Kazakistan'da Perestroyka

Kazakistan SSC'sinde Perestroyka — 1985 (de facto 1987) ile 1991 yılları arasında, Sovyetler Birliği’nin genel sekreteri Mihail Gorbaçov tarafından başlatılan ekonomik ve siyasi yapıda köklü değişiklikleri tanımlamak için kullanılan genel bir terimdir. Daha sonra perestroyka, ülkenin merkezi yönetimini kaybetmesine, ekonomik krize, Sovyetler Birliği’nin çöküşüne ve Kazakistan’ın bağımsızlığını kazanmasına yol açtı.

Perestroykanın sonuçlarına dair toplumda farklı değerlendirmeler bulunmaktadır. Reformların hedefleri yalnızca kısmen gerçekleştirilmiştir: toplumda demokratikleşme sağlanmış, şeffaflık getirilmiş, sansür kaldırılmış, özel girişimcilik yasallaşmış ve Batı ile ilişkilerde bir yumuşama sağlanmıştır. Aynı zamanda, Sovyet ekonomisinde bir duraklama yaşanmış ve siyasi açıdan perestroykanın sonuçları Sovyetler Birliği’nin çöküşü olmuştur. Uluslararası politikada, perestroyka yıllarında Sovyetler Birliği önemli ölçüde pozisyon kaybetmiş ve aslında “soğuk savaşta” yenilgiye uğramıştır.

Jeltoksan Olayları
Aralık 1986’da, Kazakistan Komünist Partisi Merkez Komitesi birinci sekreteri Dinmuhammed Kunaev’in görevden alınması ve yerine Rus Gennadiy Kolbin’in atanmasının ardından Almatı’da isyanlar patlak verdi. Kazak gençliğinin Kolbin’e karşı düzenlediği gösteriler (çünkü Kolbin’in Kazakistan ile hiçbir bağı yoktu) yetkililer tarafından bastırıldı. Almatı’daki Aralık olayları, aynı zamanda “Jeltoksan” olarak da bilinir (Kazakca: Желтоқсан көтерілісі — “Aralık Olayları”) ve 17-18 Aralık 1986 tarihlerinde, o zamanlar Kazakistan SSC’nin başkenti olan Almatı’da, komünist yönetimine karşı yapılan kitlesel protestolar ve halk ayaklanmaları şeklinde gerçekleşti. Resmi versiyona göre, huzursuzluklar, Genel Sekreter Mihail Gorbaçov’un Kazakistan Komünist Partisi birinci sekreteri Dinmuhammed Kunaev’i görevden alma kararından kaynaklanmıştır. Kunaev’in yerine daha önce Kazakistan’da hiç çalışmamış olan Gennadiy Kolbin, Ulyanovsk bölgesi parti birinci sekreteri olarak atanmıştır. Barışçıl bir mitinge katılanlar, cumhuriyetin başına yerli halktan bir temsilci atanmasını talep ettiler. Daha sonra Kazak gençliğinin isyanları diğer şehirlerde ve bölgelerde de devam etti.

Kazakistan’daki Aralık olayları, Sovyetler Birliği’nde merkezi otoriteye karşı yapılan ilk kitlesel mitinglerden biri oldu; daha sonra benzer olaylar diğer ulusal cumhuriyetlerde de meydana geldi. Çatışmanın derin nedeni, Sovyet sisteminin ekonomik zorluklarının artmasıydı.

Mihail Gorbaçov, anılarında Kolbin’in Kazakistan’a atanmasının bir kadro hatası olduğunu kabul etti:Назарбаев Н. Ә. Менің өмірім. Бодандықтан - бостандыққа — Астана: Foliant, 2023. — Б. 171-213. — 688 б. — 7500 таралым. — ISBN 978-601-271-821-8

Kolbin ile yaptığımız hatayı düzeltmemiz gerekiyordu. Bu, etnik ilişkiler alanındaki ilk büyük hatamız oldu ve bunu tekrarlamamak için kararlıydım. Hepimiz, Kazakların kendi cumhuriyetlerini kendilerinin yönetmesi gerektiği sonucuna vardık ve onlara yeni liderlerinin kim olacağına karar verme hakkı verdik.

Yerel Kadroların Atanması
Kazakistan Komünist Partisi Merkez Komitesi birinci sekreteri pozisyonu için bir dizi aday değerlendirildi. 22 Haziran 1989'da bu göreve Nursultan Nazarbayev seçildi. KPSS Merkez Komitesi yönetimi içinde Nazarbayev'in atanmasına karşı çıkan bazı kişiler, "Nazarbayev rahatsız edici" diyerek, onun denetimden çıkabileceğini ve kontrol edilemez hale gelebileceğini savundular. Bunun üzerine Gorbaçov onlara şu sözleriyle karşılık verdi: "Bir rahatsız edici Nazarbayev, tüm rahatsız edici Kazakistan'dan iyidir." Sonuç olarak, kapalı ve gizli oylama sonucunda, Nazarbayev'in adaylığı 158 Merkez Komite üyesinden 154'ü tarafından desteklendi.

Nazarbayev, seçilmesinin ardından yapılan plenumda perestroyka politikası hakkında görüşlerini şöyle ifade etti:

Partimizin ve cumhuriyetimizin tarihinde bu kritik dönemde, Kazakistan Komünist Partisi Merkez Komitesi’ne ve bana yüklenen tüm sorumluluğu anlıyorum. Perestroyka ile insanlar, yaşamı etkileyen birçok sosyal-ekonomik ve toplumsal-politik sorunun çözümünü ilişkilendiriyor; bunlar arasında uluslararası ilişkilerdeki sorunlar da var.

Bu sorunlar duraklama döneminde bastırıldı veya göz ardı edildi. Son yıllardaki olaylar, bu sorunların ne kadar karmaşık olduğunu gösteriyor. Ancak bu sorunların çözümüne yönelik yaklaşımlar artık belirlenmiş durumda. Şimdi belirlenen hedefleri daha aktif bir şekilde gerçekleştirmemiz gerekiyor.

Bu konulardaki pozisyonum sizlere malum. Bu, SSCB Halk Temsilcileri I. Kongresi'ndeki konuşmamda açıkça ifade edildi. Kazakların çıkarlarını ifade etmeye çalıştım ve bu, cumhuriyetimizden gelen milletvekilleri grubunun ortak platformuydu. Size temin ederim ki, bu programı hayata geçirme konusunda kararlı bir şekilde hareket edeceğim. Cumhuriyetin ilk yöneticisi olarak, halkın çıkarlarının her şeyin üstünde olması gerektiğine inanıyorum.

Bağımsızlığın Kazanılması
Sovyetler Birliği'nin ekonomik politikası, birçok ekonomik protestoya yol açtı. Donbas ve Kuzbass'taki kömür merkezlerinde başlayan madenci grevi, Karaganda'ya da sıçradı. Nursultan Nazarbayev ve Sovyetler Birliği Kömür Endüstrisi Bakanı Mihail Şçadov, oraya giderek madencilerle bir araya geldiler. Sonuç olarak, madenciler Nazarbayev'in argümanlarını kabul ettiler ve ekonomiyi düzeltmek amacıyla bir yıl süreyle grev yapmamaya karar verdiler.

Halk Temsilcileri III. Kongresi'nde, Sovyetler Birliği'nde başkanlık pozisyonunun kurulması konusu tartışılırken, Nazarbayev, cumhuriyetin Yüksek Sovyeti'nin toprağı, zenginlikleri, suları, ormanları ve diğer doğal kaynakları cumhuriyetin mülkiyeti olarak ilan etme hakkını saklı tuttuğunu belirtti. Ancak, kimsenin bu açıklamayı bir ültimatom olarak algılamaması gerektiğini de vurguladı.

Diplomat ve politikacı Alexander Dzassokhov, anılarında 1990 sonbaharında Gorbaçov'un kendisinden Almatı'ya gidip Nursultan Nazarbayev'in Sovyetler Birliği başkan yardımcılığı görevini kabul etmesini istediğini anlattı. Gorbaçov, "Nazarbayev'i yanımda istemek" gibi bir gerekçeyle bu niyetini açıkladı. Başkan yardımcılığı pozisyonunun, devlet yönetimini güçlendirmek için atılacak önemli adımlardan biri olarak görüldüğünü belirtti. Nazarbayev'in adaylığı için en önemli argüman, büyük bir cumhuriyeti yönetme konusundaki başarılı deneyimi ile ekonomik ve politik gerçekleri derinlemesine bilmesiydi. Nazarbayev'in çok uluslu devletimizin doğasını iyi anlaması da önemli bir faktördü. Daha sonra Gorbaçov, Nazarbayev'in yenilenen Birlik hükûmetinin başı olmasını planladığını hatırladı, ancak bu planlar GKCP nedeniyle hayata geçirilemedi.

25 Ekim 1990 tarihinde Kazakistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, Sovyetler Birliği'nin bir parçası olarak kendi topraklarında egemenliğini ilan etti. Ağustos 1991'de Moskova'da gerçekleşen başarısız devlet darbesinin ardından, Kazakistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 10 Aralık'ta resmi adını "Kazakistan Cumhuriyeti" olarak değiştirdi. Ardından, 16 Aralık 1991'de Kazakistan bağımsızlığını ilan ederek, bağımsızlık ilan eden son Sovyet cumhuriyeti oldu. Dokuz gün sonra ise Sovyetler Birliği varlığını sona erdirdi.

Kaynakça

Kategori:Kazakistan tarihi
Kategori:Sovyetler Birliği tarihi
Kategori:Perestroyka