Hamza Üstünkaya

Hamza Üstünkaya (23 Nisan 1947, Kütahya - 31 Ekim 2025), Türk çinicidir.

Kütahya çini sanatı özelliklerini taşıyan özgün çini tasarımları üretip uygulaması ve kabartma çini işleme tekniği gibi yeni teknikler geliştirmesi ile tanınır. 2017'de çini sanatı alanında Türkiye'nin  Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri'nde girmiş  bir sanatçıdır.

 Yaşamı 
1947'de Kütahya'da doğdu. Babası, "çinicilerin çinicisi” olarak tanınmış Hacı Mehmet Üstünkaya'dır. Çocuk yaşta babasının yanında çalışmaya başladı, çiniciliği babasından öğrendi. Ortaokul yıllarında okul eğitimini bıraktı. 1960'lı yıllarda çini desenleri konusunda kendisini geliştirmek üzere babasının teşviki ile Kütahya çini fabrikalarının gezdi.  Askerlik hizmetini yaptıktan sonra bir süre tuhafiyecilik yaptı; ardından dükkanını kapatıp baba mesleği çiniciliğe yöneldi.

Babasının fabrikasından ayrı olarak  fason bezeme süsleme çalışmaları yapan bir atölye kurdu. Çalışmalarına bu atölyede kendi üslup ve desenlerini oluşturarak devam etti.  Kütahya çiniciliğinde ilk defa kabartma boya tekniğini geliştirdi. O güne kadar Kütahya'da denenmemiş iğne ile kazıma, fırça ile kazıma işlemini yaptı. El altına destek olacak hokkaları hazırlama ve çift pişirme işlemlerini gerçekleştiren ilk kişi oldu. Geliştirdiği teknikleri başkalarına öğreterek yeni çiniciler yetiştirdi.

1975'te Vehbi Koç Vakfı’nın Kütahya’da çini  sanatçılarının yetiştirilmesi için  açtığı kurslara katıldı. Bu kurslarda Muhsin Demironat ve Nezihe Bilgütay Derler gibi ustalardan ders aldı. Kendi desenlerini ilk defa, kursun sonunda açılan yarışmada uyguladı ve çini pano dalında üçüncülüğe değer görüldü.

Kütahya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün galerisinde Kütahya'nın ilk çini sergisini açtı. Ressam Ahmet Yakupoğlu, çini sanatçısı Ahmet Gürel, Ahmet Şahin ve Hakkı Ermumcu ile çalışmalar yaptı. Daha çok çiçek, bahar dalları, yaprak, hatai, penç, tomurcuk motiflerini kullandı. Kabartma çini işleme tekniğinin, bu aladan ehil olmayan başka çiniciler tarafından estetikten uzak bir düzeyde taklit edilmesinin de etkisiyle bir süre çinicilikten uzaklaştı.

Ailenin üçüncü kuşak çinicisi olarak yetişen kızı Gülseren Üstünkaya Öztuğcu’nun Kütahya Meslek Yüksek  Okulu'nda çini işlemeciliği  eğitimini tamamlayıp atölye kurmasından sonra yeniden desen çizmeye başlattı.  2011'de kızı ile birlikte dünyanın en büyük çini tabaklarından birisini üretti. 102 santimetre çapındaki dev tabakta 8 renk ve tonlarını kullanarak iş adamı Hasan Doğulu'nun fotoğrafını işledi.

Üstünkaya, 2017 yılında UNESCO Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi kapsamında UNESCO Bilim Kurulu tarafından verilen Yaşayan İnsan Hazinesi unvanına layık görüldü. 11 Şubat 2020'da Ankara'da Cumhurbaşkanlığı Külliyesi'nde gerçekleşen törenle ödülünü aldı.

Desenleri, Kütahya Dumlupınar Üniversitesi tarafından kitaplaştırılıp Kültür ve Turizm Bakanılığı tarafından yayımlandı. "Hamza Üstünkaya Tasarımlarıyla Kütahya Desenleri" adlı kitapta o güne kadar hiçbir yerde uygulanmamış 250 deseni yer alır. Her bir tasarım, çoğunlukla Kütahyalı aile/sülale adlarına ve lakapları ile isimlendirilmiştir. Sanatçının desen arşivinde yedi binden fazla tasarımı olduğu tahmin edilir. Sanatçı, kitaptaki kendine özgü desenlerden birisini Kapadokya'da üretilmiş 120 cm çapındaki dev bir tabağa işleyerek bu alanda kendi rekorunu kırmış ve eseri 2024'te cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'a hediye etmiştir.

Sanatçının ismi 2021'de Kütahya'nın Bahçelievler mahallesinde bir sokağa verilmiştir. 2023'te Dumlupınar Üniversitesi'nde açılan Çini Tasarım ve Uygulama Atölyesi'ne de Hamza Üstünkaya adı verilmiştir.

Üstünkaya, 2025’te vefat etmiştir.

 Hakkındaki yayımlar 
 Hamza Üstünkaya Tasarımlarıyla Kütahya Desenleri,  Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2020.
 Yaşayan İnsan Hazinesi Hamza Üstünkaya ve çini sanatına katkıları, SDÜ Güzel Sanatlar Enstitüsü yüksek lisans tezi, 2022.

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 

 Çini sanatçısı (Hamza Üstünkaya), Yaşayan Hazineler 17. Bölüm, Diyanet TV,  2023
 Hamza Üstünkaya (Çini Sanatçısı), Helal Kazancın Alın Teri 33. bölüm, Diyanet TV, 2020

Kategori:1947 doğumlular
Kategori:Kütahya ili doğumlular
Kategori:Çini
Kategori:Türkiye'nin Yaşayan İnsan Hazineleri
Kategori:2025'te ölenler