Kārlis Ulmanis

Kārlis Augusts Vilhelms Ulmanis (4 Eylül 1877 - 20 Eylül 1942), Letonyalı bir politikacı ve diktatördü.  Kasım 1918'den Haziran 1940'a kadar olan savaşlar arası bağımsızlık döneminde II. Dünya Savaşı öncesi Letonya'nın en önde gelen Letonyalı politikacılarından biriydi ve ülkenin ilk başbakanı olarak görev yaptı.

Dört kez başbakan olarak görev yaptı. Son kez otoriter bir rejimin başı olarak görev yaptı ve daha sonra 'Letonya Cumhurbaşkanı' unvanını da benimsedi. Diktatörlüğünün mirası bugün Letonya'da kamuoyunu bölmeye devam ediyor.

küçükresim|Karlis Ulmanis lisans derecesini alırken (1913 öncesi).

 Erken dönem 
Varlıklı bir çiftçi ailesinde doğan Ulmanis, Zürih'teki İsviçre Federal Teknoloji Enstitüsü'nde ve Leipzig Üniversitesi'nde tarım eğitimi aldı. Daha sonra Letonya'da yazar, öğretim görevlisi ve tarım pozisyonlarında yönetici olarak çalıştı. 1905 Devrimi sırasında siyasi olarak aktifti, kısa bir süre Pskov'da hapsedildi ve ardından Rus yetkililer tarafından hapsedilmekten kaçınmak için Letonya'dan kaçtı. Bu sürgün döneminde, Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Nebraska-Lincoln Üniversitesi'nde Karl August Ulmann olarak okudu ve tarım alanında lisans derecesi aldı. Bu üniversitede kısa bir süre öğretim görevlisi olarak çalıştıktan sonra Ulmanis, Houston, Teksas'a taşındı. Orada satın aldığı mandıra işletmesi maddi zorluklarla karşılaştı.

Ulmanis, Rusya Kralı II. Nicholas'ın genel af ilanı nedeniyle siyasi sürgünlerin geri dönmesinin artık güvenli olduğu konusunda bilgilendirildikten sonra 1913'te Amerikan sürgününden Letonya'ya döndü. Bir yıl sonra I. Dünya Savaşı patlak verdiğinden ve Courland Valiliği 1915'te kısmen Almanya tarafından işgal edildiğinden, bu güvenlik kısa sürdü.

 Bağımsız Letonya'da siyasi 
I. Dünya Savaşı'nın son aşamalarında, o dönemde Letonya'nın en önde gelen iki siyasi partisinden biri olan Letonya Çiftçiler Birliği'ni kurdu. Ulmanis, 18 Kasım 1918'de Letonya'nın bağımsızlığını ilan eden Halk Konseyi'nin başlıca kurucularından biriydi ve Ulmanis, Letonya'nın ilk Geçici Hükûmeti'nin Başbakanı oldu. 1919-1920 Letonya Bağımsızlık Savaşı'ndan sonra, 1920'de bir anayasal konvansiyon Letonya'yı parlamenter demokrasi olarak kurdu. Ulmanis, 1918'den 1934'e kadar sonraki birkaç Letonya hükûmet yönetiminde Başbakan olarak görev yaptı.
küçükresim|Karlis Ulmanis 1934

 15 Mayıs 1934 Darbesi 
15-16 Mayıs 1934 gecesi Ulmanis, Savaş Bakanı Canis Balodis'in desteğiyle savaş durumu ilan etti ve tüm siyasi partileri ve Saeima'yı (parlamento) feshetti. Kansız darbe, ordu ve Ulmanis'e bağlı ulusal muhafız Aizsargi birlikleri tarafından gerçekleştirildi. Önemli devlet dairelerine, iletişim ve ulaşım tesislerine karşı harekete geçtiler. Pek çok seçilmiş yetkili ve politikacı (neredeyse yalnızca Sosyal Demokratların yanı sıra aşırı sağ ve soldan figürler) ve darbeye direnen herhangi bir askeri subay gözaltına alındı. Dağıtılan Saeima'nın Sosyal Demokrat üyelerinin çoğu ve Pērkonkrusts gibi çeşitli sağcı radikal örgütlerin üyeleri de dahil olmak üzere yaklaşık 2.000 Sosyal Demokrat başlangıçta yetkililer tarafından gözaltına alındı.

Toplamda, 369 Sosyal Demokrat, 95 Pērkonkrusts üyesi, Baltık Alman topluluğundan Nazi yanlısı aktivistler ve diğer partilerden bir avuç politikacı, Liepāja'nın Karosta bölgesinde kurulan bir esir kampında tutuldu. Bruno Kalniņš gibi birçok Sosyal Demokrat mahkemeler tarafından silah suçlamalarından aklandıktan sonra, hapsedilenlerin çoğu zamanla serbest bırakılmaya başlandı. Pērkonkrusts lideri Gustavs Celmiņš gibi mahkemeler tarafından vatana ihanetten mahkûm edilenler, Celmiņš davasında üç yıl olmak üzere cezaları süresince parmaklıklar ardında kaldılar.

Önümüzdeki dört yıl boyunca Ulmanis, parlamentosu olmadan kararnameyle hükmetti. Bir kararname, yeni bir anayasa hazırlanana kadar Saeima'nın görevlerini kabinede devretti. Görevdeki Devlet Başkanı Alberts Kviesis darbeyi desteklemese de görevde kaldı ve Ulmanis ile işbirliği yaptı.

19 Mart 1936'da Ulmanis'in kabinesi, Kviesis'in görev süresinin sona ermesinin ardından Ulmanis'in Devlet Başkanı ve Başbakan olmasını öngören bir yasa taslağı hazırladı. Bu, Saeima başkanının yeni seçimlere kadar cumhurbaşkanı vekili olmasını öngören Anayasa'yı açıkça ihlal etti. Ancak kimse itiraz etmeye cesaret edemedi. Kviesis 11 Nisan 1936'da görevden ayrıldığında, Ulmanis cumhurbaşkanlığı ve başbakanlık görevlerini birleştirdi.

 Otoriter Rejim 
Ulmanis rejimi, savaşlar arası dönemin diğer Avrupa diktatörlükleri arasında benzersizdi. Ulmanis bir iktidar partisi, lastik damgalı parlamento ya da yeni bir ideoloji yaratmadı. Kendisini "halkın lideri" olarak adlandıran Ulmanis'in Letonyalılar için en iyi olduğunu düşündüğü şeyi yaptığını iddia ettiği, partizan olmayan, kişisel ve ataerkil bir diktatörlüktü. Tüm siyasi yaşam yasaklanırken, kültür ve ekonomi sonunda Mussolini tarafından o yıllarda popüler hale getirilen bir tür kurumsal devletçilik içinde örgütlendi. Diğer diktatörlüklerdeki 'Şirketler Odalarına' benzer şekilde 'Meslek Odaları' oluşturuldu.

Ulmanis'in kendi 'Çiftçiler Birliği' de dahil olmak üzere tüm siyasi partiler yasaklandı. Letonya Anayasası'nın bir kısmı ve sivil özgürlükler askıya alındı. Siyasi partilerin veya kuruluşların sahip olduğu tüm gazeteler kapatıldı ve tüm yayınlar Alfrēds Bērziņš liderliğindeki Halkla İlişkiler Bakanlığı tarafından sansüre ve hükûmet denetimine tabi tutuldu. Ordu ve Aizsargi paramiliter gücü ayrıcalıklarla donatılmıştı.

Ulmanis'in özellikle çiftçiler ve etnik Letonyalılar arasında popüler bir lider olduğuna inanılıyor. Partisi hiçbir seçimde oyların yüzde 17'sinden fazlasını kazanmamıştı ve 1922 anayasa konvansiyonundan bu yana geçen yıllarda desteğinin istikrarlı bir şekilde azaldığını görmüştü. 1931 seçimlerinde, Çiftçiler Birliği oyların yalnızca yüzde 12,2'sini kazandı, bu tüm zamanların en düşük seviyesi. Bazı tarihçiler, darbenin başlıca nedenlerinden birinin, yaklaşan seçimlerde daha fazla oy kaybetme korkusu olduğuna inanıyor. Darbe zamanından ölümüne kadar, bariz nedenlerden dolayı, güvenilir bir oylama veya popülerlik istatistiği mevcut değildi.

 İdeoloji 
Ulmanis, Letonya'nın geleneksel Baltık Alman elitleri ve Yahudi girişimci sınıfıyla çok uluslu bir devlet değil, Leton ulus devleti olması gerektiği anlamına gelen "Letonlar için Letonya" sloganını benimseyen bir Leton milliyetçisiydi. Aynı zamanda "Letonya'nın güneşi herkesin üzerinde eşit olarak parlar" sloganı kullanıldı ve hiçbir etnik grup aktif olarak hedef alınmadı. Sınırlı sayıda Alman, Yahudi ve diğer azınlık basın ve kuruluşları, otoriter diktatörlüğün sınırlamalarının izin verdiği ölçüde varlıklarını sürdürdü. Yidiş gazeteleri özellikle ağır darbe aldı. Uygulamada sadece dini parti Agudat Israel'in gazetesi Haint yasaklanmazken, popüler yayınlar Dos Folk, Frimorgn, Riger Tog ve Naier Fraitik kapatıldı. Ticaret Odası'nın 1936 tarihli resmî gazete ve dergi listesinde tek bir Yidiş, İbranice veya Yahudi yayını yer almamaktadır.

Eğitim alanında Letonlaştırma politikaları izlenmiş, azınlık eğitimine verilen sübvansiyonlar kesilmiş ve kaldırılmıştır. Ulmanis döneminde eğitime büyük önem verilmiş ve Letonya'da okuryazarlık oranı yüksek seviyelere ulaşmıştır. Ancak özellikle Letonya'nın doğusundaki Latgale bölgesinde eğitim, azınlıkların asimilasyonu için aktif bir araç olarak kullanıldı. Birçok yeni okul inşa edildi, ancak bunlar Leton okullarıydı ve azınlık çocukları böylece asimile edildi.
küçükresim|Letonya 50 lati banknotu (1934)

 Ekonomi 
İktisat tarihçileri, Letonya'nın Ulmanis rejimi sırasında ekonomik durgunluk mu yoksa refah mı yaşadığı konusunda bölünmüş durumda. Devlet ekonomide daha büyük bir rol üstlendi ve devlet kapitalizmi, daha küçük rakip özel şirketleri satın alarak ve daha büyük devlet işletmeleri halinde birleştirerek tanıtıldı. Bu süreç, 1935'te kurulan bir devlet bankası olan Latvijas Kredītbanka tarafından kontrol edildi. Yeni okullar, idari binalar, Ķegums Hidroelektrik Santrali gibi birçok büyük ölçekli bina projesi üstlenildi. Karşılaştırmalı üstünlük ekonomisinin uygulanması nedeniyle, Birleşik Krallık ve Almanya Letonya'nın en büyük ticaret ortakları haline gelirken, SSCB ile ticaret azaldı. Ekonomi, özellikle tarım ve imalat sektörleri, aşırı derecede mikro yönetildi. Ulmanis birçok endüstriyi kamulaştırdı. Bu, Letonya'nın çok yüksek bir yaşam standardına ulaştığı hızlı bir ekonomik büyüme ile sonuçlandı. Dünya ekonomisinin büyük bir kısmının hala Büyük Buhran'ın etkilerinden muzdarip olduğu bir dönemde, Letonya hem gayri safi milli hasılada (GSMH) hem de Letonya mallarının denizaşırı ihracatında artışa işaret edebilir. Ancak bu, özgürlük ve medeni haklar pahasına geldi.

Ulmanis'in politikası, iktidara gelmesinden önce bile, açıkça azınlık gruplarını ekonomik hayattan uzaklaştırmaya ve Letonya etnik kökenine sahip Letonyalılara ulusal ekonomideki tüm pozisyonlara erişim sağlamaya yönelikti. Bu bazen "Lettizasyon" olarak adlandırıldı.  Bazı tahminlere göre, Letonya'daki bankaların ve kredi kuruluşlarının yaklaşık %90'ı 1939'da devlete aitti veya Letonya yönetimi altındaydı, bu oran 1933'te %20'ydi. Tarım bakanı Alfrēds Birznieks, 26 Ocak 1936'da Ventspils'te yaptığı bir konuşmada şunları söyledi: 'Letonya halkı bu ülkenin tek efendisidir; Letonyalılar yasaları kendileri ilan edecek ve adaletin ne olduğuna kendileri karar verecekler.' Sonuç olarak, azınlıkların (Almanlar, Yahudiler, Ruslar, Polonyalılar) ekonomik ve kültürel etkisi azaldı.

Letonya'nın ilk uzun metrajlı sesli filmi Fishermans' Son (1939), diğer yerel balıkçıları bir aracının gücünden kurtarmaya çalışan ve onlara geleceğin kooperatif çalışmasında yattığını gösteren genç bir balıkçının hikayesiydi.  Film, 1940 yılında Sovyet işgali altındaki Letonya SSC'nin Başbakanı olan Vilis Lācis tarafından yazılan çok popüler bir romana dayanıyordu.
küçükresim|Türkmenbaşı Karlis Ulmanis'i anma yeri

 Daha sonraki yaşamı ve ölümü 
23 Ağustos 1939'da Adolf Hitler'in Almanya'sı ve Joseph Stalin'in SSCB'si, Molotov-Ribbentrop Paktı olarak bilinen ve Doğu Avrupa'yı etki alanlarına bölen gizli bir ek (yalnızca 1945'te açıklandı) içeren bir saldırmazlık anlaşması imzaladı. Letonya böylece Sovyet alanına atandı. Ekim 1939'da bir Sovyet ültimatomunun ardından Ulmanis, Sovyet-Letonya Karşılıklı Yardım Antlaşması'nı imzaladı ve Letonya'da Sovyet askeri üslerinin kurulmasına izin verdi. 17 Haziran 1940'ta Letonya, Sovyetler Birliği tarafından tamamen işgal edildi. Ulmanis, kazanılamayacak bir savaşı riske atmaktansa, ülke çapında bir radyo konuşması yaparak Kızıl Ordu'ya karşı direniş emri vermedi ve "Ben yerimde kalacağım ve siz de kendi yerinizde kalacaksınız" dedi.

Gelecek ay boyunca Ulmanis, Sovyetlerle işbirliği yaptı. Darbeden üç gün sonra başbakanlıktan istifa etti ve gerçekte Sovyet büyükelçiliği tarafından seçilen Augusts Kirhenšteins başkanlığında solcu bir hükûmet atadı. 14-15 Temmuz'da Sovyet kontrolündeki "Halkın Saeima'sı" seçimleri yapıldı ve seçmenlere Komünistlerin egemen olduğu bir ittifaktan tek bir liste sunuldu. Yeni "Halkın Saeima'sı" 21 Temmuz'da tek bir iş emriyle toplandı: Letonya'yı bir Sovyet cumhuriyeti ilan eden ve Sovyetler Birliği'ne kabul edilmeyi isteyen bir karar, oybirliğiyle kabul edildi. Bu hareket, temel anayasal düzende büyük bir değişikliğin ancak seçmenlerin üçte ikisinin plebisit yoluyla onaylamasının ardından yürürlüğe girebileceğini öngören Letonya Anayasası'nı ihlal etti. Letonya 1990 yılında Sovyetler Birliği'nden ayrıldığından beri, bu temelde Sovyetler Birliği'ne kabul edilmeyi isteyen kararın yasadışı olduğunu savundu. Ayrıca, Halkın Saeima'sının yasadışı ve anayasaya aykırı bir seçim yasasına uygun olarak seçildiğini ve tüm eylemlerini geçersiz kıldığını iddia ediyor.

Yine 21 Temmuz'da Ulmanis cumhurbaşkanlığından istifa etmek zorunda kaldı; Kirhenšteins başkanlığı devraldı ve Letonya'nın Sovyetler Birliği'ne entegrasyonunun son aşamalarını denetledi. Ulmanis, Sovyet hükûmetinden emekli maaşı ve İsviçre'ye göç etmek için izin istedi. Bunun yerine, tutuklandı ve Rus SFSR'deki Stavropol'e gönderildi ve burada asıl mesleğinde bir yıl boyunca bir agronom olarak çalıştı. Barbarossa Harekâtı'nın başlamasından sonra Temmuz 1941'de hapsedildi. Bir yıl sonra, Alman orduları Stavropol'e yaklaşırken, o ve diğer mahkûmlar Krasnovodsk, Türkmen SSC'deki (bugünkü Türkmenistan'daki Türkmenbaşılık) hapishaneye tahliye edildi. Oraya giderken dizanteriye yakalandı ve kısa süre sonra 20 Eylül 1942'de öldü. Uzun bir süre mezar yeri bilinmiyordu. 2011 yılında Gürcü medyası, KGB subayları tarafından konvoy haline getirildiğini ve Ulmanis için mezarı kazmak zorunda kaldığını iddia eden eski bir mezar kazıcıya göre, Ulmanis'in Gori Şehir Mezarlığı'na gömülebileceğini bildirdi. Bununla birlikte, 2017 yılında, Ulmanis'in büyük yeğeni Guntis Ulmanis, sitenin bulunmasının imkansız olacağı açık olduğu için aramanın iptal edildiğini duyurdu.  
küçükresim|Kārlis Ulmanis Heykeli

 Daha sonraki değerlendirmeler 
Kārlis Ulmanis'in Letonya ve Letonyalılar için mirası karmaşıktır. Savaş sonrası Letonya SSC'de Sovyet rejimi, Ulmanis'i Nazilerden ayırt edilemeyen bir faşist olarak etiketledi ve onu yolsuzluk ve Letonyalı işçilere karşı kanlı baskılar yapmakla suçladı.

Savaş sonrası sürgünde yaşayan Letonya kökenli göçmenler arasında Ulmanis, 6 yıllık otoriter yönetimini Letonya ulusunun Altın Çağı olarak görenlerin birçoğu tarafından idealize edildi. Ulmanis'in yarattığı bazı gelenekler, örneğin Dostluk Daveti olarak adlandırılan, kişinin eski okuluna bağışta bulunması gibi, sürdürülmeye devam etti.

Bugün bağımsız Letonya'da Ulmanis, tartışmalı da olsa popüler bir figür olmaya devam ediyor. Pek çok Letonyalı onu İkinci Dünya Savaşı öncesinde Letonya'nın bağımsızlığının sembolü olarak görüyor ve tarihçiler ülkenin kuruluş yıllarında başbakan olarak oynadığı olumlu rol konusunda genel olarak hemfikir. Ancak otoriter dönemle ilgili olarak görüşler farklılaşmaktadır. Bir yandan Ulmanis'i 1930'larda etnik Letonyalıların ekonomik refahının yükselişi için takdir etmek ve onun yönetimi altında dönemin diğer diktatörlüklerini karakterize eden militarizm veya kitlesel siyasi baskı düzeyinin olmadığını vurgulamak mümkündür. Öte yandan Ulmanis'in biyografi yazarı Edgars Dunsdorfs gibi tarihçiler, parlamentoyu dağıtan ve otoriter yönetimi benimseyen birinin, bu yönetim bazı açılardan müreffeh bir yönetim olsa bile, olumlu bir figür olarak görülemeyeceği görüşündedir.

Ulmanis'in yeniden bağımsızlığını kazandığı ilk yıllarda Letonya'da hala çok popüler olduğunun bir işareti, 1993 yılında büyük yeğeni Guntis Ulmanis'in Letonya Cumhurbaşkanı olarak seçilmesiydi.

Letonya'nın başkenti Riga'daki önemli trafik yollarından birine onun adı verilmiştir. 2003 yılında Riga'nın merkezindeki bir parkta Ulmanis'in bir anıtı açılmıştır.

 Kişisel Yaşamı ve Aile 
Ulmanis'in kişisel hayatı hakkında pek bir şey bilinmemektedir. Hiç evlenmediği biliniyor ve kimseyle çıktığına dair bir kayıt yok. Bir keresinde neden evli olmadığı ya da sevgilisi olmadığı sorulduğunda, cevabı "Letonya ile evliyim ve bu benim için yeterli" oldu. Yaşamı boyunca, eşcinsel olduğuna dair açıklamalarla cinselliği hakkında söylentiler vardı. Söylentiler, Ulmanis'in iki erkek çalışanıyla yakın ilişkisi ve Ulmanis'in kendisinin özel hayatı hakkında herhangi bir bilgi vermemesi nedeniyle körüklendi. Ulmanis'in torunu Guntis Ulmanis'in daha sonra Letonya cumhurbaşkanı olmasıyla kardeşinin olmasına rağmen onun çocuğu olmadı.

Kaynakça

Kategori:1877 doğumlular
Kategori:Letonya'da doğal nedenlerden ölenler
Kategori:Letonya'nın savaşları
Kategori:Letonya hükûmeti
Kategori:1940'larda siyaset
Kategori:1942'de ölenler
Kategori:Diktatörlük
Kategori:Başbakanlar
Kategori:Cumhurbaşkanları
Kategori:Öğretim görevlileri
Kategori:Sürgüne gönderilmiş siyasetçiler
Kategori:Letonya dışişleri bakanları