Herat Muharebesi (1270)

Herat Muharebesi (1270), Abaka Han komutasındaki İlhanlı kuvvetleriyle Gıyaseddin Barak komutasındaki Çağatay kuvvetleri arasında gerçekleşmiştir. Muharebe, Tuluy Devrimi ve halefiyet krizi sonrasında eski müttefikler ve rakip ulusların üstünlük için mücadele ettiği parçalanmış Moğol İmparatorluğu içindeki daha geniş bir güç mücadelesinin doruk noktasını oluşturmuştur. Çağatay kuvvetleri Horasan'da başlangıçta başarılar elde etseler de, Herat'ta Abaka Han tarafından ezici bir yenilgiye uğratılmışlardır. Abaka Han, Buhara'yı işgal ederek misillemede bulunmuş ancak daha sonra geri çekilerek İlhanlı-Çağatay sınırını güvence altına almıştır.

 Arka plan 
Cengiz Han tarafından 1206 yılında kurulan Moğol İmparatorluğu, hızla genişleyerek tarihin en büyük bitişik kara imparatorluğu haline gelmiş ve Asya, Orta Doğu ve Doğu Avrupa'nın geniş topraklarını kaplamıştır. Onun soyundan gelenlerin yönettiği yarı özerk uluslara bölünmüştü; bunlar arasında Ögedaylar, Çağataylar ve Toluylar vardı. 1250'lerde Möngke Han önderliğinde ve Altın Orda'dan Batu'nun desteğiyle gerçekleşen Toluid Devrimi, otoritede kesin bir iç değişimdi; Ögeday Hanedanı'nın  egemenliğine son vermiş ve Toluid soyunu üstün güce taşımıştır. Moğol askeri başarısı, hareketli süvarilere, kompozit yaylara, katmanlı zırhlara, disiplinli oluşumlara, gelişmiş iletişim sistemlerine, kuşatma mühendislerine, barut silahlarına ve çok kültürlü bir imparatorluğun başarılı bir şekilde yönetilmesini sağlayan psikolojik savaşa dayanmaktadır.

 İhtilafın kökeni 
İhtilafın kökeni, Möngke Han'ın Büyük Han (Kağan) olarak ilan edildiği ve Ögeday Han'ın soyundan gelen Ögeday Han'ı etkisiz hale getirdiği 1251 Toluid Devrimi'dir. Bu gelişme Ögedaylıların müttefiki olan Çağadaylıları zayıflatmış ve Ögeday ulusunun (devletinin) nihai olarak dağılmasının yolunu açmıştır. Möngke'nin yükselişini destekleyen Altın Orda'nın Cuhileri, Çağataylıların zayıflığından yararlanarak Mâverâünnehir ve Batı Türkistan'ı ele geçirmişlerdir.

Möngke'nin 1259'daki ölümünün ardından imparatorluk, kardeşleri Kubilay Han ve Arık Böke arasında Toluid İç Savaşı adı verilen bir iç savaşa sürüklendiler. Bu durum imparatorluğun daha da zayıflamasına yol açmış ve Çağataylar ve Ögedaylar gibi bölgesel güçler bağımsızlıklarını yeniden ilan edebilmişlerdir. Çağatay Hanı Algu, Altın Orda'nın İlhanlılar ile meşguliyetini, Semerkant ve Buhara'yı da içeren kaybedilen Çağatay topraklarını geri almak için kullanmıştır.

 Barak ve Kaydu'nun Yükselişi 
Algu'nun 1265 veya 1266'daki ölümünden sonra, Çağataylı bir prens olan Barak, Orta Asya'nın en önemli hükümdarı olmuştur. Barak başlangıçta Kubilay Han ile müttefik olmasına ve Çağatay ulusunun kontrolüne sahip olmasına rağmen, daha sonra bağımsızlığını ilan etmiştir. Onun yükselişi, Ögeday Han'ın torunu olan ve Ögeday ulusunu yeniden kurmaya çalışan ve hem Kubilay hem de Çağatay'la Orta Asya'da üstünlük için mücadele eden Kaydu'nun yeniden ortaya çıkmasından sonra gerçekleşmiştir.
alt=Map of the region and principal localities of Transoxiana|küçükresim|upright=1.36| Mâverâünnehir Haritası

Barak ve Kaydu çok sayıda muharebeye girmişler ve Kaydu'ya Altın Orda yardım etmiştir. Hucend yakınlarındaki Barak'ın tamamen yenilgiye uğratıldığı bir dizi savaşın ardından, iki taraf geçici bir barış anlaşması imzalamıştır. 1269 yılında Talas kasabasında bir kurultay (şehzadeler meclisi) toplandı, Kaydu ve Barak, Cengiz Han'ın soyundan geldikleri gerekçesiyle ortak bir anlayışa vardılar. Barak, Çağadaylıların toprak ve kaynaklar üzerinde orantılı bir paya sahip olma hakları olduğunu ve bunun sonucunda Maveraünnehir gelirlerinin üçte ikisinin Barak'a, üçte birinin ise Kaydu ve Möngke Timur'a bölünmesiyle sonuçlandığını ileri sürmüştür. Prensler şehirler yerine dağlarda ve ovalarda ikamet etmeyi, tebaalarına ek yük getirmemeyi, ekili arazilerde sığırların otlatılmasına izin vermemeyi kabul ettiler. Bölgeyi canlandırmak için yerleşik toprakların başına Mahmud Yalavaç'ın oğlu Mesud Bey getirildi. Barak'ın ordusuna mevsimlik otlaklar verildi ve Qaidu ile Barak, Semerkant ve Buhara'nın askerî birliklerini ve silah yapımı da dahil olmak üzere zanaat atölyelerini paylaştılar. Anlaşmanın şartlarına göre, El Kaide, Barak'ın yaklaşmasını engellemek için Buhara yakınlarına asker konuşlandırdı; bunun karşılığında, Barak'a karşı savaş alanında zafer kazandığı varsayıldı.

Kendisine tahsis edilen toprak parçasından memnun olmayan ve Kaydu'nun varlığı nedeniyle doğuya veya kuzeye doğru genişleyemeyen Barak, daha sonra dikkatini batıya doğru çevirmiştir. Barak, İlhanlı Devleti'nin hakimiyetindeki Horasan'ın işgali için bir sefer önerdi. Bu bölge, Kaydu'ya  bağlı Abaka Han tarafından yönetiliyordu. Barak, seferini İlhanlıların bu toprakları miras yoluyla değil, fetih yoluyla elde ettikleri gerekçesiyle meşrulaştırdı. Hem Barak'ı hem de İlhanlıları zayıflatma fırsatı gören Kaydu, sonuç ne olursa olsun kendi konumunu iyileştireceğine inandığı için seferi desteklemiştir.

 Barak'ın Horasan'ı işgali 
Barak, 1268 yılında  diplomasi bahanesiyle İlhanlılara gönderdi, ama amacı istihbarat toplamaktı. Aynı zamanda Barak, Çağatay prensi Tegüder ile müzakere ederek ona destek karşılığında Horasan ve Mazenderan'ın egemenliğini vadetmiştir. Tegüder'in Barak'a iltica etme ve isyan çıkarma girişiminin izinsiz olduğunu öğrenince. Abaka Han, Tegüder'in derebeyliğinin bulunduğu Gürcistan'da onu cezalandırmak için bir sefer başlatmıştır. Barak bir karşılık veremeden Abaka, Tegüder'i açık bir şekilde yenmiş ve esir almıştır.

Barak'ın seferi, 1221'de Bamyan Kuşatması sırasında büyükbabası Mutukan'ın ölümü nedeniyle hak iddia ettiği Afganistan eyaletinin fethi ile başlamıştır. İlk olarak Herat civarında, Abaka'nın kardeşi ve Horasan valisi Tübşin'i yenerek başarılı olmuştur.Mayıs 1270'e gelindiğinde Barak eyaletin büyük bir kısmını ele geçirmiş, tarihi bir Pers şehri olan Nişabur'u yağmalamış ve Herat'ın hükümdarı ve İlhanlılar'ın bir Kert vasalı olan Şemseddin Muhammed'i teslim olmaya ve haraç ödemeye zorlamıştır.

Barak, Belh ile Herat arasında bulunan Maruç'a doğru yürümüş ve orada Tubşin ve Horasan valisi Argun Ağa ile görüşmüştür. Kısa bir çatışmadan sonra İlhanlı kuvvetleri bozguna uğramıştır. Tübşin Mazandaran'a çekilmiş ve durumu Abaka'ya bildirmiştir. Bu zaferin ardından Barak'ın kuvvetleri arasında iç anlaşmazlıklar yaşanmıştır.Kaydu birliklerinin komutanlarından Kıpçak, Barak'ın komutanı Celayirtay ile anlaşmazlığa düşmüş ve bunu geri çekilme sebebi olarak kabul etmiştir. Onu yakalamaya yönelik tüm girişimler başarısız olmuş ve Kıpçak, müttefik ordudaki hızlı firarlara tanıklık ederek Kaydu'ya dönmüştür, Güyük Han'ın torunu olan Çabat bir bahane bulup geri çekilmiş ancak geri çekilme sırasında Barak'ın oğluyla girdiği çatışmada ordusunun büyük bir kısmını kaybetmiştir.

Barak, askerlerinin kendisini terk etmesinden dolayı Kaydu'ya şikâyette bulunmuş, ancak Kaydubu şikâyeti dikkate almadı ve bunun yerine Abaka'ya Kıpçak'ın döndüğünü bildirmiştir. Bu, diplomatik bir değişimi tetikledi ve Abaka ile Kaydu, birbirlerine "ortogh" (müttefik, dost) diyerek bir ittifak kurdular. Kaydu ordusunun firar etmesi Barak'ın kuvvetlerini zayıflatmış ve Abaka'ya karşı saldırıya hazırlanmak için zaman vermiştir.

 Abaka'nın Herat'a yürüyüşü 
alt=A miniature depicting a crowned man riding a horse|sağ|küçükresim| Abaka Han
Abaka Han, Çağatay istilasını karşılamak için geniş çaplı hazırlıklar yapmıştır. Büyük vezirine ok, yay ve mızrak gibi silahlar imal etmesini emretmiş ve generallerine yardımcı kuvvetler de dahil olmak üzere birliklerini seferber etmelerini emretmiştir. Altın Orda sınırında sınır komutanı olarak görev yapan kardeşi Yoşmut'u da 10.000 kişilik bir orduyla kendisine katılmaya çağırmıştır. İlhanlı saray tarihçisi Vassaf'a göre Yoşmut, Tübşin'e yardım ederken Barak'ın ordusuyla birkaç kez çarpışmış ve önemli kayıplar vermiştir. Abaka, 27 Nisan 1270'te Azerbaycan'dan ayrılarak Mugan, Erdebil ve Şeruyaz üzerinden kuzeybatıya doğru ilerlemiştir. Yolda, daha önce Barak tarafından esir alınmış ancak kaçmayı başarmış olan Kubilay Han'ın habercisi ile karşılaşır ve Barak'ın birliklerinin sık sık sarhoş olduğunu ve atlarının da kötü durumda olduğunu söyler. Bu istihbarattan cesaret alan Abaka ilerlemeye başlamıştır.

Ordusu Rey ve Kumis üzerinden ilerleyerek, Kirman ve Yezd'den gelen takviye kuvvetleriyle birlikte Tübşin ve Argun Ağa'nın kuvvetleriyle birleşmiştir. Herat civarında, İlhanlılara bağlı olmaları nedeniyle bir Gürcü birliği de onlara katılmıştır. Abaka Han, sefer sırasında Çağataylılar tarafından suikasta uğrama tehlikesiyle karşı karşıya kaldığı için ordudaki varlığı konusunda sıkı bir gizlilik sağlamış, bu gizliliği, hareketleri hakkında bilgi veren herkesin öldürülmesini emrederek uygulamıştır. Bu başarılı olmuş ve Barak, savaştan kısa bir süre öncesine kadar Abaka'nın yaklaştığının farkında varmamıştır.

 Muharebe 
Mugan'dan 55 günlük bir yürüyüşün ardından Abaka'nın kuvvetleri Barak'ın ordusuna sadece beş günlük mesafedeydi. Gizliliğini korumak için Abaka, birliklerine yangın çıkmasını önlemek amacıyla önceden pişirilmiş erzak taşımalarını emretmiştir. Ayrıca Kral Davit komutasındaki Gürcü yardımcı birlikleri de dahil olmak üzere 5.000 kişilik süvarilerinin %10'u Abatay ve Şiktur komutasında Çağatayların hareketlerini izlemek üzere önden gönderilmiştir. Karşılaştıkları herhangi bir Çağatay askerini öldürmeleri emredildi ve Barak'ın öncü birliklerine rastlayıp onları şafak vakti bir pusuda yok edene kadar bunu yaptılar. Geri döndüklerinde Barak'ın ana ordusunun bir günlük yürüyüş mesafesinde olduğunu bildirdiler. Abaka daha sonra birliklerini sağ, sol ve merkez olmak üzere üç kolorduya ayırdı ve Tübşin'i Herat Nehri üzerindeki Çagçaran yakınlarına, Barak'ın öncü komutanı Margha'ul ile savaşmak üzere gönderdi. Tübşin, Margha'ul'un 3.000 adamını yenerek Horasan'dan yağmalanan ganimetleri geri almıştır. Ancak Margha'ul kaçmayı başarmış ve Barak'a haber vermiş, o da karşılık olarak birliklerini geri çekmiştir.
alt=Mounted archers pursue mounted warriors.|küçükresim|upright=1.36| Atlı savaşçılar düşmanları kovalar. Reşîdüddîn'in Câmiu't-Tevârîh'inin illüstrasyonu.

Abaka Herat'a doğru ilerlerken komutanlarını savaş alanını seçmeleri için görevlendirmiş, çünkü Barak'ın barışçıl müzakereleri kabul etmeyeceğini bekliyordu.  Bu arada ordusu Barak'ın casuslarını yakalamıştır. Abaka onları hemen idam etmeyerek onları aldatmak için kullanmıştır.  Abaka, güvendiği askerlerinden birinin kendisine açıkça Altın Orda'nın İlhanlı topraklarını işgal ettiğini ve Abaka'nın geri çekilme niyetinde olduğunu söylediği bir durumu uydurdu.  Casuslardan ikisi kısa süre sonra idam edildi ve birinin yanlış bilgi yaymak amacıyla kaçmasına izin verilmiştir.   Abaka daha sonra ordusunu önceden belirlenen savaş alanı olan Cinâ (Hanbeh) ovasına doğru hareket ettirmiştir. Bu arada Barak'a Abaka'nın geri çekildiği haberi ulaşınca saldırıya geçmiştir. Memlük kaynakları, bu yanlış bilginin, Barak'ın ordusundan kaçıp Abaka'ya katılan ve ona kehanet yoluyla zafer vadeden bir kişi tarafından da yayıldığını belirtmektedirler. Abaka, firar eden kişiyi ödüllendirerek geri çekildiğine dair yanlış bilgileri yaymasını emretmiş, böylece Barak savaşa girmeye ikna olmuştur. 

22 Temmuz 1270'te Karasu Nehri yakınlarında Herat Muharebesi gerçekleşti. Başlangıçta tereddüt etmesine rağmen Barak, Abaka'nın savaş alanını kontrol etmesi, Barak'ın atlarının kötü durumda olması ve İlhanlı güçlerinin Çağatay'ın suya erişimini kesmesi gibi önemli dezavantajlara rağmen generalleri tarafından savaşa girmeye ikna edilmiştir. Abaka ordusunu üç parçaya ayırdı. Tübşin ve Hindu Noyan, Samaghar, Shiktur ve Arghun Aqa gibi diğer komutanlarla birlikte sağ kanada komuta ediyordu. Yoşmut komutasındaki sol kanat ise Kirmanid ve Yezd birlikleri ile Sonitay, Buriltay ve Abdullah Aqa tarafından destekleniyordu. Abatay Noyan ve diğer subaylar merkeze komuta ediyordu, Abaka oradaydı ancak güvenliği için geride kalıyordu.

Savaş, Barak'ın güçlerinin oklarla saldırmasıyla başladı, ardından Margha'ul önderliğindeki bir saldırı gerçekleşti ve Margha'ul, bir okla öldürülmeden önce ağır hasara yol açmıştır. Onun ölümü Barak'ın ordusunu zayıflattı, ancak Celayirtay komutayı ele almış ve 4.000 süvariyle İlhanlıların sol kanadını yararak karşı saldırıya geçmiştir. Bir ara Abaka geri çekilmeyi düşünmüş ancak deneyimli komutanı Sonitay birliklerini toparlamış ve savaşmaya devam etmeleri konusunda uyarmıştır. Abaka, Yoşmut'un yeniden konuşlandırılmasını organize ederek ve tekrarlanan saldırıları komuta ederek bir karşı saldırıyı bizzat yönetmiştir. İlhanlı ordusu Celayirtay'ı kuşatarak ordusunun dağılmasına sebep olmuştur. Muharebe aleyhine döndüğünde Barak da savaşa katılmış, ancak atından düşüp yaralandıktan sonra kaçmak zorunda kalmıştır. Barak, Buhara'ya geri kaçmıştır ve muaherbeyi İlhanlılar kesin bir zaferle kazanmışlardır.

 Sonrası 
Barak'ın Herat'ta yenilgiye uğraması onun saltanatının çöküşü anlamına gelmiştir. Buhara'ya çekilmiş, burada felç geçirmiş ve sedyeyle taşınmak zorunda kalmıştır. Ordusu dağılmaya başlamış, komutanlardan bazıları Abaka'ya sığınırken, iki prens de doğuya kaçmaya çalışmıştır. Barak onların ardından sadık takipçilerini ve kardeşi Basar'ı Kaydu'nun yardımını istemek üzere göndermiş ve yenilgisini Kıpçak'ın ve Çabat'ın firarına bağlamıştır. Fakat Kaydu, Basar'ı hapse atmış ancak Barak'a bir ordu göndereceğine söz vermiştir.
alt=A picture depicting Mongol archers|küçükresim|upright=1.36| Reşîdüddîn'in çizimi ile Moğol askerleri.

Bunun yerine Kaydu, Çağataylıların zayıflığından yararlanmak ve Barak'ın Kubilay Han'dan yardım almasını önlemek amacıyla 20.000 kişilik bir kuvveti batıya doğru yürüttü. Barak, Kaydu'nun ilerlediği haberini aldığında, kendi adamları kaçak prensleri esir almıştı. Barak, Kaydu'yu caydırmaya çalıştı ancak kısa süre sonra kampı kuşatıldı. Ertesi sabah Barak öldü ve 30.000 adamının çoğu Kaydu'ya teslim oldu. Kaydu onlara otlaklar ve hazinesinden bazı parçalar verdi. Barak, 1271 Ağustos'unda ölmüş ve bir ay içinde Kaydu Talas'ta han olarak taç giymiştir.

Bu arada Abaka Han, Ceyhun nehrini geçerek Çağatay topraklarını işgal etmiş ve Buhara'yı yağmalamıştır. Abaka'nın adamları şehri bir hafta boyunca yağmalayıp yıktılar, küle çevirdiler, fakat şehirde herhangi bir Çağatay veya Ögeday askerine rastlamadılar. Ancak Abaka'nın kuvvetleri bu haftadan sonra Buhara'dan ayrıldı. Ceyhun, İlhanlılar'ın doğu sınırı olmaya devam etti ve zaferlerine rağmen, bu sınırın ötesine geçmeye yönelik hiçbir girişimde bulunmadılar. Abaka'nın zaferi İlhanlılar'ın Horasan üzerindeki kontrolünü sağladı ve hükümdarlığının geri kalanında doğu sınırında istikrar sağladı. Daha sonra İlhanlılar, Horasan ve Herat'ta Kaydular, Çağataylar ve Karaunalar'ın akınlarına maruz kalsalar da, Timur'un yükselişine kadar İran'ın doğu sınırı nispeten istikrarlı kalmıştır.

 Mirası 
alt=Troop movements by the Franks, Mamluks and Mongols between Egypt, Cyprus and the Levant in 1271, as described in the corresponding article.|küçükresim|Edward'ın Haçlı Seferi sırasında yapılan operasyonları gösteren Kutsal Topraklar Haritası:
Abaka'nın doğu cephesine odaklanması, batıdaki tehditlere yanıt verme kabiliyetini sınırlamıştır. 1268-1270 yılları arasında Orta Asya'daki karışıklıklarla meşgul olduğu için, 1268 yılında Memlük Sultanı Baybars'ın eline geçen İlhanlı vasalı Antakya'ya destek için asker göndermemiştir. Aynı şekilde 1269 yılında Baybars'ın Haçlı devletlerine karşı giriştiği harekâta da karşı herhangi bir harekette bulunmamıştır. 1271 yılında İngiltere'nin gelecekteki Kralı I. Edward, Akka'ya vardığında Abaka yalnızca küçük bir kuvvetle saldırmış; bu kuvvet Ekim 1271'de Kuzey Suriye'ye baskın düzenlemiş ancak Memlükler yaklaşınca geri çekilmiştir. Herat Muharebesi'nin ardından Abaka, Buhara'ya karşı bir misilleme harekâtı başlatmış ve bu da şehirden kitlesel göçlere yol açmıştır.

Barak'ın Herat Muharebesi'ndeki yenilgisi, 1269'daki kurultaydan daha çok Kaydu'nun tahta çıkmasına önemli katkıda bulunmuştur. Bu zafer Kaydu'nun üst düzey bir siyasi mevkiye gelmesini ve askerî güçlerini genişletmesini sağlamıştır. Ayrıca Barak'ın yenilgisi, savaşın ardından Kaydu'nun hizmetine giren Mesud Beg'in sadakatini de sağlamıştır. Kaydu ile Mesud Bey arasındaki işbirliği, Mesud'un 1289'daki ölümüne kadar devam etmiştir ve daha sonra oğulları Kaydu'ya hizmet etmiştir. Kaydu'nun yönetimi altında, Mesud Beg 1271'de Orta Asya'da başlattığı para reformu bölgenin ekonomik rehabilitasyonunda önemli bir rol oynamıştır.

 Kaynakça 
Özel

Genel













Kategori:İlhanlılar'ın muharebeleri
Kategori:1270'lerde çatışmalar