Yarı devlet

Bir yarı-devlet (bazen devlet benzeri varlık veya biçimsel olarak proto-devlet olarak da adlandırılır), kendi kurumlarıyla tam özerk bir egemen devleti temsil etmeyen politik bir varlıktır.

Yarı-devlet teriminin politik literatürdeki kesin tanımı, kullanıldığı bağlama göre değişkenlik gösterir. Modern bazı akademisyenler tarafından, iç yönetim biçimini uygulayan ancak Britanya İmparatorluğu'nun önemli birer parçası olarak kalan ve öncelikle metropolün yönetimine tabi olan Britanya kolonileri ve bağımlı bölgelerini tanımlamak için kullanılmıştır. Benzer şekilde, kendi ulusal ayrımlarına sahip idari birimler olan Sovyetler Birliği Cumhuriyetleri de yarı-devletler olarak tanımlanmıştır.

21. yüzyıl kullanımında, yarı-devlet terimi en çok, belirli bir bölge üzerinde hak iddia eden ve kısmen kontrol uygulayan, ancak kurumsal bütünlükten yoksun militan ayrılıkçı gruplar için kullanılmıştır. Bu tür yarı-devletler arasında Bosna Savaşı sırasındaki Sırp Cumhuriyeti ve Hersek-Bosna Hırvat Cumhuriyeti, Hırvatistan Savaşı sırasındaki Krayina Sırp Cumhuriyeti, ve 2012 Tuareg isyanı sırasındaki Azavad bulunmaktadır. İslam Devleti de modern bir yarı-devlet veya proto-devlet örneği olarak yaygın şekilde kabul edilmektedir.

 Tarih 
küçükresim|250px|Kısa ömürlü Azavad proto-devletindeki Tuareg isyancılar
"Proto-devlet" terimi, Antik Yunan dönemine kadar uzanan bağlamlarda kullanılmıştır ve bu terim, büyük ve birleşik bir ulusun oluşumunun sıklıkla çok küçük ve gevşek devletçilik biçimleriyle öncelendiği olgusunu ifade eder. Örneğin, tarihsel sosyolog Garry Runciman, Yunan Karanlık Çağları'nda toplumsal organizasyonun devletsizlikten, patriarkal egemenliğe dayalı ancak devletlik gerekliliklerini karşılayacak içsel potansiyelden yoksun olan ve Runciman’ın yarı-devletler (semistates) olarak adlandırdığı yapılara, bazen nesiller boyu kendini sürdürebilen yönetimsel rollere sahip proto-devletlere geçiş yaptığını ve bunların, MÖ 700’de arkaik dönemde devletlik gerekliliklerini karşılayan daha büyük ve merkezi varlıklara evrilebildiğini tarif eder.

Antik dönemdeki proto-devletlerin çoğu, kabile toplumlarının ürünüydü ve sembolik otorite ile askeri rütbeye sahip tek bir savaş lordu veya şef altında birleşen, genellikle kısa ömürlü topluluk konfederasyonlarından oluşuyordu. Bunlar egemen devletler olarak kabul edilmezdi, çünkü nadiren herhangi bir kurumsal kalıcılık derecesine ulaşıyorlardı ve otorite genellikle ölçülebilir bir toprak parçasından ziyade hareket halindeki bir halk üzerinde uygulanıyordu. Bu tür gevşek konfederasyonlar, antik tarih boyunca Orta Asya stepleri gibi birçok bölgede insanların ortak bir devletçiliği benimsemesinin birincil yoluydu.

Proto-devletler, Orta Çağ’da Batı Avrupa’da yaygınlaştı; bu durum, büyük olasılıkla Batı Roma İmparatorluğu’nun çöküşünü takip eden politik merkeziyetçilik eğiliminin azalması ve feodalizm’in benimsenmesiydi. Feodal sistem altında teorik olarak tek bir monarka bağlılık borçlu olunmasına rağmen, birçok alt düzey soylu, birbirinden bağımsız "devlet içinde devletler" gibi kendi fieflerini yönetiyordu. Bu uygulama, özellikle Kutsal Roma İmparatorluğu gibi birçok özerk ve yarı-özerk proto-devleti bünyesinde barındıran büyük, merkezi olmayan politik varlıklar açısından dikkat çekiciydi.

Keşif Çağı’nı takiben, Avrupa sömürgecilik’inin ortaya çıkışı, Asya, Afrika ve Amerika’da sömürge proto-devletlerinin oluşumuyla sonuçlandı. Bazı kolonilere, metropol tarafından etkin bir şekilde kontrol edilen ancak sınırlı öz-yönetim yeteneğine sahip himaye statüsü, kendi kendini yöneten koloniler, dominyonlar ve bağımlılıklar gibi benzersiz statüler verildi. Bunlar, tam egemenlik veya bağımsızlık uygulamadan bir devletin birçok işlevini yerine getiren ayrı idari birimlerdi. Öte yandan, ulusal düzeyde bir iç yönetim statüsüne sahip olmayan koloniler, gerçek proto-devletlerden ziyade sömürgeci gücün idari uzantıları olarak kabul ediliyordu. Sömürge proto-devletleri, özellikle Asya ve Afrika kıtalarında birçok modern ulus devletinin temelini oluşturdu.

Yirminci yüzyıl boyunca bazı proto-devletler, yalnızca ayrı idari birimler olarak değil, aynı zamanda Yugoslavya, Çekoslovakya ve Sovyetler Birliği’nde gözlemlenen sosyalist federal sistemler gibi bir politik birliğe katılmış, teorik olarak kendi kendini yöneten cumhuriyetler olarak var oldular. 
küçükresim|left|250px|1942’de kendi proto-devletini kuran Yugoslavya Anti-Faşist Konseyi tarafından kontrol edilen bölge
II. Dünya Savaşı’nın sona ermesinden bu yana özellikle yaygın hale gelen bir diğer proto-devlet biçimi, bir isyancı veya militan grubun anayasal olmayan bir şekilde toprak ele geçirmesiyle kurulur ve bu grup, fiili bir hükümet rolünü üstlenir. Tanınma hakkı reddedilmiş ve sivil kurumlardan yoksun olmasına rağmen, isyancı proto-devletler dış ticaret yapabilir, sosyal hizmetler sağlayabilir ve hatta sınırlı diplomatik faaliyetlerde bulunabilir. Bu proto-devletler genellikle coğrafi olarak yoğunlaşmış etnik veya dini azınlıklardan gelen hareketler tarafından oluşturulur ve bu nedenle etnik arası iç çatışmaların yaygın bir özelliğidir. Bu durum, genellikle bir egemen devletin siyasi düzeninin meşruiyetini reddetmeye çalışan ve kendi yasaları, toplumsal gelenekleri ve düzeni altında özgürce yaşayabileceği bir enklav yaratmayı amaçlayan iç kültürel kimlik grubunun eğilimlerinden kaynaklanır. 1980’lerden beri, İslamcı devletçilik kavramının son derece esnek olması nedeniyle, "Cihadi proto-devlet" şeklinde özel bir isyancı devletçilik türü ortaya çıkmıştır. Örneğin, bir Cihadi emirlik, basitçe bir emir tarafından yönetilen bir bölge veya grup olarak anlaşılabilir; dolayısıyla, önemli bir alanı ya da sadece bir mahalleyi yönetebilir. Kapsamı ne olursa olsun, devletçilik varsayımı, Cihadi militanlara önemli bir iç meşruiyet sağlar ve belirli düşmanlara karşı cephe toplumu olarak öz-kimliklerini pekiştirir.

Bir isyancı gücün bir alt-ulusal jeopolitik sistem oluşturmak ve nihayetinde bir proto-devlet haline gelmek için toprak biriktirmesi, Çin İç Savaşı sırasında Çin’de hesaplanmış bir süreçti ve bu, yirminci ve yirmi birinci yüzyıllar boyunca birçok benzer girişime emsal teşkil etti. İç çatışma sonucunda kurulan proto-devletler genellikle sürekli bir savaş halinde var olur ve bu nedenle zenginlikleri ile nüfusları buna göre sınırlı olabilir. Yirmi birinci yüzyıldaki savaş dönemi proto-devletlerinin en öne çıkan örneklerinden biri, kendi idari bürokrasisini sürdüren ve vergiler koyan Irak ve Şam İslam Devleti’dir.

Teorik Temel

Proto-devlet tanımı kesin değildir ve belirli bir bölgeyi tanımlamak için devlet, ülke ve ulus terimlerinin birbirinin yerine kullanılmasıyla karışıklığa yol açmıştır. Akademik bağlamda "proto-ulus" yerine proto-devlet terimi tercih edilir, çünkü bazı otoriteler ulus terimini, kendi devletini kurma kapasitesine sahip sosyal, etnik veya kültürel bir grubu ifade etmek için de kullanır.

Bir proto-devlet, 1933 Montevideo Sözleşmesi’nin deklaratif devlet teorisi’nde belirtilen devletlik için dört temel kriteri karşılamaz: kalıcı bir nüfus, tanımlı bir bölge, kendi kurumlarına sahip bir hükümet ve diğer devletlerle ilişki kurma kapasitesi. Proto-devlet, tam işlevselRahat bir egemen devletin tüm özelliklerine sahip olan, ancak sınırlı tanınmaya sahip bir devlet ile, örneğin Rodezya veya Çin Cumhuriyeti (aynı zamanda Tayvan olarak da bilinir) gibi, mutlaka eşanlamlı değildir. Ancak, proto-devletler sıklıkla tanınmaz, çünkü bir proto-devleti tanıyan bir devlet aktörü, başka bir devlet aktörünün dış egemenliğini ihlal etmiş olur. Eğer bir proto-devlete tam diplomatik tanınma sağlanır ve elçilikler karşılıklı olarak açılırsa, bu artık kendi başına bir egemen devlet olarak tanımlanır ve proto-devlet olarak sınıflandırılmaktan çıkar.

küçükresim|right|250px|Hırvatistan’ın 1991-1995 yılları arasında Krayina Sırp Cumhuriyeti proto-devleti tarafından kontrol edilen bölgesi
Modern tarih boyunca, daha büyük tanınmış devletlerin kısmen özerk bölgeleri, özellikle tarihsel bir geçmişe veya devletin bütününe hâkim olanlardan ayıran etnik ve kültürel farklılıklara dayananlar, proto-devletler olarak kabul edilmiştir. İç yönetim, haklı olarak proto-devlet olarak tanımlanabilecek bir alt-ulusal kurumsal yapı oluşturur. Bir isyan veya ayaklanma kontrolü ele geçirdiğinde ve ulusal topraklar içindeki etkili yönetimi altındaki bölgelerde bir tür idare kurmaya başladığında, bu da bir proto-devlete dönüşür. Bazen isyancı devletler olarak da bilinen bu savaş dönemi proto-devletleri, nihayetinde bir devletin yapısını tamamen dönüştürebilir veya kendi özerk politik alanlarını belirleyebilir. Yeni bir olgu olmasa da, militan bir devlet dışı varlığın elindeki bölgede modern proto-devletlerin oluşumu, Mao Zedong tarafından Çin İç Savaşı sırasında ve onun askeri felsefelerini benimseyen dünya çapındaki ulusal kurtuluş hareketleri tarafından yaygınlaştırılmıştır. Bir isyancı proto-devletin yükselişi, bazen bir hareketin Che Guevara’nın foco gerilla savaşı teorisini benimsemesinin dolaylı bir sonucu olmuştur.

Ayrılıkçı proto-devletler, güvenli sınırlara, net ve iyi tanımlanmış bir vatandaş kitlesine veya meşru askeri güç kullanımında tekel sahibi tek bir egemen güce sahip olmayan mevcut devletlerde oluşmaya en yatkındır. Bunlar, darbeler, ayaklanmalar, ayrılıkçı politik kampanyalar, yabancı müdahale, mezhepsel şiddet, iç savaş ve hatta devletin kansız çözülmesi veya bölünmesi gibi nedenlerle ortaya çıkabilir.

Proto-devletler, varlıklarının devlet aktörlerinin mevcut seçeneklerini etkilemesi nedeniyle önemli bölgesel oyuncular olabilir; bu, ya potansiyel müttefikler ya da politik veya ekonomik politikalarını ifade etmede engeller olarak gerçekleşir.

Proto-Devletler Listesi
Bileşen Proto-Devletler
 Güncel 
 Proto-devlet  Ana devlet  Devletlik elde edildi mi?  Tarihinden beri  Kaynak  1991  1921  1992  1986 Ashanti  1957 Azad Keşmir  1975  1975  1816  1990      1960     2001  1990  1816  1978   1962 Çin (eyalet)  1948 Chinaland  2023  1958  1992  1888  1978  2010  1991  1991  1944  1978  1833  1948  1970   1847  1978  1816  1816  1204Kızılderili rezervasyonları  1658 Brezilya Yerli Bölgesi  1850  1992      1991        1828        1204    Yahudi Özerk Oblastı  1934Jubaland      2001    1992Kaçin  1948Kalmukya  1992  1992Karelya Cumhuriyeti  1991Kayah  1959Kayin  1948  1992Kokanglar 1959Komi Cumhuriyeti  1996  1816  1990Markiz Adaları  1844 1632Mon  1948  1994  1853  1899  1995  1999Palaunglar 1959Pa-O halkı 1959  1816      1998     1816Rakhaynya  1948<ref name= Bkz. Arakan Ordusu  1834  1991Şan (eyalet)  1959  2010Güney Tirol  1926 Svalbard  1992  1990Temotu  1981  1973  1992Udmurtya  1990  1816  1970Wa Eyaleti  201029 Aralık 2004, 佤帮双雄 , Phoenix TV   1964

 Eski 
 Proto-devlet  Ana devlet  Devletlikelde edildi mi?  Tarihler  Kaynak  1921–2004Ermenistan Sovyet Sosyalist CumhuriyetiTranskafkasya SFSC   1922–1991 Dağlık Karabağ Cumhuriyeti  1991-2023  1986  Transkafkasya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti   1922–1991Bophuthatswana  1977–1994 Bosna-Hersek  1943–1992Beyaz Rusya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 1920–1991Ciskei  1981–1994Hırvatistan  1943–1991Karpat Ruthenia  1938–1939Çek Sosyalist Cumhuriyeti  1969–1993Doğu Caprivi  1972–1989  1940–1941, 1944–1991 Finlandiya Sosyalist İşçi Cumhuriyeti      1918frameless|23x23px Bottleneck Özgür Devleti1919-1923left|frameless|21x21px Schwarzenberg Özgür CumhuriyetiAlmanya'daki Sovyet işgal bölgesi  1945 Galiçya Rutenler      1848–1918  1991–1994Gazankulu  1971–1994Transkafkasya SFSC  1922–1991 Cammu ve Keşmir 1921–2019Hereroland  1970–1989KaNgwane  1972–1994Karelya ÖSSC  1923–1940Karelya-Fin SSC 1940–1956Kavangoland  1973–1989Kazak SSC  1936–1991Kırgız SSC  1936–1991KwaNdebele  1981–1994KwaZulu  1981–1994  1940–1941, 1944–1991Gonâve Adası  1920'lerLebowa  1972–1994  1940–1941, 1944–1990/1991 Makedonya  1945–1991 KaradağSırbistan ve Karadağ  1945–2006 Moldova ÖSSC  1924–1940Moldavya SSC  1940–1991Ovamboland  1973–1989QwaQwa  1974–1994  1917–1991 SırbistanSırbistan ve Karadağ  1945–2006 Singapur  1963–1965Slovak Sosyalist Cumhuriyeti  1969–1993 Slovenya  1945–1991 Güney Batı Afrika (Namibya)  1915–1990 Güney Sudan  2005–2011Transkei  1976–1994Ateşkes Devletleri  1820–1971Tacik SSC  1929–1991 Türkistan ÖSSC  1918–1924Türkmen SSC  1925–1991 Ukrayna Sovyetleri Halk Cumhuriyeti    1917–1918  Ukrayna Sovyet Cumhuriyeti    1918     1919–1991 Özbek SSC  1924–1991Venda      1979–1994  

Ayrılıkçı, İsyancı ve Kendi Kendine Özerk İlan Edilmiş Proto-Devletler

 Güncel 
 Proto-devlet  Ana devlet  Devletlik elde edildi mi?  Tarihinden beri  Kaynak Abhazya      1992   El Kaide     2006  El Şebab      2009   Müttefik Demokratik Güçler      1996   Ambazonya      2017  Ensar eş-Şeria (Yemen)  2011  2020 Kuzey ve Doğu Suriye Özerk Yönetimi 2012 Cabinda      1975 Chinaland  2023 Değişim için Yurtseverler Koalisyonu      2020  Husi hareketi    2004 25px İslam Devleti    2013   Khatumo  2012 Kosova  2008Mai-Mai  2015border|25px Ulusal Demokratik İttifak Ordusu  1989 Afganistan Ulusal Direniş Cephesi  2021 Neo-Baasçı isyancılar  2024  Myanmar Ulusal Birlik Hükümeti 2021  Kongo Yenilenmiş Savunma Nduma    2015     1974  Oromo Kurtuluş Cephesi  1973  1976 Filistin Devleti      1988  Somaliland  1991 Güney Osetya      1991   Güney Geçiş Konseyi      2017   Sudan Devrimci Cephesi  2011 Tehrik-i Taliban Pakistan  2002 Tigray Halk Kurtuluş Cephesi      2020  Transdinyester  1990border|25px Wa Eyaleti  1989 Batı Papua      1971 

 Eski 
 Proto-devlet  Ana devlet  Devletlik elde edildi mi?  Tarihler  Kaynak Nusra Cephesi  Baasçı Suriye    2012–2017   Yemen İslam Emirliği      2015–2020  Refah İslam EmirliğiGazze Şeridi2009|-
| Angola ||  ||  || 1961–1975 ||
|-
| Ensar eş-Şeria (Libya) ||  ||  || 2014–2017 || 
|-
| Suriye Geçici Hükümeti
|||  
|2013-2025
|
|-
| Suriye Kurtuluş Hükümeti
||| 
|2017-2024
|
|-
| Devrimci Komando Ordusu
|||  
|2016-2025
|
|-
| Ensaruddin ||  ||  || 2012–2013 || 
|-
| ve 
|  ||  || 2014–2022 || <ref name="Ukraine1"> Güney Rusya Silahlı Kuvvetleri     1919–1920  Shambarov, V. Devlet ve devrimler (Государство и революции) . "Algoritm". Moskova, 2001       2012–2013   Boko Haram      2013–2015   Karpat-Ukrayna    1938–1939İçkerya Çeçen Cumhuriyeti      1991–2000     Çin Cumhuriyeti    1931–1937   Komünist Çin   Çin Cumhuriyeti    1927–1949   Dar el-Kuti      2015–2021   Dubrovnik Cumhuriyeti   Hırvatistan   1991–1992   Doğu Slavonya, Baranja ve Batı Sirmium   Hırvatistan   1995–1998   FARC      1964–2017    Fetih el-İslam    2007  Fujian   Çin Cumhuriyeti    1933–1934  Cezayir Silahlı İslami Grubu      1993–1995   Hersek-Bosna   Bosna-Hersek Cumhuriyeti   1991–1996   Haydarabad Nizamlığı  22px Hindistan Dominyonu   1947–1948    İdil-Ural Devleti   Rusya    1917–1918   İrlanda Cumhuriyeti    1916; 1919–1922    Kunar İslam Emirliği    1989–1991 Afganistan İslam Emirliği  Afganistan İslam Devleti    1996–2001   İmbaba İslam Cumhuriyeti    1989–1992  Cemaat-i İslami    1982–1989  Savunma Dergisi. Ikram ul-Majeed Sehgal, 2006, Cilt 9-10 Toplu Sayılar 12(9)-12 (10) sayfa 47. Kosova Cumhuriyeti  Sırbistan ve Karadağ    1992–1999  Arnavutluk Başbakanı Sali Berisha’nın Kosova Cumhuriyeti’nin tanınması sırasındaki açıklaması, bunun 1991 Arnavutluk yasasına dayandığını ve Kosova Cumhuriyeti’ni tanıdığını belirtiyor  Harkiv Halk Cumhuriyeti   Ukrayna   2014 Çin Sovyet Cumhuriyeti   Çin Cumhuriyeti    1931–1937  Jubaland      1998–2001   Cunbiş-i Milli  Afganistan Cumhuriyeti (28 Nisan’a kadar)Afganistan İslam Devleti (28 Nisan’dan itibaren)   1992–1997   Kurtarılmış Yugoslavya  24px İşgal Altındaki Sırbistan    1942–1945  Moğolistan Halk Cumhuriyeti   Çin    1911–1946      1964–1974   Vilnius Bölgesi’nde Polonya özerkliği     1988–1991 Devrimci Vietnam      1969–1976   Republika Srpska   Bosna-Hersek Cumhuriyeti   1991–1995  Kızıl Mızraklar isyan bölgesi Dengzhou’da   Çin Cumhuriyeti    1929   Sırp Krajina      1991–1995   Sudetenland  1918–1938 "Taylorland" veya Büyük Liberya      1990–1995/97   Tamil Eelam     1983–2009   Tibet   Çin Cumhuriyeti    1912–1951  Ukrayna Ulusal Hükümeti    1941  Ukrayna Halk Cumhuriyeti Rusya Cumhuriyeti   1917–1921   1776–1783 Batı Ukrayna Halk Cumhuriyeti    1918–1919  Batı Bosna   Bosna-Hersek Cumhuriyeti    1993–1995   Zapatista Özerk Belediyeleri    1994–2023  Zaporijya Siçi  Lehistan-Litvanya Birliği   16. yüzyıl–1649 

 Notlar 

 Kaynakça 

Kategori:Siyasi coğrafya
Kategori:Siyasal antropoloji
Kategori:Uluslararası hukuk
Kategori:Siyaset bilimi terimleri
Kategori:Siyasi ihtiralar
Kategori:Hükûmet biçimleri
Kategori:Tarihî devletler