Uzun Direkli Yelkenli Gemi

Uzun direkli yelkenli gemiler (İngilizce "Tall ship"), genellikle birden çok direğe sahip, geleneksel yelken donanımı bulunan büyük yelkenli gemilerdir. Bu gemilerde kullanılan yelken düzeni farklı tiplerde olabilir: örneğin kare ve aperandraf yelken kombinasyonları barque, brigantine, brig veya bark gibi rig tiplerinde karşımıza çıkar. Uluslararası denizcilik yarış ve festivallerinde organizatörler, bir gemiyi tall ship olarak sınıflandırmak için genelde su hattı uzunluğunun 9,14 metreyi aşmasını ve mürettebatının en az yarısının 15–25 yaş aralığında gençlerden oluşmasını koşul koşar. Günümüzdeki tall shipler, esas olarak denizcilik eğitimleri ile kültürel etkinlikler için kullanılmakta; örneğin Alman eğitim vakfının Alexander von Humboldt II gemisi gençlere yelken eğitimi vermekte, ABD Sahil Güvenlik Akademisi'nin barque tipi Eagle gemisi ise geleceğin subaylarını yetiştirmektedir.

 Tarihçe 
Rüzgar gücüyle çalışan gemiler, tarih boyunca küresel keşifleri, ticareti ve savaşları yönlendirmiştir. Uzun direkli gemilerin Altın Çağı, 15. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar süren “Yelken Çağı” olarak kabul edilir; bu dönemde Osmanlı, Akdeniz ve Atlantik ticaretinde büyük burmalı galleonlar, klipler ve burlar kullanılmıştır. 19. yüzyılın ortalarında sanayi devrimiyle buharlı ve metal gövdeli gemiler ortaya çıkmıştır. Örneğin 1860'ta İngiliz Donanması için inşa edilen HMS Warrior, ilk modern metal savaş gemisi olarak teknenin gücünü sembolize eder. Bu yenilikler rüzgârlı ticaret gemilerinin sayısını azaltmış, geride kalan uzun direkli gemilerin bir kısmı uzak mesafeli ticaret ile eğitim görevlerini üstlenmiştir.

20. yüzyılın başına gelindiğinde ahşap gövdeler yerini demir ve çeliğe bırakmış, uzun direkli gemiler hızla azalmıştır. Bu dönemde çoğu ticaret tipi yelkenli hizmet dışına çıkarken, eğitim gemileri ve yelkenciliği yaşatmaya yönelik gemiler varlığını sürdürmüştür. Uzun direkli gemilere olan ilgi, 1956'da düzenlenen ilk Uluslararası Tall Ships Race ile yeniden yükselmiştir. Bu organizasyon Torbay'dan Lizbon'a düzenlenen ilk yarışıyla geleneksel yelkenciliği kutlamış; 1964'deki ABD Operation Sail etkinliği ise New York limanına 23 uzun direkli gemiyi bir araya getirerek bu geleneği yeniden gözler önüne sermiştir.

 Yapısal özellikler 
Tarihsel olarak uzun direkli yelkenlilerin gövdesi ahşap malzemeden inşa edilirdi. Dış yüzey genellikle kalın ahşap kaplama tahtalarla çevrilir; bu tahtalar arasında keten lif (oakum) ve zift dolgusu ile su geçirmezlik sağlanır. İçte ise daha ince kaplama tahtalar (ceiling) ve destek yapılar bulunur. İskele elemanları çoğunlukla meşe ağacından, kaplama tahtaları ise çam veya benzeri ağaçlardan yapılır. 19. yüzyılda ahşap gemiler yerini demir ve çeliğe bırakmıştır; metal gövdeler ahşap gövdelere göre yaklaşık üç kat daha hafif olduğundan gemi boyu ve taşıma kapasitesi artmıştır. Böylece, geleneksel uzun direkli bir geminin benzeri uzunlukta bir ahşap versiyonuna kıyasla daha sağlam ve büyük hacimli metal bir gövde inşa etmek mümkün olmuştur.

Uzun direkli yelkenlilerde gövde şekli geniş ve yuvarlak hatlıdır; bu sayede taşıyıcı yüzey ve yan stabilite artırılır. Derin bir salma (omurga altı gövde uzantısı) stabilite için gerekli ağırlığı verir. Günümüzde korunan veya yenilenen bazı tarihi tallshiplerde, orijinal yapıya uygun restore teknikleri uygulanmaktadır. Örneğin Fransa bandıralı bark Belem'in 2023 restorasyonunda 25 tonluk bir gövde bölümü yenilenmiş ve orijinal plana sadık kalmak için 3B tarama teknolojisi kullanılmıştır. Bu tür onarımlar, geleneksel inşa tekniklerini modern yöntemlerle birleştirerek yelkenli gemilerin tarihî kimliğini korur.

 Direkler ve donanım sistemleri 
Uzun direkli yelkenlilerde genellikle 2–4 veya daha fazla direk bulunur. Pruva tarafında, ön flok yelkenlerini açmak için cıvadra (bowsprit) denilen sabit bir yatay çubuk yer alır. Direklerin üzerine yatay olarak bağlanan serenler kare biçimli yelkenleri taşır. Öte yandan, direklerin diplerine yatay olarak eklenen bumba (boom) adı verilen çıtalar fore-and-aft yelkenlerin alt kenarını gerer. Bu şekilde kare yelkenli gemilerde yelkenler pruva direkleri üzerindeki serenlere asılırken, fore-and-aft yelkenler direk-umba sistemleriyle açılır.

Direkleri dik tutan halatlar, denizcilikte çarmık (shroud) olarak adlandırılır; bunlar direk tepelerinden güverteye gergin konumda uzanarak direğin yana doğru devrilmesini engeller. Ayrıca iki direk arasına gerilen östürü (forestay ve backstay) benzeri halatlar mast başını destekler. Yelkenleri kontrol eden donanım iplerine genel olarak halat denir. Bu iplerin çeşitleri arasında açma/durma için çapa (halyard), yelken köşelerini çekmeye yarayan armalar (sheet) ve yelken açısını ayarlayan briler (brace) gibi elemanlar bulunur.

 Yelken sistemleri ve aerodinamik 
Uzun direkli gemilerde hem kare yelkenler hem de fore-and-aft (aperandraf) yelkenler bulunabilir. Yelkenler aerodinamik açıdan bir kanat gibi çalışır; yelkenin yatay düzlemdeki eğriliği (kamber veya draft) arttıkça oluşturduğu kaldırma kuvveti de artar. Bu nedenle hafif rüzgârda yelkenler daha dolgun (kamberi yüksek) ayarlanırken, kuvvetli rüzgârlarda yelken düzleştirilerek kamber azaltılır. Kare yelkenler geniş alanlarıyla esasen arka rüzgarlarda çekim gücü sağlarken, aperandraf yelkenler rüzgâra yakın seyirde (rüzgâra karşı tırmanmada) daha etkindir. Modern yelken sistemlerinde yelken açısı ve gerginliği sürekli ayarlanarak aerodinamik verim maksimize edilir. Örneğin yelken geriliğini ayarlayan iskota ve burulma kontrolü ile geminin hız ve dengesi optimize edilir.

 Gemi manevrası ve performansı 
Uzun direkli yelkenliler, esas olarak rüzgar gücüyle ilerler. Performansları rüzgarın kuvvetine ve yönüne bağlıdır. Örneğin ABD Sahil Güvenlik gemisi USCGC Eagle 17 knot'a kadar hız yapabilir. Benzer şekilde Alman barque Alexander von Humboldt II uygun koşullarda 14 knot'a ulaşır. Ancak ağırlıkları ve suyu iten büyük yelken kütleleri nedeniyle hızlanmaları nispeten yavaştır. Bu gemilerde çoğunlukla modern yardımcı makineler de bulunur; rüzgar yetersiz kaldığında en az bir dizel motor limana ulaşmayı sağlar. Alexander von Humboldt II gemisinde 750 beygir gücündeki motor, rüzgâr olmadığı zamanlarda portekize yardım etmektedir.

Manevra kabiliyeti, yavaş hızlanma ve yüksek atalet nedeniyle sınırlıdır. Özellikle dar liman ve yanaşma işlemlerinde geminin kütlesi ve rüzgârın etkileri önemli olur. Bu nedenle günümüz tallshiplerinde dümen sistemleri ile birlikte güçlü pervaneler ve halıçarkları kullanılır. Örneğin Fransız eğitim gemisi Belem'deki ikiz John Deere motorlar, geminin seyir hızını artırmış ve limanlarda yapılan manevralarda hassasiyeti yükseltmiştir. Düzgün planlanan dümen hareketleri, rüzgârın yönünün hesaplanması ve gerekirse motor desteği ile uzun direkli yelkenliler uygun şekilde yönlendirilir.

 Türleri 
 Full-rigged ship: Tam direkli gemi (full-rigged ship) üç veya daha fazla direğe sahip olup, tüm direkleri kare yelkenli şekilde donatılmış gemidir.
 Barque: Barque veya bark türü gemiler genellikle üç direklidir; pruvası ve ana direği kare yelkenli, arka direği ise aperandraf yelkenlidir.
 Barquentine: Barquentine gemilerde ise sadece pruvasında kare yelken bulunur, diğer direkler fore-and-aft yelken taşır.
 Brig: Brig ise her iki direği de kare yelkenli iki direkli gemidir.
 Brigantine: İki direkli olan türler arasında brigantine, pruvası kare yelkenli, ana direği aperandraf yelkenli bir gemidir.
 Schooner: Schooner (şopinor) terimi en az iki direğe sahip, tamamı aperandraf yelkenli gemiler için kullanılır; örneğin ünlü Bluenose gemisi iki direkli bir şopinordur. Daha küçük çapta tekneler için tek direkli (yawl, ketch, sloop gibi) düzenlemeler de bulunabilir, ancak bunlar genelde modern yelkenli sınıflandırmalarına girer.

 Eğitimde ve günümüzde kullanımı 
Günümüzde uzun direkli gemilerin büyük çoğunluğu denizcilik eğitim ve gençlik programları amacıyla hizmet verir. Örneğin ABD Sahil Güvenlik Akademisi'nin 295 fit uzunluğundaki *USCGC Eagle* üç direkli bir barque olup geleceğin subaylarını yetiştirir. Benzer şekilde İtalyan Donanması'nın *Amerigo Vespucci* ve Brezilya Donanması'nın *Cisne Branco* gibi bark gemileri birer okul gemisidir. Almanya'da Deutsche Stiftung Sail Training adlı vakıf, *Alexander von Humboldt II* gemisini 15–25 yaş arası gençlere yelken eğitimi vermek üzere işletmektedir. Bu programlar sayesinde gençler yelken hazırlama, dümen tutma ve takım çalışması gibi denizcilik becerileri kazanır.

Eğitim dışı kullanımda, bazı tallshipler müze gemisi veya gezi gemisi olarak korunur. Örneğin Fransa'da **Belem** gemisi 1896'dan kalma bir yük gemisi olarak restore edilip müzeye dönüştürülmüştür. Avrupa'da ayrıca kıyı turizmi için yelkenli gezileri düzenlenen vintage gemiler mevcuttur. Çevre dostu lojistik hareketleri kapsamında son yıllarda yelkenli kargo projeleri de öne çıkmıştır: Atlantik ticaretinde kahve ve Akdeniz ticaretinde zeytinyağı gibi malları geleneksel yelken gücüyle taşıyan küçük yelkenli kargo gemileri işletmeye alınmıştır. Kısacası, bugünün uzun direkli gemileri hem eğitim hem kültürel tanıtım hem de alternatif nakliye çözümleri olarak değerlendirilmektedir.

 Ünlü uzun direkli yelkenli gemiler 
 Cutty Sark (1869): İngiliz *Cutty Sark* (1869) dünyanın ayakta kalan tek eski çay kliperidir; 52 yıl aktif ticaret gemisi, 22 yıl eğitim gemisi olarak hizmet vermiş ve 60 yıldan fazla süredir Greenwich'te müze gemi olarak korunmaktadır.
 USCGC Eagle (1936): ABD Sahil Güvenlik Akademisi'nin *Eagle* gemisi (1936 yapımı Horst Wessel) hâlâ eğitimde kullanılmakta olup, üç direkli barque tasarımındadır.
 Amerigo Vespucci (1931): İtalyan Donanması'nın *Amerigo Vespucci* gemisi 1931 yapımı tam kare donanımlı bir barktır. Gemi, modern denizaltına benzer bir tasarıma sahip olsa da gövdesi çelik plakalarla inşa edilmiş olup toplam 24 yelkeni vardır.
 Belem (1896): Fransa'nın **Belem** gemisi ise 1896'da Nantes'te çelik gövdeli yük gemisi olarak inşa edilmiş, bugün müze gemisi olan son üç direkli yelkenlidir.
 NRP Sagres, Dar Młodzieży: Eğitim gemisi olarak kullanılmaktadır.

 Kültürel etkisi 
Uzun direkli gemiler, denizcilik folklorü ve sanatta sıkça yer alır. En bilinen örneklerden biri, tümörü lanetlenmiş bir hayalet gemi olduğu söylenen **Flying Dutchman (Uçan Hollandalı)** efsanesidir. Bu efsane, Richard Wagner'in *Der fliegende Holländer* operasına konu olmuş, ayrıca 19. yüzyıl şiirlerinde ve denizcilik masallarında işlenmiştir. Edebiyatta uzun direkli gemiler *Treasure Island* (Define Adası) ve *Moby Dick* gibi klasiklerde önemli rol oynar; sinemada ise *Master and Commander* ve popüler korsan filmleri (örneğin “Karayip Korsanları”) bu gemileri sahneye taşır. Denizcilik şarkıları (şantiler) ve halk müziği de denizcilik ortamını yansıtır: “What Shall We Do with a Drunken Sailor?”, “Blow the Man Down” gibi türkü ve marşlar yelkenli gemi yaşamını anlatır. Kısacası uzun direkli gemiler, keşif ruhunu simgeleyen efsane ve sanat eserlerinde ikonik bir motif olarak karşımıza çıkar.
 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 
 Sail Training International Resmi Sitesi
 USCGC Eagle Resmi Sayfası
 Belem Gemisi Müzesi

Kategori:Gemi tipleri
Kategori:Denizcilik