Togay Teymur

Togay Teymur (Ṭaghāytīmūr, ö. 1353 Aralık), 14. yüzyılın ortalarında İlhanlı tahtına talip olanlardan birisidi. Ebû Said'in ölümünden sonra İlhanlı olmayı deneyen birçok kişiden sadece Doğu İran'dan gelen Togay Teymur, Cengiz Han hanedanından gelen son büyük adaydır. İktidar üssü Gürgan ve Batı Horasan'dı. Adı "Togay Teymur" Moğolca "Kase/Demir Tencere" anlamına gelmektedir.

 Ebû Said'in vefatından önce 
Togay Teymur, Cengiz Han'ın küçük kardeşi Kasar'ın soyundan gelmektedir. Sonunda ailesi göçebe bir kabile olan Çetelerin hükümdarı olmuştur. Büyükbabası Baba Bahadır, Çete'leri, Gürgan Nehri'nin doğusundaki Astarabad (günümüzdeki Gürgan) ile Kalbuş arasındaki bölgeye getirmiştir. Bu bölgenin başlıca şehirleri Astarabad ve Curjan'dı. Togay Teymur Çetelerin lideri olduğunda, onlar hala bu bölgede bulunuyorlardı.

 Celâyirliler ve Çobanoğulları ile Mücadeleler 
İlhanlı Ebû Said'in 1335'te ölümünden birkaç ay sonra Togay Teymur, halefiyet mücadelesine dahil olmuştur. Horasan valisi Şeyh Ali bin Ali Kuşçu, Togay Teymur'un Cengiz Han'a olan akrabalığını dikkate alarak ona İlhan adını vermeyi teklif etmiş ve Doğu İran prenslerinin çoğu onu hükümdar olarak kabul etmeye ikna olmuşlardır. Adının paralara ve resmî dualara eklenmesinin ardından Batı İran'a bir sefer düzenlenmesi planlanmıştır. Ülkenin o kesiminde iki İlhanlı, Arpa Han ve Musa Han zaten devrilmişti ve Horasan birliklerinin oradaki istikrarsızlığın üstesinden gelebileceğine inanılıyordu.

1337 baharında Togay Teymur'un kuvvetleri sefere başlamıştır. Ancak kendi saflarında anlaşmazlıklar vardı; bazı yerel prensler Şeyh Ali'nin İlhanlı üzerindeki gücünden rahatsızdı ve Horasan valisi olarak uygulamakla görevli olduğu ekonomik politikalardan nefret ediyorlardı. Bunun üzerine, Câunî Kurban kabilesinin reisi Argun Şah ile Kuhistan'ı elinde bulunduran Abdullah bin Mulay, Bistâm'daki seferden çekildiler. Bu durum, Celâyir Hanı Hasan Büzürg ve kukla hanı Muhammed Han tarafından yenilgiye uğratıldıktan sonra kaçan eski İlhanlı Musa Han ve birliklerinin eklenmesiyle telafi edildi. Birlikte eski İlhan başkenti Soltaniye'yi işgal ettiler ancak Haziran 1337'de Hasan Büzürg onlarla karşılaştı ve onları sahada yendi, Togay Teymur ve Şeyh Ali'yi bölgeyi boşaltmaya zorlamıştır.

Temmuz 1337'de Horasan'a dönerken Şeyh Ali, Argun Şah tarafından yakalanarak idam edilmiş ve başını Hasan Büzürg'e göndermiştir. Bu noktadan sonra Argunşah, Togay Teymur'un en güçlü destekçisi olmuştur Hasan Büzürg'ün valiliğini yapmak üzere Horasan'a gelen Muhammed-i Mulay'a karşı koyması için Togay Teymur'u ikna etmiştir. Togay Teymur ve Argun Şah o yılın sonbaharında onu yenerek idam etmişler ve böylece Horasan'ın Celayirliler'den uzak kalmasını sağlamışlardır.

Bir yıldan az bir süre sonra Togay Teymur yeniden batıdaki olayların içine çekilmiştir. Hasan Büzürg'ün buradaki hakimiyeti, Celayirliler'i yenen, Hasan Büzürg'ün kukla hanını öldüren ve Temmuz 1338'de Tebriz'in kontrolünü ele geçiren Çobanoğulları Hasan Kûçek tarafından tartışmalı hale getirilmiştir. Bunun üzerine Hasan Büzürg, Togay Teymur'den yardım istemiştir. Argun Şah'a danıştıktan sonra teklifi kabul etmiş ve 1339'da Batı İran'a dönmüştür. Anlaşmanın bir parçası olarak Hasan Büzürg onu İlhan olarak tanımıştır.

Ancak Hasan Küçek ittifakı bozmak için hızlı davranmıştır. Togay Teymur'e bir mektup göndererek ona kendi İlhanlı kuklası olan prenses Satıbey Hatun'un yardımcılığını teklif etmiş ve Çobanoğulları ile Horasanlılar arasında bir ittifak kurulmasını ummuştur. Başka bir rivayete göre Hasan Küçek, Hasan Büzürg'e karşı kendisiyle ittifak kurması için bir teşvik olarak Arap Irak eyaletini Togay Teymur'e devretmeyi teklif etmiştir. Togay Teymur bu fikirden hoşnut kaldı ve teklifi kabul ettiğini bildiren bir cevap göndermiştir. Hasan Küçek daha sonra cevabı Hasan Büzürg'e Togay Teymur'un güvenilmez bir kişi olduğu ve Celayirliler ile Çobanlıların birçok şeye aynı şekilde inandıklarını ve İlhanlı devletinin yeniden birleşmesi için birlikte çalışabileceklerini iddia eden ek bir mektupla iletmiştir.

Hasan Büzürg, Çobanî rakibine inanarak Horasanlılara karşı tavır almaya karar vermiştir. Hem Celayiri hem de Çobanoğulları kuvvetleri kendisine karşı çıktığı için Togay Teymur'ün Horasan'a dönmekten başka seçeneği kalmamıştır. 1340 yılında Togay Teymur, Hasan Büzürg tarafından tekrar İlhanlı olarak tanınmış ve 1344 yılına kadar bu şekilde tanınmaya devam etmiştir; İlhanlıları kendi yönetimi altında birleştirme girişimleri etkili bir şekilde başarısız olmuştur. Togay Teymur'un, kardeşi Şeyh Ali Ke'ün komutasında Çobanoğulları'na gönderdiği kuvvetlerin 1340 yılında yenilgiye uğramasının ardından, Togay Teymur artık batıda güç kullanarak otorite kurmaya çalışmamıştır. Düzenli Horasan ordusu yok edilmişti ve Togay Teymur, batıyı fethetmek için yetersiz olan kendi ve müttefiklerinin kabile güçlerine bağımlı kalmıştı; ancak Horasan, Gürgan ve Mâzenderan'ın büyük bölümünde hükümdar olarak tanınmaya devam etmiştir.

 Serbedârîler ile Çatışma 

Batıda Celayirliler ve Çobanlılar, Togay Teymur'un İlhanlı topraklarının büyük bölümüne hakim olmasını engellemişlerdi. Bir başka grup ise ona çok daha doğrudan karşı çıktı; onlar Horasan'daki yönetimini tehdit ediyorlardı. Serbedârîler, giderek sertleşen vergi talepleri sonucunda Togay Teymur'ün astlarından biri olan Alaaddin Muhammed'e karşı ayaklanarak iktidara gelmişlerdir. Başlangıçta Serbedârîler isyanlarının yalnızca Alaeddin'e karşı olduğunu ve Togay Teymur'e karşı olmadığını iddia ettiler ve Togay Teymur'ün adını paralarına koymaya devam ettiler. Ancak 1340 yılında Argun Şah'ın Câuni Kurbanı'na saldırdıklarında, Togay Teymur kuvvetlerini onlara karşı göndermeye teşvik edildi, ancak çıkan çatışmada yenildiler ve hem Alaaddin hem de Abdullah bin Mulay öldürüldü. Togay Teymur'ün kardeşi Şeyh Ali Ke'ün de Mayıs 1343'te Serbedârîlere karşı yapılan savaşta öldü. Bunun ardından Serbedârîle, Horasan'ın büyük bir bölümünü ele geçirdiler ve Hasan Küçek'in kukla hanı Süleyman'ı tanıyarak bağlılıklarını Çobanoğullarına devrettiler.

Togay Teymur ve taraftarları, hükümdarı Bâvendîli II . Hasan'ın vasalı olduğu Amul'un güneyindeki (Mâzenderan'da) Cajrud vadisine kaçtılar. 1344 yılında Serbedârîler, Togay Teymur'u ortadan kaldırmaya karar verdiler ve ona karşı harekete geçtiler; ancak Bâvendîler ordularını tuzağa düşürdüler ve liderleri Mesud'u öldürdüler. Bu, Togay Teymur'ün Serbedârîlerin ele geçirdiği toprakların çoğunu geri almasını sağladı ve hatta birkaç yıl boyunca onların sadakatini yeniden kazandı.

Buna rağmen Serbedârîler tehdit oluşturmaya devam ettiler. Togay Teymur'ün müttefiki Argun Şah'ın 1345 veya 1346'da ölmesi ona yardımcı olmadı; bu tarihten sonra Cevni Kurbanı, Serbedârîlera karşı onu desteklemeyi bıraktı. 1347/1348'de, görünüşe göre Şemseddin Ali'nin liderliğindeki Serbedârîler, herhangi bir İlhanlının adını vermeden bağımsızlıklarını iddia eden paralar basıyorlardı. Serbedârîlerin Togay Teymur'a karşı muhalefeti, Yaḥya Karawi'nin 1351/1352'de Serbedârîlerin liderliğini üstlenmesine kadar devam etti. Togay Teymur'e boyun eğmeye karar verdi, onun adına sikke bastırdı, ona haraç gönderdi ve her yıl hanın huzuruna çıkacağına söz verdi. Togay Teymur bu teklifi kabul etti ve barış sağlanmış gibi göründü. Ancak Yaḥya, Togay Teymur'un vasalı olarak kalmayı düşünmüyordu. Kasım veya Aralık 1353'te Yahya ve bir grup Serbedârî, ordugâhında bulunan Togay Teymur'ün huzuruna çıktılar. Onu ya bir baltayla ya da bir okla vurdular, başını kestiler, ailesini ve ordusunu katlettiler ve göçebelerin hayvanlarını öldürdüler.

Togay Teymur'un topraklarının büyük bir kısmı daha sonra tekrar Serbedârîlerin eline geçti. Geriye kalan toprakların oğlu Lokman-Padişah'a geçmesi gerekiyordu, ancak Astarabad valisi Togay Teymur'ün oğlu Şeyh Ali Hindu, iktidarı ele geçirip Serbedârîler mücadeleyi sürdürdü. Togay Teymur'un oğlu Lokman Padişah, Timur'un Emir Vali'yi kovup yerine vasal olarak Lokman Padişah'ı getirmesinden sonra, 1384'te babasının Astarabad ve Cürcan'daki yönetimini devraldı.

 Miras 
Hasar'ın soyundan gelen Togay Teymur, 14. yüzyılın ortalarında İlhanlı tahtına çıkan son güçlü kişiydi. Ailenin ismi Hasar (Qasar) kabilesi idi. Togay Teymur'un 1300'lü yılların ortalarında Kuzey Horasan'daki Serbedârîler tarafından öldürülmesiyle, Hasar (Kasar) kabilesinin hayatta kalan üyelerinin bugünkü Afganistan dağlarına kaçmış olması ve onların soyundan gelenlerin Hasar kabilesinin adını korumuş olması ve zamanla Hasara veya Hazaralar'a dönüşmesi mümkündür. Hazara halkının kendilerine ait yazılı bir tarihleri olmadığından, hiçbir şey kanıtlanamaz; ancak bu teori, Hazara isminin aslında "hezar ( hezār هزار)" olan Farsça "bin" kelimesinden geldiği teorisine kıyasla daha olasıdır. Bu İlhanlılar Moğolları Şii İslam'a geçmiş ve Farsça konuşan Fars kadınlarıyla evlenmiş olduklarından, çocukları Moğol-Fars karışımı bir karaktere sahip Şii Müslümanlar olarak yetiştirilmişlerdi. Bu durum Hazara halkının bugünkü kültürünü çok iyi açıklamaktadır.

 Aile 
Togay Teymur'un en az altı oğlu ve iki kızı vardır. Esas olarak Muʿizz al-anṣāb soyağacı derlemesine  dayanan aile şunları içeriyordu:

Taghāy-Tīmūr (Togha Temür), İlhan 1338–1339, Astarabad, Mazandaran ve Gürgan'ın hükümdarı 1339–1353

 Kazan-Pâdişâh
 Abdülaziz
 Ebu Said
 Lokmān-Pādişāh, Astarabad hükümdarı 1384–1388
 Pīr-Pādişāh (veya Pīrak), 1388–1406 yılları arasında Astarabad hükümdarı, 1410'da öldü
 Sultan Hasan
 Sultan-Hüseyin
 Ali-Sultan
 Babuk-Bik
 Devlet-Şāh Timur'un karısı
 Sultan Hatun (1381'den sonra öldü), Herat'ın Kart (Kurt) hükümdarı Muizziddīn Pīr-Ḥüseyin-Muhammed'in karısı, 1332-1370 ve Herat'ın hükümdarı olan II. Gıyaseddin Pīr-ʿAlī'nin annesi, 1370-1389

 Soybilim 
Muizz al-ansāb'a göre  Togay Teymur'ün soyu şu şekildedir:

 Yīsūgāy Bahâdur (Yesügey, Cengiz Han'ın babası)
 Jujī Qasār (Kasar )
 Baksah
 Abūkān (Ebügen)
 Baba Bahâdur
 Suday
 Taghāy-Tīmūr (Togay Teymur)

Togay Teymur'ün soyağacı kaynaklarda çeşitli şekillerde bildirilmektedir, bir diğer versiyon ise Khwandamir'in (Togay Teymur, Baba Bahadır'ın oğlu, Äbügäi'nin oğlu, Ämägän'ın oğlu, Toqu'nun oğlu, Jöchi Qasar'ın oğlu) sunduğu versiyondur ki bu da açıkça yanlıştır.

 Kaynakça 
Özel

Genel






Kategori:14. yüzyıl Asya hükümdarları
Kategori:İlhanlılar hanları
Kategori:1353'te ölenler