Dört mizaç

Tarihî köken ve antik mizahçılık 
Dört mizaç kuramı, insan kişiliğini sangvinik, kolerik, melankolik ve flegmatik olmak üzere dört temel tipe ayırır. Bu tiplerin tanımı Hippokrates tarafından MÖ 5–4. yüzyılda geliştirilmiş mizahçılık (humorism) teorisine dayanır; kan, sarı safra, kara safra ve balgam adlı sıvıların bedendeki oranının ruhsal özellikleri etkilediği ileri sürülmüştür. Bu görüş, Galen tarafından “De temperamentis” adlı eserle sistemleştirilmiş, her mizaç sıvısının sıcak/soğuk ve kuru/ıslak niteliklerle somutlandığı dokuz tipoloji tanımlanmıştır. Bu nitelik eşleşmelerinde kan (sıcak-ıslak) sangvinik, sarı safra (sıcak-kuru) kolerik, kara safra (soğuk-kuru) melankolik, balgam (soğuk-ıslak) ise flegmatik mizaca denk gelmiştir.

 Fizyolojik temeller ve mevsimle ilişkilendirme 
Mizahçılık, mevsimlerle de bağlantılıdır. İlkbahar kan, yaz sarı safra, sonbahar kara safra ve kış balgam sıvılarını temsil eder. Bu durumlar sağlığın korunması adına kan alma, müshil uygulamaları ve mevsime uygun beslenme gibi önlemleri gerekli kılmaktaydı. Bu model, bedensel sıvı dengesizliğinin hem ruh sağlığını hem fiziksel hastalıkları etkileyebileceği inancına dayanır.

 Orta Çağ’dan İslam tıbbına geçiş 
Bu kuram, İbn Sînâ (Avicenna) ve diğer İslam alimleri tarafından önemle benimsenmiş, “Şifa Kanunu” gibi eserlerde mizah sıvılarının tıbbi, psikolojik ve ruhsal büyüklükle ele alınmasını sağlamıştır. Avrupa Orta Çağı'nda ise Nicholas Culpeper gibi tıp adamları mizahçılığı astrolojik etki ve fizyonomiyle harmanlayarak yorumlamışlardır.

 Modern psikolojiye etkileri 
19. yüzyıldan itibaren bilimsel tıp mizah kuramını reddetse de, mizah temaları psikoloji ve kişilik kuramlarında mecazî modelleme unsuru olarak varlığını sürdürmüştür. Immanuel Kant, kişiliği “etkinlik” ve “duyu” eksenlerine göre sınıflandırarak dört tip ortaya koymuştur. Wilhelm Wundt, özellikleri duygusal/duygusal olmayan ve değişken/değişken olmayan eksenlerinde toplarken mizahlar modeline göndermelerde bulunmuştur.

20. yüzyılda Hans Eysenck, faktör analizi yöntemini kullanarak kişilik özellikleri arasında dışadönüklük ve nörotisizm boyutlarını tanımlamış; bunları dört eski mizah tipiyle eşleştirmiştir: yüksek E‑yüksek N = kolerik; yüksek E‑düşük N = sangvinik; düşük E‑yüksek N = melankolik; ve düşük E‑düşük N = flegmatik.
Klasik MizaçElementAdler'e Göre Riemann'a Göre DISC (yayıncıya göre isimler değişebilir) Fiziksel YansımaKaynak OrganMelankolikToprakEğilimli (Leaning)DepresifDurağan/Destekleyici (Steadiness/Supportive)Kara safraDalak (Spleen)FlegmatikSuKaçınan (Avoiding)ŞizoidDikkatli/Sorumlu (Conscientious/Cautious)BalgamAkciğer (Lungs)SangvinikHavaSosyal/FaydalıHisterikEtkileyici/İlham Verici (Influence/Inspiring)Kanİlik (Marrow)KolerikAteşHakim (Ruling)Saplantılı (Obsessive)Baskın/Direkt (Dominance/Direct)Sarı safraKaraciğer/Safra Kesesi (Liver/Gall Bladder)

 Genetik temeller 
Modern genetik araştırmalar, doğuştan gelen mizaca benzer özellikleri taşıyan kişilik eğilimlerinin yüzlerce gen tarafından etkilendiğini göstermiştir. Örneğin, yapılan GWAS çalışmalarında birçok gen ilişkilendirilmiştir. Bu sayede eski mizahçılık kuramı, bugün hâlâ kişilik yapılarına gönderme yapan psikolojik modellemelerde metaforik olarak yer almaktadır.

 Kaynakça 

Kategori:Kişilik tipleri