Somlım

Somlım, Kaşgarlı Mahmud’un 11. yüzyılda kaleme aldığı Dîvânü Lügati’t-Türk adlı eserinde geçen bir etnonim ve sıfattır. Asıl anlamı “Türkçe bilmeyen, yabancı” biçimindedir ve özellikle Farsî (Acem) halkı tanımlamak için kullanılmıştır.Süer Eker, “Dîvânü Lügati’t-Türk’te ‘İranlı’ Kavramı”, *Araştırmalar Dergisi*, Kâşgarlı Mahmud Özel Sayısı, İstanbul 2008–2009, s. 161–162.

 Etimoloji 
Sözcük, somlı- kökünden türetilmiştir:

 somlı-: “Türkçeden başka bir dil ile konuşmak” fiili;
 -m: iyelik ya da niteleme ekiyle “Türkçe bilmeyen kişi” anlamı kazanır.

Gerard Clauson’a göre:

 “Somlım Tat” yapısı, “Türkçeyi tümüyle bilmeyen bir Farslı” anlamına gelir.Clauson, G., *An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish*, Oxford University Press, 1972, s. 829.
 Ayrıca, tat kelimesi de Karahanlı metinlerinde ve sonraki dönemlerde, “yerleşik halk, Türk olmayan topluluk” anlamında kullanılmıştır.Red Book of the Peoples of the Russian Empire, “The Tats”, EKI.ee, erişim: 8 Haziran 2025.

 Tarihçe ve Kullanımı 
 Kaşgarlı Mahmud 
Kaşgarlı Mahmud, Dîvânü Lügati’t-Türk adlı eserinde “Somlım Tat” ifadesini şöyle açıklar:“Somlım Tat: Asla Türkçe bilmeyen Farslı. Bundan başka Türkçe bilmeyen her ferde de Somlım adı verilir.”Kaşgarlı Mahmud, *Dîvânü Lügati’t-Türk*, cilt I (Ankara: TDK, 1986), s. 486; cilt III, s. 298.

 Klasik ve Yakın Dönem Türkologları 
Besim Atalay’ın çevirisinde “somlım” bir tekörnek (hapax legomenon) olarak tanımlanır. Clauson, terimin Karahanlılar dönemiyle sınırlı olmadığını, genel olarak Türkçeyi konuşmayan topluluklara uygulandığını belirtir. Ziya Gökalp ise, Türk Töresi adlı eserinde, Türklerin kendi dillerini konuşmayanlara “Somlım” adını verdiğini ve bu kullanımın İslam öncesine uzandığını aktarır:“Türk, lisan nokta-i nazarından kendisine benzemeyenlere, yani Türkçeden ayrı bir dil konuşanlara ‘Somlım’ adını veriyordu.”Ziya Gökalp, *Türk Töresi* (İstanbul: Ötüken, 1998), s. 486.

 Diğer Dillerde Eşlenikleri 
Aşağıda, tıpkı “Somlım” gibi “ana dilini konuşmayan, yabancı/öteki” anlamı taşıyan karşılıklar yer alır:

 Arapça: Acem (عجم) — “dil bilmeyen”, özellikle Farslara verilen ad.
 Latince:  Barbarus — “anlaşılmaz dil konuşan yabancı”; Yunan kökenli barbaros kelimesinden.“Barbar”, *EtimolojiTürkçe*, erişim: 8 Haziran 2025.
 Yunanca: Barbaros (βάρβαρος-bárbaros) — “anlaşılmaz ses çıkaran, bizden olmayan”.
 Çince: 四夷 (Sìyí) — “Dört barbar topluluk”: 東夷 (Doğudakiler), 南蛮 (Güneydekiler), 西戎 (Batıdakiler), 北狄 (Kuzeydekiler).Watson, Burton, *Records of the Grand Historian* (Harvard UP, 1993), s. 45–47.
 Japonca: 外人 (gaijin) / 外国人 (gaikokujin) — “yabancı kişi” / “yabancı ülke vatandaşı”.Favell, Adrian, *Japonya’da Göç ve Toplumsal Uyum* (Bilgi Ünv. Yayınları, 2015), s. 83–84.
 Ermenice: Օտար (Odar) — “yabancı, dışarıdan gelen kimse”.

 Kaynakça