Öğrenci merkezli eğitim

Öğrenci merkezli öğrenme (öğrenci odaklı eğitim olarak da bilinir), öğretimin odağını öğretmenden öğrenciye kaydıran öğretim yöntemlerini kapsayan genel bir yaklaşımdır. Öğrenci merkezli öğrenmenin temel amacı öğrenme sürecinde sorumluluğu öğrenciye vererek özerklik ve bağımsızlık kazandırmaktır.Jones, Leo. (2007). The Student-Centered Classroom. Cambridge University Press. Bu yaklaşım, öğrencilere belirli bir konuyu nasıl öğreneceklerini öğretirken, gerekli beceri ve şemaları kazandırmayı amaçlar.Rogers, C. R. (1983). Freedom to Learn for the 80's. New York: Charles E. Merrill Publishing Company, A Bell & Howell Company.Pedersen, S., & Liu, M. (2003). Teachers' beliefs about issues in the implementation of a student-centered learning environment. Educational Technology Research and Development, 51(2), 57-76.

Öğrenci merkezli öğretim, yaşam boyu öğrenme ve bağımsız problem çözme becerilerini destekleyen uygulama ve yetkinliklere odaklanır. Bu anlayış yapılandırmacı öğrenme kuramına dayanır ve bireyin yeni bilgi ile önceki deneyimleri arasında anlam kurma sürecindeki kritik rolünü vurgulamaktadır.

Öğrenci merkezli öğrenme, öğrencinin ilgi alanlarını önceleyen ve öğrenci sesini öğrenme deneyiminin merkezine koyan bir yaklaşımdır. Bu yaklaşımda öğrenciler ne öğreneceklerine, öğrenme hızlarına ve öğrenmelerini nasıl değerlendireceklerine kendileri karar verirken, öğretmenler sınıfta kolaylaştırıcı rolünü üstlenir.

Bu yaklaşım, geleneksel eğitim yani "öğretmen merkezli öğrenme" ile zıtlık oluşturur. Geleneksel sınıflarda öğretmen etkin öğrenci ise pasif konumda bulunurken, öğrenci merkezli sınıflarda öğrenciler öğrenme sürecinde etkin ve sorumlu bireyler olarak yer alır.

"Öğrenci merkezli öğrenme" terimi, bazen yalnızca bireysel farklılıkları tanıyan bir eğitim anlayışını da ifade edebilir.Student-Centered Learning. (2014). Education Reform Glossary. http://edglossary.org/student-centered-learning/  Bu anlamda her öğrencinin ilgi, yetenek ve öğrenme stili göz önünde bulundurularak öğretmen, sınıfın tamamından ziyade bireysel öğrenmeye yardımcı olur.

 Arka plan 
John Dewey, Jean Piaget ve Lev Vygotsky gibi kuramcıların öğrencilerin nasıl öğrendiğine odaklanan çalışmaları öğrenci merkezli öğrenme yaklaşımının gelişimine önemli katkılar sağlamıştır. Dewey, ilerlemeci eğitim anlayışının savunucusuydu ve öğrenmenin toplumsal ve deneyimsel bir süreç olduğuna inanıyordu. Çocukların yaparak-yaşayarak öğrenmesinin öğrenme sürecini daha etkili hale getirdiğini savunuyordu. Ona göre öğrencilerin eleştirel düşünme becerilerini geliştirebilecekleri ve gerçek dünya problemlerini çözebilecekleri sınıf ortamları onları geleceğe hazırlamanın en iyi yoludur.

Carl Rogers'ın bireyin oluşumu konusundaki fikirleri de öğrenci merkezli öğrenmeye katkı sağlamıştır. Rogers, "davranışı ve eğitimi anlamlı şekilde etkileyen tek öğrenme bireyin kendi keşfettiği öğrenmedir" diyerek bu anlayışı savunmuştur.Kraft, R. G. (1994). Bike riding and the art of learning. In L. B. Barnes, C. Roland Christensen, & A. J. Hansen (Eds.), Teaching and the case method. Boston: Harvard Business School Press, s. 41 Maria Montessori de çocukların önceden sunulmuş materyallerle bağımsız ve kendi kendilerine etkileşime girerek öğrenmelerini sağlayan uygulamalarıyla öğrenci merkezli eğitimin öncülerindendir.

Öz belirleme teorisi (self-determination theory) bireyin davranışlarının ne ölçüde öz-motivasyonlu ve öz-belirleyici olduğunu inceler. Öğrencilere öğrenmelerini değerlendirme imkânı verildiğinde öğrenme süreci daha anlamlı ve motive edici hale gelir. Öğrenciyi sınıfın merkezine koymak, bireyin öz-değerini keşfetmesine olanak tanır ve içsel motivasyonu artırır.

Öğrenci merkezli öğrenme, geleneksel öğretmen merkezli anlayışı tersine çevirerek öğrenciyi öğrenme sürecinin merkezine koyar. Öğretmen merkezli sınıflarda bilgi esas olarak öğretmenden gelirken, öğrenci merkezli sınıflarda etkin öğrenme teşvik edilir. Armstrong (2012), "geleneksel eğitim, öğrenenin sorumluluğunu görmezden gelir ya da bastırır" demiştir.

Öğrenci merkezli sınıfın öğretmen merkezli sınıftan bir diğer farkı da öğretmenin kolaylaştırıcı (facilitator) rolünü üstlenmesidir. Bu yaklaşımda öğretmenin amacı, öğrencileri öğrenme materyaline yeni yorumlar getirmeye yönlendirmek ve içeriği deneyimlemelerini sağlamaktır. Bu durum, Rogers'ın "anlamlı öğrenme, yaparak elde edilir" görüşüyle örtüşür.

Akranlar arası etkileşim, öğrencilerin birbirlerinden öğrenmesini kolaylaştırır ve işbirlikçi düşünme yoluyla öğrenme sürecini zenginleştirir. Bu anlayışı destekleyen iki önemli kavram vardır: Yakınsak gelişim alanı ve yapı iskelesi.

Yakınsak gelişim alanı, bir öğrencinin tek başına yapamayacağı fakat bir rehber eşliğinde başarabileceği görevler aralığını tanımlar. Yapı iskelesi ise, öğrencinin bu gelişim sürecinde bağımsızlığa ulaşabilmesi için geçici olarak sunulan destekleri ifade eder.

Lev Vygotsky’ye göre öğrenciler sıklıkla akranlarından dolaylı yollarla öğrenir. Bu nedenle, öğretmenlerin öğrenme sürecini bu gelişim alanına göre yapılandırması ve uygun desteklerle öğrencileri bağımsız düşünmeye teşvik etmesi önemlidir. Vygotsky bu durumu şöyle ifade eder: "Gelişim düzeyine zaten ulaşılmış aşamalara göre yapılan öğrenme, çocuğun genel gelişimi açısından etkisizdir. Bu tür öğrenme, gelişimin yeni bir aşamasını hedeflemez; bunun yerine gelişim sürecinin gerisinde kalır." 

 Öğrenci merkezli değerlendirme 
Öğrenci merkezli öğrenme ile öğretmen merkezli öğrenme arasındaki en temel farklardan biri değerlendirme sürecindedir. Öğrenci merkezli öğrenme genellikle biçimlendirici değerlendirmeye daha fazla, sonuç odaklı değerlendirmeye (summatif) ise daha az ağırlık verir.

Bu yaklaşımda öğrenciler, öğrenmelerinin değerlendirilmesi sürecine aktif biçimde katılır. Öğrenciler, ne şekilde değerlendirilmek istediklerine kendileri karar verebilir ya da bu sürece katkı sunabilir. Bu tür katılımcı değerlendirme yöntemleri hem öğrenmeyi hem de öğrencinin motivasyonunu destekler ve öğrenci merkezli yaklaşımların başarısı açısından kritik önem taşır.

 İlköğretim ve Ortaöğretimde Uygulama 
Öğrenci merkezli öğretim yöntemleri, dünya genelinde ilköğretim ve ortaöğretim düzeyinde giderek daha fazla benimsenmektedir. Bu yaklaşım, öğrencinin aktif katılımını, bireysel sorumluluk geliştirmesini ve öğrenme sürecine kendi ilgi ve ihtiyaçlarına göre yön vermesini teşvik eder.

 Amerika Birleşik Devletleri 
Amerika Birleşik Devletleri, öğrenci merkezli öğrenme anlayışının kuramsal temellerinin atıldığı ve ilk sistematik uygulamalarının geliştirildiği ülkelerden biridir. John Dewey’in ilerlemeci eğitim anlayışı ve Carl Rogers’ın birey merkezli öğretim kuramı, ABD kaynaklıdır ve bu düşünürler, öğrencinin ilgi, ihtiyaç ve özerkliğine dayalı bir öğrenme süreci geliştirilmesini savunmuşlardır.Rogers, C. R. (1983). Freedom to Learn for the 80's. New York: Merrill.Dewey, J. (1938). Experience and Education. New York: Macmillan. Bu bağlamda ABD, sadece uygulama değil, aynı zamanda kavramsal çerçeve açısından da birçok ülkeye örnek oluşturmuştur.

Modern dönemde ise öğrenci merkezli yaklaşımlar, özellikle Ortak Çekirdek Devlet Standartları Girişimi (Common Core) gibi ulusal politika belgeleriyle kurumsallaştırılmıştır. Common Core standartları, öğrencilerin eleştirel düşünme, problem çözme ve kendi öğrenme süreçlerini yönetme becerilerini geliştirmeyi amaçlamaktadır. Ayrıca, öğrenci merkezli öğretimin özellikle matematik derslerinde öğrenci katılımını ve başarıyı artırdığı yönünde çok sayıda araştırma yapılmıştır.Cornelius-White, J. (2007). Learner-centered teacher-student relationships are effective: A meta-analysis. Review of Educational Research, 77(1), 113–143. Bu yaklaşım, Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde yapılan eğitim reformları için de ilham kaynağı olmuştur.Güneş, F. (2012). Yapılandırmacı eğitim yaklaşımına eleştirel bir bakış. Eğitim ve Bilim, 37(164), 36–49.

 Türkiye 
Türkiye'de öğrenci merkezli öğrenme yaklaşımı, özellikle Yapılandırmacı eğitim kuramının 2005 yılında ilköğretim müfredatına entegre edilmesiyle birlikte eğitim politikalarının odağına yerleştirilmiştir. Bu reform kapsamında öğretim programları; öğrencinin aktif katılımını, araştırma-sorgulama temelli öğrenmeyi ve bireysel farklılıkları dikkate almayı hedefleyen bir anlayışla yeniden yapılandırılmıştır.Milli Eğitim Bakanlığı. (2005). İlköğretim Programları. Ankara.

Ancak uygulamada bu dönüşüm büyük ölçüde yüzeysel kalmış; eğitim ortamlarında ve öğretmen uygulamalarında gerçek bir paradigma değişimi yaşanmamıştır. Türkiye’de birçok öğretmen, hala davranışçı kuramlar çerçevesinde şekillenen, ezbere dayalı ve öğretmen merkezli yöntemlerle ders işlemektedir.Yılmaz, K. (2008). Öğretmen adaylarının yapılandırmacı öğrenme yaklaşımına ilişkin görüşleri. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 35, 276–286.

Bu durumun birkaç temel nedeni bulunmaktadır:

 Öğretmen yetiştirme sistemlerinde öğrenci merkezli yaklaşımı içselleştirecek nitelikte bir öğretim pratiği geliştirilememiştir.Çelikkaya, T., & Kuş, Z. (2009). Öğretmen adaylarının yapılandırmacı öğretime ilişkin görüşleri. Ahi Evran Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 10(3), 1–13.
 Kalabalık sınıf mevcutları, bireysel öğrenme yollarına uygun planlama yapmayı zorlaştırmaktadır.Öztürk, M. (2011). Kalabalık sınıflarda yapılandırmacı öğrenme uygulamaları. Milli Eğitim Dergisi, 189, 28–42.
 Sınav merkezli sistem; hem öğretmenleri hem öğrencileri merkezi sınavlara odaklanan, test çözme becerisine indirgenmiş dar bir öğrenme anlayışına yönlendirmektedir.Aslan, G. (2017). Türkiye’de sınav sistemi ve yapılandırmacı eğitim anlayışı: Bir çelişki mi? Eğitim ve Gelecek Dergisi, 12(1), 63–75.
 Okullarda gereken fiziksel ortamlar, araç-gereçler ve zaman yönetimi koşulları, öğrenci merkezli yaklaşımın gereklerini desteklememektedir.Ersoy, A. F., & Başer, N. (2014). İlköğretim okullarında yapılandırmacı öğrenme ortamları: Öğretmen görüşleri. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 20(4), 489–512.

Dolayısıyla müfredat belgelerinde yer alan yapılandırmacı ve öğrenci merkezli ifadeler, uygulamada çoğu zaman ya geleneksel yöntemlerle harmanlanarak çelişkili hâle gelmiş ya da yalnızca kağıt üzerinde kalmıştır. Eleştirel pedagojik çevreler tarafından bu değişim, "etiketi değişmiş ama özü aynı kalmış bir eğitim anlayışı" olarak da nitelendirilmektedir.Gündüz, M. (2013). Türkiye’de yapılandırmacı eğitim anlayışının eleştirisi. Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, (15), 79–96.

 Finlandiya 
Finlandiya eğitim sistemi, dünyada öğrenci merkezli eğitimin en başarılı uygulamalarından biri olarak gösterilmektedir. Bu ülkede öğretim programları esnektir; öğrencilerin kendi öğrenme yollarını keşfetmelerine izin verilir. Bireyselleştirilmiş destek, öğrenme motivasyonunu artıran güvenli ortamlar ve öğretmen-öğrenci arasında güçlü iletişim bu yaklaşımı destekleyen unsurlar arasındadır.

 Avustralya 
Avustralya'da öğrenci merkezli öğrenme, özellikle çok kültürlü sınıflarda öğrenci farklılıklarını dikkate alma ve bireyselleştirilmiş öğretim planları geliştirme yoluyla uygulanmaktadır. Avustralya Müfredat, Değerlendirme ve Raporlama Kurumu (ACARA), öğretmenlerin öğrenci ilgi ve yeteneklerine göre esnek öğretim stratejileri belirlemesini teşvik eder.Australian Curriculum, Assessment and Reporting Authority (ACARA). (2020). "Student diversity and the Australian Curriculum".

 Güney Kore 
Geleneksel olarak sınav merkezli ve öğretmen odaklı olan Güney Kore eğitim sisteminde de son yıllarda öğrenci merkezli yaklaşımlara yönelik çeşitli reformlar uygulanmaktadır. Özellikle ilköğretim düzeyinde, problem çözme, grup çalışmaları ve proje tabanlı öğrenme gibi yöntemlerle öğrencilerin daha aktif olmaları teşvik edilmektedir.Lee, J. (2014). "Education Reform in Korea: Student-Centered Learning Approaches". Korean Educational Review, 30(2), 45–63.

 Yükseköğretimde Uygulama 
küçükresim|Shimer College'da öğrenci merkezli bir sınıf (1967)
Öğrenci merkezli öğrenme ortamlarının yükseköğretim düzeyinde de etkili olduğu çeşitli araştırmalarla ortaya konmuştur. Bu yaklaşım, hem bir zihniyet hem de kurumsal kültür olarak üniversitelere yerleşmektedir. Yapılandırmacı öğrenme kuramı ile yakından ilişkili olan bu öğrenme biçimi, öğrencileri kendi öğrenme süreçlerinde aktif bireyler olarak görürken; eleştirel düşünme, problem çözme ve yansıtıcı düşünme gibi aktarılabilir becerileri de geliştirmeyi hedefler.

2015 yılında Avrupa Yükseköğretim Alanı tarafından onaylanan revize Avrupa Standartları ve Yönergeleri (ESG), öğrenci merkezli öğrenmeye özel vurgu yapar. Bu belgede şu ifade yer almaktadır: "Kurumlar, programların öğrencilerin öğrenme sürecini aktif olarak şekillendirmelerine olanak tanıyacak şekilde sunulmasını sağlamalı; öğrenci değerlendirmelerinin de bu yaklaşımı yansıtmasını güvence altına almalıdır."

Öğrenci merkezli uygulamaların yaygınlaştırılması amacıyla Hong Kong’daki bir araştırma üniversitesinde çok boyutlu bir dönüşüm programı uygulanmıştır.Crumly, C. (2014). Pedagogies for Student-Centered Learning. Augsburg Fortress Publishers.Kember, D. (2009). Promoting student-centred forms of learning across an entire university. Higher Education, 58(1), 1–13. Bu kapsamda:

 Fakültelerde ödül almış öğretim elemanlarının uygulamaları analiz edilerek iyi örnekler yaygınlaştırılmıştır.
 Yeni başlayan öğretim elemanları için zorunlu eğitimler düzenlenmiştir.
 Öğrenme deneyimini geliştirmek amacıyla öğrenci anketlerine dayalı değerlendirmeler yapılmıştır.
 16 farklı projede etkin öğrenme deneyimlerinin uygulamaya geçirilmesi desteklenmiştir.

Bu girişimlerin sonucunda, öğrencilerin üniversitenin öğretim ortamına dair genel memnuniyet oranlarında önemli artışlar kaydedilmiştir. Yükseköğretim kurumlarında öğrenci merkezli pedagojilere geçiş süreci, giderek daha fazla üniversite tarafından hem kalite güvencesi hem de öğrenme çıktıları bağlamında önemsenmektedir.

 Kaynakça 

 Ayrıca bakınız 
 Öğrenme ortamı

 Dış bağlantılar 
 "Student-centred learning: Is it possible?" – Teaching and Learning Forum 2000
 "Student-Centered Learning Environments: How and Why" – Edutopia
 "Helping You Talk to the World: Student-Centered Teaching" – Öğrenci merkezli öğretim hakkında blog yazısı

 Kaynakça