Şeyh Mahmud Zokaydî

Şeyh Mahmud Zokaydî ya da Seyda Şeyh Mahmud Zokaydî  () (D.1877 Bağtepe, Siirt Ö.5 Nisan 1945 Kayabağlar, Siirt)   Nakşibendi Tarikatı şeyhi, Şafii fıkıh alimi ve mutasavvıf. Nakşibendî silsilesinde,“el-Vefiyyi bi‟l-Uhûd” (sözünün eri, vefalı) şeklinde sıfatlandırılmaktadır. Garzan ve Botan Bölgesinde etkin irşad faaliyetlerinde bulunmuş olan Şeyh Mahmud Zokaydî Siirt bölgesinde ilim otoritesi olarak kabul gören Molla Halil Siirdî'nin torunudur. Neseb olarak Molla Halil Siirdî ise Mardin'de defnedilmiş olan Sultan Şeyh Musa ez-Zûlî kolundan İslam'ın ikinci halifesi olan Ömer'in soyuna nisbet edilir. Abid Sevgili; Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve
ed-DÂ’ ve’d-DEVÂ’ adlı eseri, Yüksek Lisans Tezi, Diyarbakır 2011, s.23 Dolayısıyla soy itibarıyla Şeyh Mahmud Zokaydî, Ömerî olarak kabul görmüştür.  Arapça, fıkıh, akaid, tefsir, hadis ve tasavvuf alanında başarılı bir eğitim gören Şeyh Mahmud Zokaydî Arapça pek çok eser kaleme almıştır.Ayrıca bunların haricinde Türkçe, Arapça, Kürtçe ve Farsça çok sayıda şiir, hutbe ve mektup kaleme almıştır.ADNAN MEMDUHOĞLU; MAHMUD ZOKAYDÎ , TDV İslâm Ansiklopedisi, Erişim Tarihi:(12.02.2025) 5 Nisan 1945 yılında Kayabağlar'da ölmüş ve bu yerleşim yerinde defnedilmiştir. 

 Hayatı 
Şeyh Mahmud, 1877 yılında Siirt'in Bağtepe köyünde dünyaya geldi. Babası, Norşinli Şeyh Abdurrahman-ı Taği'nin halifesi Şeyh Abdulkahhar efendi'dir (ö.1906). Annesi ise Saliha hanım'dır (ö.1925). Mahmud Zokaydî, ailesinin en büyük çocuğuydu Şefik, Hatice ve Afife adında üç kardeşi vardı.Abid Sevgili; Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve ed-DÂ’ ve’d-DEVÂ’ adlı eseri, Yüksek Lisans Tezi, Diyarbakır 2011, s.24  Babası Şeyh Abdulkahhar Efendi, daha evvel Siirt'te ikamet etmiş, ardından Bağtepe'ye yerleşmiş daha sonra ise Mahmud Zokaydî henüz 6-7 yaşlarında iken Abid Sevgili; Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve
ed-DÂ’ ve’d-DEVÂ’ adlı eseri, Yüksek Lisans Tezi, Diyarbakır 2011, s.23 Kayabağlar (Zokayd'e) yerleşerek burada medrese inşa etmiştir.Şeyh Fudayl, Menâkibu’l-Vâlidi’l-Üstâz eş-Şeyh Mahmûd ez-Zokaydî ve’l-Cedd eş-Şeyh Abdulkahhâr,1980, s.37-38.  Bu sebeple ileriki yaşamında  “Zokaydî” olarak anılmıştır. Abdulkahhar Efendi aynı zamanda Osmanlı'nın şark vilayetlerinde ismi bilinen bir müellif olan Molla Halil Siirdi'nin torunu olduğundan ötürü yerleştiği yerlerde hoş karşılanmış ve irşad faaliyetlerini daha kolay gerçekleştirmiştir.Abdulkahhâr Zokaydî, Terceme Hâl Ceddina’l-A’lâ el-Molla Halîl el-Is’ırdî, s. 67. İlk öğrenimini babası Abdulkahhar Efendi'nin yanında gören Mahmud Zokaydî klasik medrese tahsilini tamaladıktan sonra ilk icazetini babası Abdulkahhar Efendi'den almıştır. İlk tahsilini Zokayd medresesinde Nehcü'l-Enam, Nûbahar, Kürtçe sarf kitapları okuduktan sonra Arapça öğrenime başlar. Zokayd medresesinde öğrenimine bir müddet daha devam eden Mahmud Zokaydî daha sonra babasının isteği üzerine Siirt'te dedesi Molla Halil'in kurmuş olduğu Mahmudiye Medresesine giderek öğrenimini orada devam ettirir. Burada öğrenim gördüğü süre zarfında Molla Hasan'dan Arapça, fıkıh, akaid, tefsir ve hadis derslerini görmüştür.Abid Sevgili; Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve ed-DÂ’ ve’d-DEVÂ’ adlı eseri, Yüksek Lisans Tezi, Diyarbakır 2011, s.24 Molla Hasan'dan uzun bir süre eğitim alan Mahmud Zokaydî daha sonra Zokayd Medresesine geri dönerek kalan eğitimine buradan devam etmiş ve babası Abdulkahhar Efendi'den ilmi icazetini almıştır. İlmi icazetini aldıktan sonra burada babasından tasavvuf eğitimi almaya başlamıştır.Abid Sevgili; Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve ed-DÂ’ ve’d-DEVÂ’ adlı eseri, Yüksek Lisans Tezi, Diyarbakır 2011, s.24 Aynı zamanda bu süre zarfında Zokayd Medresesinde müderris olarak eğitim vermeye de başlayan Mahmud Zokaydî, babasının vefatı üzerine bölgenin ileri gelen alimlerinden Hazret lakabıyla bilinen Şeyh Diyauddin Norşin-i'den tasavvuf dersi almaya başlamıştır.Abid Sevgili; Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve ed-DÂ’ ve’d-DEVÂ’ adlı eseri, Yüksek Lisans Tezi, Diyarbakır 2011, s.24   Şeyh Muhammed Diyauddin Norşinî 'den aldığı tasavvuf eğitiminin ardından tarikat halifeliği ve irşad icazetnamesi de alan Mahmud Zokaydî memleketine dönerek müderrislik ile birlikte irşad görevine de başlamıştır.Abid Sevgili; Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve ed-DÂ’ ve’d-DEVÂ’ adlı eseri, Yüksek Lisans Tezi, Diyarbakır 2011, s.24 Molla Hasan'dan uzun bir süre eğitim alan Mahmud Zokaydî daha sonra Zokayd Medresesine geri dönerek kalan eğitimine buradan devam etmiş ve babası Abdulkahhar Efendi'den ilmi icazetini almıştır. İlmi icazetini aldıktan sonra burada babasından tasavvuf eğitimi almaya başlamıştır.Abid Sevgili; Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve ed-DÂ’ ve’d-DEVÂ’ adlı eseri, Yüksek Lisans Tezi, Diyarbakır 2011, s.24 Aynı zamanda bu süre zarfında Zokayd Medresesinde müderris olarak eğitim vermeye de başlayan Mahmud Zokaydî, babasının vefatı üzerine bölgenin ileri gelen alimlerinden Hazret lakabıyla bilinen Şeyh Diyauddin Norşin-i'den tasavvuf dersi almaya başlamıştır.Abid Sevgili; Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve ed-DÂ’ ve’d-DEVÂ’ adlı eseri, Yüksek Lisans Tezi, Diyarbakır 2011, s.24   Şeyh Diyauddin Norşin-i'den aldığı tasavvuf eğitimini de bitiren Mahmud Zokaydî irşad icazeti de alarak, memleketine dönmüş ve burada müderrislikle birlikte irşad faaliyetlerini de yürütmeye başlamıştır.

Adı bulunduğu bölgede kısa sürede yayılmış, vaazları ve sohbetleriyle halkı eğitmeye çalışmış ve başta çocukları Ahmed, Haydar, Ma‘sum, Cüneyd, Selâhaddin, Fudayl ve Yahyâ  olmak üzere pek çok talebe yetiştirmiştir. Mustafa Kemal Paşa, Milli Mücadele hazırlık sürecinde, Şeyh Mahmud Zokaydî ile mektuplaşmış ve organize etmiş olduğu kongreler için kendisinden destek istemiştir.

Milli Mücadele döneminde talebeleri ve bölgedeki aşiretlerin ileri gelenleri ile birlikte Bitlis ve İran sınırı dahil olmak üzere iki cepheye katılarak Rus ve Ermeni Kuvvetleri ile savaşmıştır. Kendisi ayrıca Türk Teyyare Cemiyeti'ne yapmış olduğu maddi desteklerden ötürü, devlet tarafınca Türk Teyyare Cemiyeti'ne ait altın nişan ile ödüllendirilir.  1922 senesinde oğlu Ahmed'in hastalığı sebebiyle Beyrut'a gitmiş burada tanıştığı ilim adamları ve müderrisler ile ilmi müzakerelerde bulunmuş, bu süre zarfındaki izlenimlerini ise es-Seyâḥa ilâ Beyrût adlı eserinde bir araya getirmiştir. Abid Sevgili; Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve ed-DÂ’ ve’d-DEVÂ’ adlı eseri, Yüksek Lisans Tezi, Diyarbakır 2011, s.24   Abid Sevgili; Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve ed-DÂ’ ve’d-DEVÂ’ adlı eseri, Yüksek Lisans Tezi, Diyarbakır 2011, s.30
sol|küçükresim|Şeyh Mahmud Zokaydî'nin 1922 -1923 senesinde oğlu Ahmed'in ameliyatı için gerçekleştirdiği Beyrut seyahatinden bir fotoğraf.
Şeyh Said İsyanından sonra, daha sonra bir bağlantısı gözlemlenmemesine rağmen isyana destek verdiği veya başka isyanlarda etkinliği olabileceği gerekçesiyle Abid Sevgili; Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve ed-DÂ’ ve’d-DEVÂ’ adlı eseri, Yüksek Lisans Tezi, Diyarbakır 2011, s.30    bölgedeki pek çok kanaat önderi gibi kendisi de Tevhid-i Tedrîsât ve Şark Islahat Fermanı kapsamında 1925 senesinde tutuklanmış ve Antalya Korkuteli'ne sürgüne gönderilmiştir.Abid Sevgili; Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve ed-DÂ’ ve’d-DEVÂ’ adlı eseri, Yüksek Lisans Tezi, Diyarbakır 2011, s.30   Sürgün edileceğinden habersiz olan Şeyh Mahmud, dönemin Garzan Kaymakamı İbrahim Bey tarafından çağırılarak sürgün edileceğini öğrenir.28 Ocak 1925, Çarşamba günü tutukluluk halinde Diyarbakır Kolordu Komutanlığı'na teslim emri üzerine aynı gün yola çıkmak istediğini belirterek, bu emre uyacağını söyler.Abid Sevgili; Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve ed-DÂ’ ve’d-DEVÂ’ adlı eseri, Yüksek Lisans Tezi, Diyarbakır 2011, s.27 Sürgün sırasında gezdiği ve kaldığı yerlerde pek çok müderris, alim ve ilim adamı ile tanışır. Bu süreçte Said Nursi ile ilmi konularda mektuplaşır.  Sürgün sürecinde yaşadıklarını "et-Tebʿîd ilâ Anṭalya ve’s-seyâḥa fî diyâri’l-İslâm" adlı eserinde toplar.  Sürgün sırasında dönemin yönetimine masum olduğunu dile getiren, telgraflar çeken Şeyh Mahmud; “Masum ve masum olmayan aynıdır. Emir değişmez ve kesindir. Yüksek makamı rahatsız etmeyiniz.” şeklinde bir cevap alır. Bunun üzerine bir daha herhangi bir telgraf çekmez ve sürgün halinin bitimini bekler. Bu sırada yalnız kalması ve geçimini sağlayamaması sebebiyle Fatma adında bir kadınla evlenir. Bu evliliğinden İzeddin adında bir çocuğu olur.Abid Sevgili; Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve ed-DÂ’ ve’d-DEVÂ’ adlı eseri, Yüksek Lisans Tezi, Diyarbakır 2011, s.24 Üç yıllık sürgün hayatının ardından 21 Aralık 1928 Pazartesi günü Antalya'ya sürgün edilenlerin af listesinin çıkması ile sürgün hayatı son bulur. Korkutelindeki ailesini de yanına alarak Antalya'ya gelir. Buradan af belgesini alan Şeyh Mahmud, Korkutelindeki ailesiyle birlikte memleketine geri döner.

Ancak memleketine geri dönmesine rağmen yerel baskılardan kurtulamayan Şeyh Mahmud, dönemin İzzettin Çarpar adlı Siirt valisinin bölgedeki alim ve şeyhlere baskısı aynı şekilde Şeyh Mahmud'u da etkiler. Şeyh Mahmud bu baskıların ardından Kayabağlar'da oğlu Selahattin'i bırakıp tüm ailesiyle birlikte Diyarbakır'a yerleşir. Diyarbakır da Aynalı Minare Mahallesi‟nde, Behrem Paşa Camiisi civarında bir ev satın alan Şeyh Mahmud iki yılda burada yaşamını sürdürür. Bu arada çocukları için bakkal dükkanı açıp geçimlerini ticaret yaparak geçinirler. Bu iki yılın ardından İzzettin Çarpar adlı Siirt valisinin tayininin çıkması ve bölgeden ayrılması üzerine Şeyh Mahmud ve ailesi iki yılın ardından tekrar Kayabağlar'a dönerler.Abid Sevgili; Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve ed-DÂ’ ve’d-DEVÂ’ adlı eseri, Yüksek Lisans Tezi, Diyarbakır 2011, s.29 Dönemin baskılarına rağmen müderrislik ve irşad faaliyetlerine devam eden Şeyh Mahmud Zokaydî, 5 Nisan 1945 senesinde altmış sekiz yaşında vefat eder.   

 İlmi, Tasavvufi Kişiliği ve Müderrisliği 
küçükresim|Şeyh Mahmud Zokaydî'nin  ed-Dâʾ ve’d-devâʾ (mezhepler tarihi, tasavvufi hastalıkların çözümü ve İslâm tarihine dair çeşitli konuları içeren doğudaki aşiret isyanları hakkında bilgi veren kitabı) adlı eserinin cilt kapağı.
İlk öğrenimini babası Abdulkahhar Efendi'nin yanında gören Mahmud Zokaydî, evvela Kur'an-ı Kerim'i hatmeder. Ardından Kürtçe Nehcü'l-Enam, Nûbahar, Kürtçe sarf kitapları ile eğitimine devam eder. Bu kitapları bitirdikten sonra Arapça öğrenime başlar. Klasik medreselerde okutulan ilimlerin yanında Mezhepler Tarihi, Dinler Tarihi, İslam Tarihi, TecviD, Hüsn-ü Hat gibi alanlarda uzmanlaşmış ve bu alanlarda çeşitli kitaplar yazmıştır.Zokayd medresesinde öğrenimine bir müddet daha devam eden Mahmud Zokaydî daha sonra babasının isteği üzerine Siirt'te dedesi Molla Halil'in kurmuş olduğu Mahmudiye Medresesine giderek öğrenimini orada devam ettirir. Burada öğrenim gördüğü süre zarfında Molla Hasan'dan Arapça, fıkıh, akaid, tefsir ve hadis derslerini görmüştür.Abid Sevgili; Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve ed-DÂ’ ve’d-DEVÂ’ adlı eseri, Yüksek Lisans Tezi, Diyarbakır 2011, s.24 İlmi icazetini babasından alan Şeyh Mahmud Zokaydî, tasavvufi eğitimine de ilk olarak babasının yanında başlar lakin henüz tasavvufi eğitimini bitirmeden babası Şeyh Abdulkahhar Efendi hayatını kaybeder. Bunun üzerine Şeyh Mahmud Zokaydî tasavvufi eğitim almak amacıyla bir Mürşid arayışına girer. Bu amaçla babası Şeyh Abdulkahhar Efendi ile yakın dost olan Erzurumlu Şeyh Ahmed'in (ö.1909) yanına gitmek için yola çıkar. Ancak yol üzeri Bitlis'in Norşin dergahında konakladığı sırada Şeyh Alaeddin Ohinî (ö.1949) ile arasında geçen tasavvufi sohbet sonrasında Norşin'de postnişîn olan Hazret lakabıyla tanınan Şeyh Muhammed Diyauddin Norşinî'ye (ö.1924) intisab eder.  Kısa sürede seyr u sülûkunu tamamlayan Şeyh Mahmud Zokaydî, Şeyh Muhammed Diyauddin Norşinî'den tasavvufi icazetini ve tarikat hilafetini alır ardından memleketi Zokayd'e geri döner.Fudayl Zokaydî, Menâkıbu’l-vâlidi’l-üstad eş-Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve’l-cedd eş-Şeyh Abdulkahhar, 1980 , s.36-38

Şeyhi hayattayken irşad faaliyetlerine başlayan Şeyh Mahmud aynı zamanda Zokayd Medresesinde müderrisliğe de devam etmiştir. Bu süreçte Norşin dergahına da ziyaretlerini eksik etmemiş ve Şeyh Muhammed Diyauddin Norşinî sürekli bir iletişim halinde olur. Şeyh Muhammed Diyauddin Norşinî zaman zaman mektuplarında kendisine nasihatlerde bulunur. Bunlardan bir tanesi şu şekildedir;

Şeyh Mahmud Zokaydî, ilmi ve tasavvufi kişiliğinin yanı sıra şairliği ile de dikkat çekmektedir. Yetiştirdiği alimler,talebeler ve yazdığı eserlerle bunu ortaya koymaktadır. Ayrıca sosyolojik olarak bölgedeki problemler ile de ilgilenmiş bu problemlere çözüm üretmek adına kitaplar kaleme almıştır. Hatıratlarında değindiği konular, coğrafi bilgisi ve sosyolojik tezleri ile ilmi bilgisini daha geniş alanlarda kullandığını göstermektedir. Çoğu müderris eser yazmayıp, sosyal hayattan kendisini soyutlarken Şeyh Mahmud Zokaydî pek çok eser kaleme almış ve de sosyal hayatta yaşanan problemlere çözümler arayarak kendisini sosyal hayatta da ön plana çıkarmıştır. Şeyh Mahmud Zokaydî, araştırmacı kimliğiyle bilimsel bir metoda bağlı kalan ve tarafsızlığını korumaya özen gösteren bir âlimdir. Bu niteliği, kaleme aldığı eserler ve talikatlarından açıkça anlaşılmaktadır.Abid Sevgili; Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve ed-DÂ’ ve’d-DEVÂ’ adlı eseri, Yüksek Lisans Tezi, Diyarbakır 2011, s.30 Aynı zamanda tasavvufa dair de gördüğü problemleri zaman zaman dile getirmiştir. Tasavvufa ilişkin bağımsız bir eseri olmayan Şeyh Mahmud Zokaydî, "Kitâbu âdâbi’l-hukûk ve hüsni’s-suhbe" adlı eserinde mürid ile mürşid hukukunu ele almış ve olması gereken adabı kaleme almıştır. Ayrıca ed-Dâ ve'd-Devâ adlı eserinde sapkın tasavvuf akımlarından bahseder. Bu bağlamda, tasavvufu istismar eden sahte şeyhleri (müteşeyyih) eleştirir ve eleştirisinde şu dikkat çekici ifadeleri kullanır:

Öte yandan, Ehl-i Sünnet inancına sahip hakiki şeyhlerin varlığını da dile getiren Şeyh Mahmud Zokaydî, bu nitelikteki kişilerin azlığından yakınır ve bu konudaki gözlemlerini şu şekilde ifade eder:

Şeyh Mahmud Zokaydî, Zokayd Medresesi'nde birçok talebe yetiştirmiş ve bunlardan yalnızca çok azına icazet vermiştir. Bunlar; Molla Nasreddin, Şeyh Haydar Zokaydî, Molla Ali, Şeyh Cüneyd Zokaydî, Molla Abdussamed, Molla Rasul, Molla Muhammed, Molla Emin' dir.

 Eserleri 
küçükresim|Şeyh Mahmud Zokaydî'nin "ed-Dâve’d-devâ" adlı eserinin ilk sayfası
Şeyh Mahmud Zokaydî, irşad ve müderrislik faaliyetlerinin dışında farklı alanlarda pek çok eser telif etmiş ve hatıratlar kaleme almıştır. Eserleri çoğunlukla fıkıh, hadis usulü, tarih, edebiyat ve tecvid gibi konuları ele alır. Kaleme aldığı eserler şu şekildedir;

 Hulâsatü'l-edeb fî mekârimi'l-ahlâki'l-me'sûre min seyyidi'l-‘acem ve’l- ‘arab
  ed-Dâve’d-devâ
  Şerhu’l-ma’fuvvât
 Şerh ‘alâ Diyâ basîreti’l-kalbi’l-‘arûf fi’t-tecvîd ve’r-resm ve ferşi’l-hurûf
 İzâletü’ş-şübeh fî tezkiyeti’l-luhûm fi’l-İslâm
Hulâsatü’n-nuhbe fî fenni mustalahi’l-hadîs    
  Tevdîhu’l-mesâlik fî nesr Elfiyye İbn Mâlik 
   Ba’dumesâili’t-talâkive’l-eymân  
  Kitâbu âdâbi’l-hukûk ve hüsni’s-suhbe  
   Risâle fi’l-ferâiz  
   Risâle fi’l-eymân  
   Risâle fî resmi’l-hatt 
  Risâletu’l-‘arûziyye ve’l-kavâfiyye  
   Risâle fi’t-telaffuz bi’d-dâd ve’t-tâ  
   Târîhu ensâbi’l-enbiyâ  
   Kitâbu’l-hutab  
   et-teb’îd ilâ Antalya ve’s-seyâha fî diyâri’l-İslâm  
   es-seyâha ilâ Haleb ve Beyrut  
  Kitâb fi’l-bahs ‘an mesâili müteferrika  
   Risâle fî ilmi’t-tecvîd  
   Divan   

 Zokayd Tekkesi Postnişîn Silsilesi 

 Abid Sevgili; Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve ed-DÂ’ ve’d-DEVÂ’ adlı eseri, Yüksek Lisans Tezi, Diyarbakır 2011, s.122

 Notlar 

 Kaynakça 
Özel

Genel






 Fudayl Zokaydî, "Menâkıbu’l-vâlidi’l-üstad eş-Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve’l-cedd eş-Şeyh Abdulkahhar"

 Dış bağlantılar 







Kategori:Nakşibendilik
Kategori:1877 doğumlular
Kategori:Siirt ili doğumlular
Kategori:Kurtalan belde ve köyleri
Kategori:Âlimler
Kategori:Kürt mutasavvıflar
Kategori:Evliyalar
Kategori:Kürt fıkıh âlimleri
Kategori:Kürt âlimler
Kategori:Kürt edebiyatçılar
Kategori:18. yüzyıl Osmanlı yazarları
Kategori:Kürt yazarlar
Kategori:Kürt şairler