Samarra'da Anarşi

Sâmerrâ'da Anarşi () Abbasiler Halifeliği tarihinde 861-870 yılları arasında yaşanan aşırı iç istikrarsızlık dönemi olup, güçlü rakip askerî grupların elinde kukla haline gelen dört halifenin şiddetli bir şekilde iktidara gelmesiyle belirginleşmiştir.

Terim, o zamanki başkent ve halifelik sarayının merkezi olan Sâmerrâ'dan türemiştir. "Anarşi" 861 yılında Halife Mütevekkil'in Türk muhafızları tarafından öldürülmesiyle başlamıştır. Halefi Müntasır, muhtemelen Türk askeri şefleri tarafından zehirlenerek öldürülmeden önce altı ay boyunca iktidarda kalmıştır. Yerine Müstaîn geçmiştir. Türk ordu liderliğindeki bölünmeler, Müstaîn'in 865 yılında bazı Türk beylerinin (Boğa es-Sağîr ve Vasif) ve Bağdat Polis şefi ve valisi Muhammed'in desteğiyle Bağdat'a kaçmasını sağlamış; ancak Türk ordusunun geri kalanı Mutez şahsında yeni bir halife seçmiş ve Bağdat'ı kuşatarak 866 yılında şehri teslim olmaya zorlamıştır. Musta'in sürgüne gönderilmiş ve idam edilmiştir. Mutez, güçlü ve enerjik bir adamdı ve askeri liderleri kontrol altına almaya ve orduyu sivil yönetimden uzaklaştırmaya çalışıyordu. Politikaları dirençle karşılandı ve 869 yılının Temmuz ayında o da tahttan indirilerek öldürüldü. Halefi Mühtedî de halifenin otoritesini yeniden teyit etmeye çalıştı ancak o da Haziran 870'te öldürüldü. Muhtadi'nin ölümü ve Mutemid'in tahta çıkmasıyla, Mutemid'in kardeşi ve naibi Muvaffak'a yakın olan Mûsâ bin Boğa etrafındaki Türk hizbi, halifelik sarayında baskın hale gelerek "anarşiyi" sona erdirmiştir.
küçükresim|9. yüzyıl Sâmerrâ'sından harem duvar resmi parçaları

Abbasiler Halifeliği, sonraki onyıllarda mütevazı bir toparlanma gösterebilse de, "Sâmerrâ'da Anarşisi"nin yarattığı sıkıntılar, Abbasi merkez hükûmetinin yapılarına ve prestijine büyük ve kalıcı zararlar vermiş, Halifeliğin eyaletlerinde ayrılıkçı ve isyancı eğilimleri teşvik etmiş ve kolaylaştırmıştır.

sağ|küçükresim|upright=1.27| Abbasi hanedanının 9. yüzyılın ortaları ve sonlarındaki aile ağacı

 Müntasır (861–862) 
küçükresim| Müntasır'ın gümüş dirhemi
Müntasır, babası Mütevekkil'in Türk muhafızları tarafından öldürülmesinin ardından 11 Aralık 861'de halife oldu. Mütevekkil'i öldürme planına dahil olduğu şüphesiyle karşı karşıya kalmasına rağmen, başkent Sâmerrâ'da işleri hızla ele geçirmeyi başardı ve devletin ileri gelenlerinden biat aldı. Müntasır'ın ani bir şekilde hilafete yükselmesi, onun yükselişinden sonra hükûmette üst düzey görevlere gelen yakın çevresinden bazılarının işine yaradı. Bunlar arasında, vezir olan sekreteri Ahmed bin el-Hasib ve büyük ihtimalle Mütevekkil'in öldürülmesinde önemli rol oynamış olan kıdemli bir Türk generali olan Vasif de vardı.

Müntasır'ın saltanatı yarım yıldan az sürdü; 7 Haziran 862 Pazar günü 24 yaşında iken bilinmeyen bir sebepten vefatıyla sona erdi. Ölümüne yol açan hastalığa dair çeşitli rivayetler vardır; bunlardan biri de zehirli bir neşterle kanının akıtılmasıdır.

 Müstaîn (862–866) 
Önceki halife Müntasır'ın (henüz halefi belirlenmemişti) vefatından sonra Türk askeri liderleri halefini seçmek üzere bir konsey topladılar. Mutez'i ve kardeşlerini istemedikleri için Abbasi prensi Muhammed bin Mu'tasım'ın oğlu Ahmed bin Muhammed'i seçtiler ve ona Müstaîn hükümdarlık adını verdiler. Dört buçuk yıl kadar tahtta kaldıktan sonra Abbasiler'deki iç savaş nedeniyle tahtı Mutez'e bıraktı. Müstaîn'in tahttan feragat şartlarına göre, kendisine Hicaz'da bir mülk verilecek ve Mekke ile Medine şehirleri arasında seyahat edebilmesine izin verilecekti. 12 Ocak'ta Muhammed, Müstaîn'in işlerini kendisine emanet ettiğine tanıklık etmeleri için bir grup yargıç ve hukukçuyu getirdi. Tahttan çekilme şartlarını taşıyan heyetler Sâmerrâ'ya gönderildi. Mutez bizzat belgeyi imzaladı ve şartları kabul etti. Delegeler, Müstaîn'in Mutez'e bağlılığını sağlamak için gönderilen bir grup elçi eşliğinde, 24 Ocak'ta imzalanmış belgeyle Bağdat'a döndüler. Cuma günü, 25 Ocak'ta, Mutez, Bağdat'taki camilerde halife olarak kabul edildi.

Müstaîn, Medine'ye sığınmak yerine kendini Bağdat'ta buldu. Orada Mutez'in emriyle 17 Ekim 866'da öldürüldü. Müstaîn'in başını halifeye götüren cellat, "İşte," diye bağırdı, "İşte kuzeninin başı!" "Bir kenara koy," diye cevap verdi satranç oynayan Mutez, "Ben oyunu bitirene kadar." Sonra, bunun gerçekten Müstaîn'in başı olduğundan emin olduktan sonra, katilin ödülü olarak 500 parçanın kendisine verilmesini emretti.

 Mutez (866–869) 
Başlangıçta babası Mütevekkil'in üç varisinin ikincisi olarak adlandırılan Mutez, kardeşi Müntasır'ın tahta çıkmasıyla haklarından vazgeçmek zorunda kalmış ve kuzeni Müstaîn döneminde tehlikeli bir rakip olarak zindana atılmıştır. Ocak 866'da Müstaîn ile Sâmerrâ Türk ordusu arasındaki iç savaş sırasında serbest bırakıldı ve halifeliğe yükseltildi. Mutez, halifenin Türk ordusu üzerindeki otoritesini yeniden tesis etmeye kararlıydı ancak sınırlı bir başarı elde etti. Bu başarılara rağmen halife, dönemin en büyük sorununu, yani askerlere maaş ödeyecek gelirin yetersizliğini aşamamıştı. Halifeliğin mali sıkıntıları onun tahta çıkışıyla birlikte belirginleşmişti - askerlerin on aylık maaşının geleneksel olarak ikiye indirilmesi gerekiyordu - ve bu durum Bağdat'taki Müstaîn rejiminin devrilmesine yardımcı olmuştu. İç savaş ve ardından gelen genel anarşi durumu daha da kötüleştirdi, zira Bağdat çevresinden bile, hatta daha uzak illerden bile gelir gelmiyordu. Sonuç olarak, Mutez, Bağdat'ta İbn Tahir ile yaptığı anlaşmaya uymayı reddetti ve onu kendi destekçilerinin geçimini sağlamak zorunda bıraktı; bu da Bağdat'ta huzursuzluğa ve Valinin otoritesinin hızla azalmasına yol açtı. Bağdat'taki karışıklık, 869'da Ubeydullah'ı görevden alıp yerine çok daha az yetenekli kardeşi Süleyman'ı getiren Mutez tarafından daha da kötüleştirildi. Sonuç olarak bu durum, Halife'yi Sâmerrâ askerlerine karşı yararlı bir denge unsurundan mahrum bıraktı ve Türklerin eski güçlerini yeniden kazanmalarına olanak tanıdı.

Sonuç olarak 869'da Türk liderleri Sâlih bin Vasîf (Vasîf et-Türkî'nin oğlu) ve Baykibal yeniden yükselişe geçtiler ve Ahmed bin İsrail'in devrilmesini sağladılar. Nihayet Türk ordusunun mali ihtiyaçlarını karşılayamayan Mutez, temmuz ortasında bir saray darbesiyle devrildi. O kadar çok hapse atıldı ve kötü muamele gördü ki, üç gün sonra, 16 Temmuz 869'da öldü. Yerine kuzeni Mühtedî geçti.

 Mühtedî (869–870) 
Kuzeni Mutez'in () tahttan indirilip öldürülmesinden sonra 15 Temmuz 869'da Türk muhafızlarının liderleri 21/22 Temmuz'da Mühtedî'yi yeni halife olarak seçtiler. Bir yönetici olarak Mühtedî, yaygın olarak örnek bir İslam yöneticisi olarak kabul edilen Halife Ömer bin Abdülazîz'i taklit etmeye çalıştı. Bu nedenle sade ve dindar bir hayat yaşadı -özellikle saraydan tüm müzik aletlerini kaldırdı- ve şikayet mahkemelerine (mazalim) bizzat başkanlık ederek sıradan insanların desteğini kazandı. "Güç ve yeteneği" birleştirerek, Halife'nin otoritesini ve gücünü geri kazandırmaya kararlıydı} çünkü bu otorite, Türk generallerinin çekişmeleri nedeniyle devam eden "Sâmerrâ'da Anarşi" sırasında aşınmıştı. Mühtedî, illerde Alii ayaklanmalarıyla karşı karşıyaydı, ancak iktidarına yönelik asıl tehdit Türk komutanlardı.

Mûsâ bin Boğa, Hâricîlere karşı sefere çıktığında, Mühtedî fırsatı değerlendirerek halkı ona ve kardeşi Muhammed bin Boğa'ya karşı kışkırttı. Muhammed zimmetine para geçirme suçlamasıyla yargılandı ve mahkûm edildi. Mühtedî af vaadinde bulunmasına rağmen Muhammed idam edildi. Bu durum Musa ile olan anlaşmazlığı daha da derinleştirdi: Musa ordusuyla başkente yürüdü ve Halife'ye sadık birlikleri yendi. Tahttan çekilmeyi reddetti, ancak halifenin dinî statüsüne ve halkın desteğine başvurarak hayatını ve makamını korumaya çalıştı. Buna rağmen 21 Haziran 870'te öldürüldü ve yerine kuzeni Mutemid () geçti.

 Sonrası 
küçükresim|upright=1.36| Halife Mutemid'in () altın dinarı, y. 884/5, Başkomutan Muvaffak ve Vezir Said ibn Makhlad (Zul-Vizaratayn) isimleriyle, Zenc İsyanı, Mutemid'in hükümdarlığı sırasında 870'lerden y. 883'e kadar
Sâmerrâ'da Anarşisi sonunda Zenc İsyanı olarak bilinen bir isyan patlak vermiştir. Halifeliğin çeşitli bölgelerinden gelen hem Afrikalılar hem de Araplar dahil olmak üzere köleleri ve özgür insanları da kapsayacak şekilde büyümüş ve sonunda mağlup edilmeden önce on binlerce can almıştır.

Taberî ve Mesûdî gibi bazı Müslüman tarihçiler, Zenc isyanını Abbasi merkez hükûmetini etkileyen birçok karışıklığın "en vahşi ve vahşi ayaklanmalarından" biri olarak değerlendirmiştir.

 Kaynakça 
Özel

Genel












Kategori:9. yüzyılda Abbâsîler
Kategori:860'larda çatışmalar