milyonlarca litrenin başka yere yönlendirilmesi, yasal tüketim için daha az yakıtın bulunması anlamına geliyor ve bu da İran'ın petrol üreticisi olmasına rağmen zaman zaman benzin ithal etmesine neden oluyor. 2023 yılında kullanımın artmasıyla İran talebi karşılamak amacıyla yurtdışından petrol satın almaya başladı. Yetkililer petrol sıkıntısını büyük ölçüde sınır ötesi kaçakçılığa bağladılar; bu sorun son yıllarda sınır ötesi kaçakçılığı teşvik eden aşırı sübvansiyonlu fiyatlar nedeniyle daha da kötüleşti.

Bu durum, İran'ın birkaç yıl önce kendi kendine yetebildiği, hatta bazı rafine yakıtların ihracatçısı olduğu dönemden farklı bir durum. Kaçakçılık aynı zamanda iç pazarı da bozuyor: tedarik zinciri boyunca hırsızlığı ve yolsuzluğu teşvik ediyor ve sınır bölgelerine yakın yasal akaryakıt istasyonları kıtlıkla karşı karşıya kalabiliyor veya karaborsa satışlarına girebiliyor. İranlı sanayiciler ve çiftçiler, kaçakçıların ihracat için kaynakları başka yere yönlendirmesi nedeniyle sübvansiyonlu oranlarda yakıt kıtlığından şikayetçi.

Ayrıca, hükûmetin akaryakıt dağıtımını karneye bağlayarak kaçakçılığı engelleme girişiminin toplumsal maliyetleri de var; sübvansiyon kayıplarını azaltmak için geçmişte yapılan akaryakıt fiyat artışları (örneğin Kasım 2019'da) yaygın protestoları ve enflasyonu tetikledi. Bu nedenle rejim zor durumda, fiyatları artırarak baskı yapmak tasarruf sağlayacak ve kaçakçılığı teşviki azaltacaktır, ancak kamuoyunun tepkisini çekme riski var. Bu arada, ucuz kaçak yakıt, İran'ın aleyhine yabancı tüketicilere fayda sağlıyor: örneğin, Pakistanlı kamyoncular daha düşük maliyetli İran dizelinin tadını çıkarıyor, bu da aslında İranlı vergi mükelleflerinden Pakistanlılara bir değer transferi.

 Jeopolitik Etkiler 
İran'daki petrol kaçakçılığının, yaptırım politikası, bölgesel ilişkiler ve uluslararası ticaret dinamikleriyle iç içe geçmiş jeopolitik boyutları bulunmaktadır:

 Yaptırımlardan Kaçınma ve ABD-İran Gerginliği 
İran petrolünün gizlice ihraç edilmesi, ABD öncülüğünde Tahran'a baskı yapmayı amaçlayan yaptırımların doğrudan altını oyuyor. İran'ın günde bir milyon varilden fazla petrolü ülkeden çıkarmadaki başarısı, "maksimum baskı" kampanyasının etkisini zayıflattı.

Bu durum uluslararası diplomaside tartışma konusu haline geldi. Örneğin, ABD yetkilileri zaman zaman yaptırımları sıkılaştırmış ve bu durum açık denizlerde çatışmalara yol açmıştır. 2023 yılında ABD Donanması ve Adalet Bakanlığı, Asya'ya kaçırılan birkaç İran petrol kargosuna (özellikle Suez Rajan tankerine) el koydu ve bu durum Tahran'da öfkeye yol açtı. İran, Basra Körfezi bölgesindeki ticari tankerleri taciz ederek veya kısa süreliğine alıkoyarak misillemede bulundu. Kuşkusuz bu durum küresel nakliye için güvenlik risklerini artırdı. Kaçakçılık böylece Körfez'de İran güçleri ile Batılı donanmaların kedi-fare oyunu oynadığı bir "tanker savaşı" atmosferinin oluşmasına katkıda bulunuyor. Ayrıca yaptırımların tekrar sıkılaştırılması beklenirken (örneğin ABD yönetiminde olası bir değişiklikle), İran'ın kaçakçılığa olan yoğun bağımlılığı, Batılı ülkelerin daha da agresif müdahale çabalarına yol açabilir. Bu dinamik küresel petrol piyasalarını etkiliyor; yaptırımların uygulanması İran'ın gizli ihracatını azaltma eğiliminde (ABD'nin yenilenen baskısına ilişkin haberler üzerine İran ihracatının 2024 sonlarında günlük 1,3 milyon varilin altına düşmesiyle görüldüğü gibi), bu da arzı sıkılaştırabilir ve fiyatları artırabilir. Buna karşılık, müsamahakar uygulama daha fazla İran petrolünün piyasaya girmesine izin vererek küresel petrol fiyatı hesaplamalarını ve OPEC+ üretim kararlarını etkiliyor.

 Bölgesel Müttefiklerin ve Çatışmaların Finansmanı 
Kaçakçılık, Tahran'a bölgesel müttefiklerini ve vekil güçlerini finanse edecek kaynaklar sağlıyor ve bu da Orta Doğu güvenliğini etkiliyor. İran'ın kayıt dışı petrol satışlarından elde edilen gelirin büyük bir kısmı , DMO'nun Kudüs Gücü, Hizbullah, Suriye Devlet Başkanı Beşşar Esad rejimi ve Irak Şii milisleri gibi grupları desteklemeye aktarılıyor.

Örneğin, Hizbullah'ın finansmanı kısmen ucuz İran yakıtına dayanıyordu (2021'de Suriye üzerinden Lübnan'a yaptırımlı İran yakıtının gönderildiğine dair raporlar vardı). Suriye'de İran'ın gizli petrol teslimatları (Suriye kıyılarına günde yaklaşık 50.000 varil) Esad hükûmetinin iç savaş sırasında ayakta kalmasını sağladı.

İran'ın rakipleri, yaptırımları delerek ve petrol satarak Tahran'ın bölgesel yıkıcı faaliyetleri için bir gelir kaynağı sağladığını savunuyor. Ayrıca, Irak'taki gelişmiş akaryakıt kaçakçılığı ağı (AAH gibi milisleri de içeriyor) Irak'taki İran yanlısı fraksiyonları bağımsız gelir sağlayarak güçlendirdi.  Bu durum, Bağdat'taki güç dengelerini değiştirebilir ve ABD- Irak ilişkilerini karmaşık hale getirebilir. Körfez ülkelerinin tepkileri karışık: BAE gibi bazıları İran petrolünün geçiş noktası oldu (İran ham petrolünün başka menşeli olarak yeniden markalandırılıp Körfez'de satıldığına dair haberler var), bu da İran ile Arap komşuları arasında sessiz ekonomik bağlar yaratıyor. Ancak aynı zamanda Körfez ülkeleri ve İsrail, İran'ın yaptırımları delmesinin Tahran'ın bölgesel militanlığını kolaylaştırdığı görüşünde. Kaçak İran petrolü Venezuela'ya da ulaştı (İran, Venezuela ham petrolünü kondensatla değiştirdi ve bu da yaptırım uygulanan her iki ülkeye de yardımcı oldu), bu da yaptırım uygulanan ülkeler ekseninin işbirliği içinde olduğunu, yasadışı petrol ticaretiyle oluşturulan bir jeopolitik ittifak olduğunu vurguladı.

 Uluslararası Ticaret ve Diplomasi Üzerindeki Etkisi 
İran'ın petrol kaçakçılığı, uluslararası denizcilik uygulamalarında ve diplomatik angajmanlarda değişikliklere yol açtı. İran tankerlerinin sahte nakliye belgeleri kullanması ve AIS sahteciliği yapması, küresel düzenleyici kuruluşların incelemesine yol açtı; Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) gibi kuruluşlar bu sorun nedeniyle AIS manipülasyonu konusunda daha sıkı kurallar getirilmesini görüştü. İran'ın hayalet filosu tarafından sıklıkla bayrakları kullanılan Panama ve Tanzanya gibi ülkeler, yaptırımlardan kaçan gemilerin bayraklarını iptal etmeleri için ABD tarafından baskı altına alındı.

2023 yılında 300'den fazla ticaret gemisi, İran petrol ticaretiyle olan bağlantıları nedeniyle bayrak kayıtlarını kaybetti; bu, jeopolitik ve deniz hukukunun alışılmadık bir kesişimidir. Kaçakçılık aynı zamanda İran ile komşuları arasında diplomatik bir konu olmuştur. İran, yasadışı kaçakçılığı azaltmak ve ikili ekonomik ilişkileri geliştirmek amacıyla, bazı yakıt ticaretini resmîleştirmek (örneğin, yasal sınır pazarları önermek veya mal karşılığında yakıt takası yapmak) için Pakistan ile periyodik olarak müzakerelerde bulunmuştur; ancak bu tür çabalar sınırlı bir başarıya ulaşmıştır. OPEC içinde İran'ın beyan edilmeyen ihracatları, kota sistemlerini ve Suudi Arabistan gibi ülkelerle ilişkileri karmaşıklaştırıyor. Bu ülkeler, İran'ın gizli ihracatı artarken, kısmen piyasayı istikrara kavuşturmak için 2023'te kendi üretimlerini azalttı.

 Bölgesel Kaçakçılık Faaliyeti Merkezleri 
İran'ın bazı bölgeleri ve sınır bölgeleri, coğrafi ve ekonomik koşulları nedeniyle petrol ve akaryakıt kaçakçılığının merkezi haline geldi. Aşağıda önemli odak noktaları yer almaktadır:

Sistan ve Belucistan (İran'ın güneydoğu sınırı): Pakistan ve Afganistan sınırındaki bu yoksul eyalet, yakıt kaçakçılığının başlıca kanalıdır. Her gün binlerce litre dizel ve benzin, Zahedan, Mirjaveh ve diğer sınır kapılarının yakınlarından Pakistan'ın Belucistan bölgesine taşınıyor.

Buradaki kaçakçılığın temelinde aşırı fiyat farklılıkları ve yerel halkın gelir ihtiyacı yatıyor. Doğuya giden toprak yollarda plastik fıçı yakıt taşıyan uzun kamyonet konvoyları sıklıkla görülür. İran-Afganistan sınırında (örneğin Sistan bölgesinden Afganistan'ın Nimruz kentine doğru) da önemli miktarda İran yakıtı çıkışı yaşanıyor. Yetkililer, yakıt kaçakçılığı şebekelerinden en çok etkilenen eyaletlerden birinin Sistan ve Belucistan olduğunu belirtti.

Huzistan Eyaleti (İran'ın güneybatısı, Irak sınırı): İran'ın başlıca petrol üretim bölgesi olan Huzistan, Güney Irak'la (Basra eyaleti ) geçişkenli sınırlara ve kuzey Basra Körfezi'nde bir kıyı şeridine sahiptir. Uzun yıllardır petrol ürünlerinin kaçakçılığının yapıldığı bir güzergâhtır. Dizel ve diğer rafine yakıtlar çoğunlukla Irak sınırından veya Şattülarap su yolundaki limanlara kamyonlarla taşınıyor. Kaçakçılık şebekeleri bölgenin petrol altyapısına erişiyor; Abadan ve Arvand yakınlarındaki boru hatlarından yakıt çekmek için yasadışı musluklar açıldığı vakalar yaşandı. Akaryakıt fiyatlarının yüksek olduğu Irak'a yakın olması, bölgeyi kaçakçılar için cazip hale getiriyor. İranlı yetkililer, yakıt kaçakçılığından en çok etkilenen iller arasında özellikle Huzistan'ı sıralıyor.

Kürt Sınırı (Batı ve Kuzeybatı İran): Kermanşah, Kürdistan ve Batı Azerbaycan eyaletlerinin bazı kısımlarını da içeren batı sınır bölgeleri aktif kaçakçılık koridorlarıdır. Burada kaçakçılık iki yönlüdür: İran'ın rafine edilmiş yakıtı Irak'a (Kürdistan bölgesi) kaçırılırken, zaman zaman Irak Kürdistanı'ndan gelen ham petrol İran'a kaçırılmaktadır. Resmi Irak-Türkiye boru hattının 2023'te durdurulmasının ardından, günlük tahmini 200.000 varil Kürt ham petrolü gayrıresmi yollarla kamyonlarla taşınmaya başlandı; bunların çoğu rafineri veya ihracat için İran'a gidiyordu.

Başmakh ve Pervez Han gibi sınır kapılarında belgelenen ticaret rakamlarını aşan yoğun kamyon trafiği görülüyor ve bu durum petrol/yakıt kaçakçılığının göstergesi. Engebeli dağlarla çevrili arazi, aynı zamanda tarihi açıdan kaçakçıların cenneti haline gelmiştir (yerel halk, yakıt da dahil olmak üzere malları yürüyerek taşıyan küçük çaplı taşıyıcılara " kolbar " der). İran Kürdistan Bölgesi'nin hem Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi'ne hem de Türkiye'ye komşu olması, kaçak İran yakıtının Türkiye'nin doğusuna da ulaşabilmesi anlamına geliyor. Nitekim İranlı yetkililer, mazot kaçakçılığı için Türkiye'nin Van iline giden yolları işaret ediyor. Dolayısıyla Kürt sınır bölgesi, İran'a yasadışı yollardan giren veya çıkan petrol açısından kritik (ancak yeterince bildirilmeyen) bir sıcak nokta olmaya devam ediyor.

Afganistan ile Doğu Sınırı: İran'ın Afganistan ile olan doğu sınırı (Sistan-Belucistan'ın ötesinde Güney Horasan eyaletine kadar) bir başka yakıt kaçakçılığı bölgesidir. Özellikle Taliban yönetimi altındaki Afganistan'da yakıt talebi yüksek ve rafinaj kapasitesi sınırlı olduğundan ucuz İran benzini ve dizeline talep artıyor. Kaçakçılar, İslam Qala (Herat) ve Zaranj (Nimruz) gibi sınır kapılarından geçebilmek için tankerlerle veya hatta arabalara ekstra yakıt depoları takarak yakıt taşıyorlar. İran'a yakın Afgan şehirlerinde bol miktarda İran yakıtının satıldığı bildiriliyor ve bu da bu rotaları doğruluyor. Kesin miktarlar bilinmemekle birlikte, günlük İran'dan çıkan 20-30 milyon litrenin bir kısmının Afganistan'a giden kaçakçılıktan kaynaklandığı tahmin ediliyor. İranlı yetkililer, Afganistan'ı kaçak dizel için ortak bir varış noktası olarak gösterdi.

 Petrol Kaçakçılığı ve DMO 
Batılı güvenlik yetkilileri ve İranın içinde bulunan İranlılar, Devrim Muhafızları Ordusu'nun artık İran'dan çıkan tüm petrolün %50'sine kadarını kontrol ettiğini bildiriyor. Pratik açıdan, DMO petrol sektöründeki kontrolünü, gizli tanker filosunu denetlemekten, ham petrolü yurtdışına satan paravan şirketleri işletmeye kadar genişletti.

İran Devrim Muhafızları Ordusu'nun dış operasyon kolu olan Kudüs Gücü'ne, İran devleti tarafından 2013 yılı gibi erken bir tarihte (nakit yerine) petrol kargoları tahsis edilmişti; bu, Devrim Muhafızları Ordusu'nun bütçesini petrol satışlarından elde etmesine izin verme politikasını yansıtıyordu.

Eski bir ABD yetkilisine göre, yaptırımlar yeniden uygulandığında ve Ulusal İran Petrol Şirketi (NIOC) yasal satışlarla boğuşurken, kaçakçılıkta usta olan İran Devrim Muhafızları görevlileri, petrolü yasadışı olarak taşımak için devreye girdi. Bugün İran Devrim Muhafızları Ordusu'nun petrol kaçakçılığındaki hakimiyeti eşi benzeri görülmemiş düzeydedir. DMO ile bağlantılı ağların, ham petrol tedarikini güvence altına almaktan, nakliye ve ödemeyi şeffaf olmayan kanallar üzerinden ayarlamaya kadar her şeyi yönettiği bildiriliyor.

Bu "gölge ekonomi" doğrudan doğruya İran Devrim Muhafızları Ordusu'nu zenginleştiriyor. Petrol gelirleri artık sıklıkla resmi petrol şirketi ve DMO'nun kanalları arasında bölünüyor; bir kaynak, ihracat gelirlerinin NIOC'nin ticaret kolu ve DMO'nun ağları arasında kabaca eşit olarak bölündüğünü belirtti. İran Devrim Muhafızları, resmi İran petrolüne kıyasla petrolü indirimli olarak (varil başına birkaç dolar daha düşük) satıyor ve böylece alıcıların ABD tarafından terör örgütü olarak tanımlanan bir örgütle iş yapmanın yasal riskini telafi ediyor.

Bu yaptırımları ihlal eden satışlar sayesinde İran Devrim Muhafızları Ordusu, operasyonlarını ve vekalet güçlerini finanse eden önemli miktarda gelir elde etti. İstihbarat, bu petrol anlaşmaları yoluyla milyonlarca doların Kudüs Gücü girişimlerine ve Hizbullah gibi müttefik milislere aktığını gösteriyor.

 Kaynakça 

Kategori:Çin-İran ilişkileri
Kategori:İran'da enerji
Kategori:İran ekonomisi
Kategori:İran'a Karşı Yaptırımlar