Yıldız adları ve belirtmeleri

Yıldız adları ve belirtmeleri; astronomide yıldızlar için kullanılan katalog belirtmeleri, güncel ve tarihi özel adlar ile yabancı dillerdeki adlar gibi çeşitli isimlendirmeleri ifade eder.

Bilinen yıldızların yalnızca çok küçük bir azınlığının özel adı vardır; diğerlerinin hepsi çeşitli kataloglardan veya listelerden gelen belirtmelere sahiptir ya da hiçbir tanımlayıcısı yoktur. MÖ 2. yüzyılda Hipparkos, çıplak gözle görülebilen yaklaşık 850 yıldızı listelemiştir. Onun bu çalışması, Batlamyus'un MS 2. yüzyıldaki eseri Almagest aracılığıyla sonraki çağlara aktarılan ilk sistematik belirtme standardını oluşturmuştur. Bu mirası devralarak onu geliştiren ve özellikle 9. ile 13. yüzyıllar arasında astronominin altın çağını yaşatan Arap ve İslam gökbilimcileri ise hem bu belirtme sistemini daha hassas gözlemlerle iyileştirmiş hem de günümüzde kullanılan geleneksel yıldız adlarının büyük bir bölümünü astronomi literatürüne kazandırmıştır. Johann Bayer ise 1603 yılında, Hipparkos'un listesindeki bu sayının yaklaşık iki katı kadar yıldızı listelemiştir.

Yıldız kataloglarının, çıplak gözle görülen yıldızların tamamını eksiksiz bir şekilde listelemesi ancak 19. yüzyılda mümkün olmuştur. Görünür kadri 6,5 veya daha parlak olan, bir başka deyişle Dünya'dan çıplak gözle görülebilen hemen her yıldızı içeren Parlak Yıldız Kataloğu (Bright Star Catalogue), 9.096 yıldız listeler. En hacimli modern kataloglar ise Samanyolu'ndaki tahmini toplam 200 ila 400 milyar yıldız içinden, bir milyar civarında yıldızı listeler.

Özel adlar tarihsel nitelikte olabilir ve genellikle Arapça veya Çincedeki yazılışlarının Latin alfabesine aktarılmasıyla oluşmuştur. Bu aktarımın standart bir yöntemi olmadığından, zaman içinde aynı ismin farklı yazılışları türemiştir. Orta Çağ'dan itibaren, sayıca daha az olsa da yeni yıldız adları kullanılmaya başlanmıştır. Modern zamanlarda ise α Delphini için Sualocin ve γ Cassiopeiae için Navi gibi birkaç takma adın popülerlik kazandığı görülür.

Uluslararası Astronomi Birliği (IAU), çıplak gözle görülebilen yıldızların daha parlak olanları ve kamuoyunun ilgi duyduğu diğer yıldızlar için özgün özel adları seçmek ve resmileştirmek üzere bir süreç başlatmıştır. IAU'ya göre ad (name), bir yıldız için gündelik dilde kullanılan (genellikle halk arasındaki) terimi ifade ederken; belirtme (designation) ise "yalnızca alfanümeriktir" ve neredeyse tamamen resmi kataloglarda ve profesyonel astronomide kullanılır. Günümüzde kullanılan adların ve bazı belirtmelerin çoğu, IAU henüz kurulmadan önceki dönemden miras kalmıştır. Bunlara sürekli olarak yeni belirtmeler de eklenmektedir. IAU'nun resmi olarak adlandırdığı yıldız sayısı sürekli artmaktadır ve Haziran 2025 itibarıyla bu sayı 502'ye ulaşmıştır. Bu adlandırmaların ilk kısmı öncelikle çıplak gözle görülebilen daha parlak yıldızlara odaklanmışken, sonraki eklemelerin büyük bir bölümünü farklı kültürlerden gelen geleneksel adlar ve gezegene sahip yıldızlar (ötegezegen konakları) oluşturmaktadır.

 Özel adlar 

sağ|küçükresim|upright=1.7|Abdurrahman es-Sufî'nin Sabit Yıldızlar Kitabı (Kitâbü Ṣuveri’l-kevâkibi’s̱-s̱âbite) adlı eserine ait, 12. yüzyılda Irak'ta hazırlanmış minyatürlü bir el yazmasından iki sayfa: Sol sayfada Kuzeytacı (Corona Borealis) takımyıldızı tasvir edilirken, sağda ise Çoban (Boötes) takımyıldızına ait yıldızlar listelenmektedir.

Tarihsel olarak en parlak yıldızlardan birkaç yüz tanesi, çoğunluğu Arapça ve bir kısmı ise Latince kökenli geleneksel adlara sahipti. Örneğin, NASA'nın 1971'de hazırladığı bir teknik memorandumda, konum ve renk verileriyle birlikte bu tür 537 yıldız listelenmiştir. Ancak bu adlarla ilgili bir dizi sorun mevcuttu:
 Yazılışlar genellikle standart değildi (örneğin Almach, Almaach, Almak veya Alamak gibi).
 Birçok yıldızın popülerlik açısından neredeyse eşit birden fazla adı vardı (örneğin Mirfak, Algenib veya Alcheb; Regor veya Suhail al Muhlif; Alkaid veya Benetnasch; Gemma veya Alphecca; Alpheratz veya Sirrah).
 Eski yıldız kataloglarındaki belirsizlikler nedeniyle, bir takımyıldız içindeki belirli bir adın tam olarak hangi yıldıza karşılık geldiği her zaman net değildi (örneğin, Alniyat adı Sigma Scorpii'ye de Tau Scorpii'ye de karşılık gelebilirdi).
 Tamamen farklı takımyıldızlardaki bazı yıldızlar aynı adı taşıyordu: Avcı takımyıldızındaki Algenib ve Kanatlıat takımyıldızındaki Algenib; Kuğu takımyıldızındaki Gienah ve Karga takımyıldızındaki Gienah; Turna takımyıldızındaki Alnair ve Erboğa takımyıldızındaki Alnair gibi.

IAU, 2016 yılında yıldızlara ait özel adları kataloglamak ve standartlaştırmak amacıyla bir Yıldız Adları Çalışma Grubu (Working Group on Star Names - WGSN) oluşturdu. WGSN'nin Temmuz 2016 tarihli ilk bülteni, WGSN tarafından onaylanan ilk iki grup adı (30 Haziran ve 20 Temmuz 2016'da) içeren 125 yıldızlık bir tablo yayımladı. Bu taboda, bu adların yanı sıra 2015'teki NameExoWorlds (Ötegezegen Dünyalarını İsimlendir) kampanyası sırasında IAU Yürütme Komitesi'nin Gezegen ve Gezegen Uydularının Halka Açık Adlandırılması Çalışma Grubu (Public Naming of Planets and Planetary Satellites) tarafından benimsenen ve WGSN tarafından da tanınan yıldız adları (dört geleneksel ad dahil: Ain, Edasich, Errai ve Fomalhaut) da bulunuyordu. Daha sonraki adlandırma grupları 21 Ağustos, 12 Eylül, 5 Ekim ve 6 Kasım 2016 tarihlerinde onaylandı. Bu isimler, WGSN'nin Kasım 2016 tarihli ikinci bülteninde yer alan 102 yıldızlık bir tabloda listelendi. Sonraki ilaveler ise 1 Şubat 2017 (13 yeni yıldız adı), 30 Haziran 2017 (29), 5 Eylül 2017 (41), 17 Kasım 2017 (3) ve 1 Haziran 2018 (17) tarihlerinde yapıldı. Bu tarihe kadar onaylanan 330 adın tamamı, en son 1 Haziran 2018'de güncellenen IAU Onaylı Yıldız Adları Listesi'nde yer almaktadır.

WGSN'nin temel amacı, yüzyıllar boyunca süregelen bu karmaşayı çözmektir. Her yıldıza tek ve standart bir ad atayarak bu sorunu büyük ölçüde azaltmıştır. Ayrıca, gelecekteki olası karışıklıkları önlemek amacıyla IAU tarafından onaylanmış bir yıldız adının, yeni keşfedilecek asteroitler, gezegen uyduları veya ötegezegenler için potansiyel bir isim olarak kullanılamayacağı kuralını da getirmiştir.

Uygulamada özel adlar, evrensel olarak yalnızca en parlak yıldızlar (Sirius, Arcturus, Vega vb.) ve parlaklığı biraz daha az olan ama "ilginç" kabul edilen az sayıda yıldız (Algol, Polaris, Mira vb.) için kullanılır. Bu popüler adların büyük bir kısmı (Antares, Canopus, Regulus ve Spica dahil olmak üzere), Yunan antik döneminden bu yana neredeyse hiç değişmeden günümüze ulaşmış nadir isimlerdendir. Diğer çıplak gözle görülen yıldızlar için genellikle Bayer veya Flamsteed belirtmesi tercih edilir.

Geleneksel adlara ilave olarak, "ilginç" kabul edilen az sayıda yıldızın modern İngilizce adları da olabilir. Örneğin, ikinci kadirden iki yıldız olan Alfa Pavonis ve Epsilon Carinae'ye, İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri için bir seyrüsefer almanağı olan Hava Almanakı'nı (The Air Almanac) oluşturma sürecinde, 1937'de Majestelerinin Denizcilik Almanak Ofisi (Her Majesty's Nautical Almanac Office) tarafından sırasıyla Peacock ve Avior özel adları verilmiştir. Yeni almanağa dahil edilen elli yedi yıldızdan yalnızca bu ikisinin geleneksel bir adı yoktu. Kraliyet Hava Kuvvetleri, almanaktaki tüm yıldızların bir adı olması konusunda ısrar ettiğinden, bu iki yıldız için yeni isimler icat edilmiştir. Bu isimler de IAU WGSN tarafından onaylanmıştır.

R. H. Allen'ın Star Names: Their Lore and Meaning (Yıldız Adları: Gelenekleri ve Anlamları, 1899) adlı kitabı, yıldız adları üzerinde çeşitli etkilere sahip olmuştur:
 Kitap, arkeolojiyle ortaya çıkarılan birçok Asur/Babil ve Sümer yıldız adını listeler ve bunlardan bazıları (örneğin Sargas ve Nunki) o zamandan beri IAU WGSN tarafından onaylanmıştır.
 Birçok Çin yıldız adını da (örneğin Cih veya Tsih) listeler, ancak bu isimler genel kullanıma girmemiştir.

 Adını kişilerden alan yıldızlar 
Az sayıda yıldıza, kişilerin adı verilmiştir. Bunlar çoğunlukla yaygın kullanıma sahip olan ve bilim camiası tarafından belirli bir noktada benimsenmiş isimlerdir. (Mitolojik karakterler hariç tutulduğunda) bu duruma ilk örnek, 17. yüzyılda İngiltere Kralı I. Charles'ın onuruna adlandırılan Cor Caroli'dir (α CVn). Diğer örnekler ise çoğunlukla adını gökbilimcilerden almıştır; bunların en bilinenleri muhtemelen Barnard Yıldızı, Kapteyn Yıldızı ve yakın zamanda adlandırılan Tabby Yıldızı'dır. Barnard Yıldızı, bilinen en yüksek özdevinime sahip yıldızdır ve çıplak gözle görülemeyecek kadar sönük olmasına rağmen bu özelliğiyle dikkat çeker.

Uluslararası Astronomi Birliği, ötegezegenlere ve onların konak yıldızlarına özel adlar vermek amacıyla, biri 2014-2015 yıllarını kapsayan dönemde, diğeri ise 2019 yılında olmak üzere iki kez NameExoWorlds (Ötegezegen Dünyalarını İsimlendir) yarışması düzenlemiştir. Bu yarışmalar sonucunda pek çok yıldıza kişilerin adları verildi. Bu adlar arasında Cervantes (Mu Arae için), Copernicus (55 Cancri A için) ve yazar Rosalía de Castro onuruna verilen Rosalíadecastro (HD 149143) da bulunmaktadır.

 Katalog belirtmeleri 
Bir yıldızı belirtmek için daha iyi bir yöntemin olmadığı durumlarda, genellikle katalog belirtmeleri kullanılır. Bu amaçla pek çok yıldız kataloğu kullanılır (bkz. yıldız katalogları).

 Takımyıldıza göre 
Takımyıldız şekilleri, insanlık tarihi ölçeğinde büyük ölçüde sabit kalır. Bu nedenle, yıldızları sistematik olarak belirten ilk modern sistemler, onları bulundukları takımyıldız içinde belirtmiştir.

 Bayer belirtmesi, Johann Bayer tarafından 1603'te yayımlanan böyle bir sistemdir. Her takımyıldızdaki en parlak yıldızları Yunan (veya daha nadiren Latin) harfleriyle belirleme sistemini tanıtmıştır ve bu sistem hala yaygın olarak kullanılmaktadır. Bayer, harfleri genellikle parlaklık sınıfına göre atamıştır: Birinci kadir yıldızlar alfabenin ilk harflerini alırken, onları ikinci kadir yıldızlar ve diğerleri takip ediyordu (fakat bu kuralın pek çok istisnası vardır). Orijinal Bayer belirtmeleri listesi, çıplak gözle görülebilen 1.564 yıldız içeriyordu ve Bayer'in kataloglamadığı birçok yıldız ise sonraki gökbilimciler tarafından listeye eklenmiştir.
 Flamsteed belirtmesi de yıldızları takımyıldızına göre listeler, fakat harf yerine numara kullanır ve yıldızları parlaklıklarının azalmasına göre değil, artan sağ açıklıklarına göre sıralar. Bu numaralar Flamsteed'in kendisi tarafından değil, Fransız gökbilimci J. J. Lalande tarafından Flamsteed'in kataloğunun 1783'te yayımlanan Fransızca baskısında atanmıştır. Geleneksel Çin belirtme sistemine oldukça benzeyen bu sıralama yöntemi, Dünya'nın presesyon (ekseninin yalpalaması) hareketinden etkilendiği için, atandığı tarihteki sıralama günümüzde her zaman geçerli olmayabilir.
 Güney yarımküreden görülebilen yıldızlar için Benjamin Gould tarafından (1879) tanıtılan Gould belirtmesi de, yıldızları takımyıldızına göre listeler ve artan sağ açıklıklarını kullanarak numaralandırır.
 Hevelius ve Bode de takımyıldızlar içindeki yıldızları benzer şekilde numaralandırmışlardır. Onların numaralandırma sistemleri kullanımdan düşmüştür, ancak bu belirtmeler hala ara sıra yanlışlıkla Flamsteed belirtmeleri olarak kabul edilir. Bode tarafından atanan bir numara olan 47 Tucanae, bunun meşhur bir örneğidir.

 Tam gökyüzü katalogları 
sağ|küçükresim|Histoire céleste française (1801)
Tam gökyüzü yıldız katalogları, yıldız belirtmesini ait olduğu takımyıldızdan bağımsız kılar ve görünür kadri belirli bir eşik değerden daha parlak olan tüm yıldızları numaralandırmayı amaçlar.

 Histoire céleste française (1801), 9. kadire kadar olan 47.390 yıldızı numaralandırmıştır.
 Bonner Durchmusterung (1859), fotoğrafçılığın yardımı olmadan derlenmiş en eksiksiz yıldız kataloğuydu. Toplamda 320.000 kuzey yarımküre yıldızını listelemiş, bu sayı daha sonra Cordoba Durchmusterung (1892) ve Cape Photographic Durchmusterung (1896) ile genişletilmiştir.
 Henry Draper Kataloğu (1924), 10. kadire kadar olan 225.300 yıldızı listelemiş ve bu sayı 1949'da yapılan eklemelerle toplam 359.083'e çıkarılmıştır. HD numaraları, Flamsteed veya Bayer belirtmesi olmayan yıldızlar için bugün de yaygın olarak kullanılmaktadır.
 Parlak Yıldız Kataloğu (1930), 6. kadirden daha parlak tüm yıldızları listelemiştir. 1983'te yapılan eklemelerle 7,1 kadire kadar olan yıldızları da içerecek şekilde genişletilmiştir.
 Catalogue astrographique, 11. kadire kadar olan tüm yıldızları listeleme amacıyla 1891 ile 1950 yılları arasında derlenmiş ve 4,6 milyon yıldızdan oluşan bir liste ortaya çıkmıştır. Katalog, şu anda ABD Deniz Gözlemevi'nin sorumluluğunda geliştirilmeye devam etmektedir.
 USNO-B1.0 kataloğu bir milyardan fazla gök cismi içerir ve o da ABD Deniz Gözlemevi'nde geliştirilmeye devam etmektedir.
 Çevrimiçi Guide Star Catalog II (2008), 21. kadire kadar olan 945 milyon yıldız içerir.

 Değişen yıldız belirtmeleri 

Bayer belirtmesine sahip olmayan değişen yıldızlara, Bayer şemasının bir uzantısı niteliğindeki bir belirtme sistemine göre isim verilir. Bu sistemde, önce tekil R'den Z'ye kadar büyük Latin harfleri, daha sonra ise harf çiftleri ve ardından takımyıldız adı kullanılır. Bu tür belirtmeler, o yıldızları değişen yıldız olarak işaretler. Örnek olarak R Cygni, RR Lyrae ve GN Andromedae verilebilir. (Pek çok değişen yıldızın başka kataloglarda da belirtmeleri bulunur.)

 Ötegezegen araştırmaları 
Bir yıldızın yörüngesinde bir gezegen tespit edildiğinde, yıldıza genellikle onu keşfeden teleskobun veya gözlem projesinin adı temel alınarak ve o projenin keşfettiği gezegen sistemlerine verilen sıra numarasına göre bir ad ve numara verilir. Örneğin: HAT-P-9, WASP-1, COROT-1, Kepler-4, TRAPPIST-1.

 Yıldız adlarının bilimsel olmayan kuruluşlar tarafından satışı 
Yıldız isimlendirme hakları, IAU aracılığıyla veya başka herhangi bir bilimsel kurum tarafından satılamaz. Aksine, yıldız adları ticari olmayan bir temelde, az sayıda uluslararası gökbilimci, bilim insanı ve tescil kuruluşundan oluşan organizasyonlar tarafından seçilir. Bu kuruluşların atadığı isimler genellikle bir Yunan harfi ve ardından yıldızın yer aldığı takımyıldız adından oluşur veya daha nadiren, yıldızın antik geleneksel adına dayanır.

Bununla birlikte, yıldızlara kendi özel katalogları içinde kişiselleştirilmiş takma adlar atamayı teklif eden çok sayıda bilimsel olmayan "yıldız isimlendirme" şirketi bulunmaktadır. Bu isimler yalnızca o şirket tarafından kullanılır ve sadece şirketin web sitesinde veya satın alınan ürünlerde görüntülenebilir. Ticari kuruluşlar tarafından verilen bu isimler, ne astronomi camiası ne de rakip yıldız isimlendirme şirketleri tarafından tanınır. New York Şehri Tüketici İşleri Departmanı (New York City Department of Consumer Affairs), yıldız sattıklarını veya yıldızlara isim verme hakkı sattıklarını iddia eden şirketlere karşı ihlal bildirimleri yayımlamıştır. Amatör gökbilimciler tarafından yapılan bir anket, tüketicilerin yarısından biraz fazlasının, bu tür isimlendirmelerin astronomi camiası tarafından tanınmadığı konusunda uyarılmış veya bilgilendirilmiş olmalarına rağmen, yine de bilimsel olmayan bir şirketle "bir yıldıza isim verme" isteğini sürdüreceğini ortaya koymuştur.

Yıldız adı satışı Türkiye'de de, özellikle 2000'li yılların sonlarında popülerlik kazanmıştır. Genellikle bir hediyeleşme aracı olarak görülen bu uygulama, bazı ticari şirketler tarafından "evlat edinme" metaforuyla pazarlanmaktadır.

 Ayrıca bakınız 
 Arapça yıldız isimleri listesi
 NameExoWorlds
 Geleneksel yıldız adları dizini

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 
 Popüler yıldız adları listesi
 The Naming of Stars - ABD Ulusal Denizcilik Müzesi
 The Straight Dope: Can you pay $35 to get a star named after you?
 Naming Stars 

Belirtme
Belirtme
Kategori:Astronomik adlandırma