Roma meclisleri

Roma halk meclisleri, bir magistratus (yargıç veya yüksek devlet görevlisi) tarafından usulüne uygun biçimde toplantıya çağrılan Roma yurttaşlarının buluşmalarıydı. Genel olarak iki tür meclis bulunmaktaydı: Birincisi, herhangi bir oylama düzenlemesi olmaksızın yalnızca konuşmacılardan gelen hitabeleri veya bildirileri dinlemek üzere halkın toplandığı contio; ikincisi ise yurttaşların çağrılarak oylama blokları hâlinde düzenlendiği comitia meclisidir

Yurttaşlar, yasa çıkarmak veya suçluluk yahut savaş ilanı gibi kararlar almak üzere toplantıya çağrıldıklarında, tarihsel dönemde her zaman oylama bloklarına ayrılırlardı. Yurttaşlar, bu bloklar içinde doğrudan oy kullanırdı ve blokların çoğunluğunun aldığı karar, meclisin nihai kararını belirlerdi. Bu sistem, temsilcilerin bulunmadığı tamamen doğrudan demokratik bir yapıydı. Üç tür oylama bloğu bulunmaktaydı: curiae, centuriae ve tribus; bunlar sırasıyla curiata, centuriata ve tributa meclislerinin oluşmasına temel teşkil etmiştir. Orta ve geç Cumhuriyet dönemlerinde ise yalnızca centuriata ve tributa meclisleri siyasî bakımdan anlamlı ve etkin konumdaydı.

Roma Cumhuriyeti döneminde tüm magistratuslar (yüksek devlet görevlileri) halk meclisleri tarafından seçilirdi. Meclislerin ayrıca kanun yapma konusunda tam yetkileri bulunmaktaydı; ancak bu yetki yalnızca, Roma’nın dinsel uygulamalarıyla desteklenen belirli prosedürlere uygun şekilde kullanılırdı. Bir oylama meclisinden önce halka bildirim yapılması zorunluydu. Oylama gününde, başkanlık eden magistratus tanrılardan işaret almak amacıyla auspicium töreni gerçekleştirirdi. Halk toplantıya çağrıldığında bir dua yapılır ve gündemdeki konu sunulurdu. Başkanlık eden magistratus tarafından davet edilen konuşmacılara söz verilebilirdi; ancak meclisteki yurttaşların, sürece yalnızca dinleyici olarak katılma dışında, doğrudan müdahale etme hakları bulunmazdı. Başkan halkı oylamaya çağırdığında, yurttaşlar bloklar halinde oy kullanırdı ve çoğunluk sağlandığında sonuç ilan edilirdi.

Curiata ve centuriata meclisleri, Regal Döneme kadar uzanmaktadır. Bu erken dönemdeki işlevleri zayıf biçimde belgelenmiş olmakla birlikte, esas olarak Roma kralının seçimiyle ilgili oldukları anlaşılmaktadır. Roma monarşisinin devrilmesinden sonra, centuriata meclisinin, daha sonra konsül olarak adlandırılacak magistratusları seçtiği belirtilir; tributa meclisi ise cumhuriyetin kurulmasından kısa süre sonra oluşturulmuştur. Öte yandan, pleb konseyi (concilium plebis), Halk Sınıfları Çatışması süreci boyunca kurulmuş ve zamanla diğer meclislerle eşit konuma gelmiştir. Cumhuriyetin çöküşü, meclislerin toplanmayı tamamen durdurduğu anlamına gelmemektedir. Ancak, imparatorun doğrudan yasama yetkisini giderek kendi üzerinde toplaması ve senatonun fiilî bir seçim meclisi hâline gelmesiyle birlikte, meclislerin önemi hızla azalmıştır. Üçüncü yüzyıl itibarıyla meclisler tamamen işlevsiz hale gelmiştir.

Comitia

Bir comitia, bir karar almak üzere toplantıya çağrılan bir meclisti; bu kararlar kimin seçileceği, bir yasanın kabul edilip edilmeyeceği, savaş veya barış ilanı yahut suçluluk tespiti gibi konuları kapsardı. Cumhuriyet döneminde comitia en çok seçim amaçlı olarak kullanılırdı ve Latince’de comitia kelimesi bu anlamda mecazi olarak da kullanılmaktaydı. Bu, hiçbir bağlayıcı karar alınmayan contiones (tekil: contio) ile tezat oluştururdu. 

Concilium kelimesi, bazı türdeki meclisleri ifade etmek için de kullanılırdı. Buna Roma’daki pleb meclisleri ile yabancı topluluklara ait meclisler dâhildi; ancak, kelime bazen tüm Roma halkının toplandığı meclisleri belirtmek için de kullanılabilirdi.

Latince’de concilium kelimesinin kullanımı nadirdi — concilium plebis ifadesinin, pleb tribünlerinin başkanlığında toplanan tribüs meclisini tanımlamak üzere kullanılması modern bir konvansiyondur — ve bazı durumlarda bu tür bir meclis comitia tributa olarak da adlandırılmıştır. Benzer şekilde, concilium kelimesinin, contiones gibi oylama yapılmayan meclisleri tanımlamak için de kullanıldığı örnekler mevcuttur.

Comitia curiata
Bu bölüm, Comitia Curiata başlıklı maddeden bir alıntıdır.

Comitia curiata ya da Curiata Meclisi, Romulus'un, Roma halkı arasında yaptığı ayrıma (curia) dayandırılan ve her biri patrici kökenli on soydan oluşan meclisin genel adıdır.Cicero, de Republica, II, 14; Livius, I, 13. Krallık zamanında kurulan bu meclis, önceleri konsülleri seçmekle ve yüksek mahkeme görevini icra etmekle sorumlu tutulmuştur.Cicero, Fam., I, 9, 25; Cicero, Att., IV, 17; Livius, V, 52. Zamanla, görev ve sorumlulukları genişletilerek; yüksek memurlara emretme yetkisi -imperium- vermek, vasiyetlere ve evlat edinmelere tanıklık etmek, rahiplerin resmi olarak göreve başlamalarına onay vermek gibi, daha kapsamlı bir hale getirilmiştir.D.H., II, 12. Cicero, De Rep. II, 9-16; Cumhuriyetin sonlarına doğru da politik anlamdaki önemini yitirerek, yalnızca patricii sınıfını ilgilendiren bir meclis halini almıştır.

Comitia centuriata
Bu bölüm, Comitia Centuriata başlıklı maddeden bir alıntıdır.

Comitia Centuriata, Roma'nın altıncı kralı Servius Tullius döneminde, esasen askeri ve mali zorunluluklar sonucu kurulan meclis. Patriciler ve pleblerin de dahil olduğu, mal-mülk sahibi Roma vatandaşlarının orduya hizmet etmelerini sağlamak amacıyla, halkı beş kısımda değerlendirmiştir.Livius, VIII,11, 2, 15; Alföldi, A, a.g.e., 1963, s.6,44; Fritz, V, K, Roman History, 1975, s.196. Cumhuriyet döneminin sonuna kadar, konsüller, censorlar, praetorlar, aediller, tribuneler ve diğer yüksek memurlar bu meclis tarafından seçilmiştir.Livius, II, 56, 2; Giardiana, A, The Romans, 1989, s.40. İhanet ve ceza davalarına bakmak, kanun koymak, savaş ve barış kararı almak da meclisin görevleri arasındaydı;Atlan, S, Roma Tarihi’nin Ana Hatları, I. Kısım Cumhuriyet Devri, 1970, s. 75. ancak verilen tüm kararlar için Senatus'un, ön onayını -patrium auctoritas- almakla yükümlüydüler. Örgütsel ve sayısal yapısı, yoksuldan çok zengin vatandaşların temsiline olanak sağlayan bu meclis, daimi mahkemeler kuruluncaya kadar cinayet davalarına da bakmıştır.

Comitia tributa
Bu bölüm, Comitia Tributa başlıklı maddeden bir alıntıdır.

Comitia Tributa, pleblerin haklarını patricilere karşı korumaya çalışıp, çeşitli kararlar aldıkları meclistir. Comitia Tributa, Comitia Centuriata’nın yanında, birbirine eşit hukuki haklara sahip, ikinci bir halk meclisi olmuştur.D.H., IV, 14, 1; Diodorus, XX, 36,4; Livius, IX, 46, 11-12.
Söz konusu Pleb meclisinin kararları -plesbiscita-, bütün halk meclislerinde çıkan kanunlara -leges- eşit tutulmuştur. İmparatorluk dönemine gelindiğinde, Roma topraklarının aşırı genişlemesi, uzak bölgelerde yaşayan Roma vatandaşlarının bu meclislere katılımını giderek güçleştirmiştir. İmparator Augustus’un Roma dışındaki vatandaşlara bulundukları kentlerde oy kullanabilme kolaylığı getirmesi ise, düşünülenin aksine meclislerin önemini yitirmesine neden olmuştur.Syme, R, Roman Revolution,1939, s.385.

Concilium plebis
Bu bölüm, Concilium plebis başlıklı maddeden bir alıntıdır.

Pleb Konseyi; Pleblerin isyanları neticesinde, Senato ve İki Konsülün yanında yönetimde halkın da yer alabilmesini sağlayan meclistir. Bu meclisin açılmasıyla birlikte Roma Cumhuriyeti'nde karma yönetim hakim olmuştur.

Kaynakça

Dipnotlar






  Reprinted 2009.




Ayrıca bakınız



Kategori:Roma Krallığı
Kategori:Roma Cumhuriyeti hükûmeti
Kategori:Roma İmparatorluğu hükûmeti
Kategori:Eski yasama organları
Kategori:Halk meclisleri