Öte kuyruklu yıldız

Öte kuyruklu yıldız veya güneş dışı kuyruklu yıldız (İngilizce: Exocomet), yetim kuyruklu yıldızlar ve Güneş'ten başka yıldızların yörüngesinde dönenler de dahil olmak üzere, Güneş Sistemi'nin dışında bulunan kuyruklu yıldızlardır. İlk öte kuyruklu yıldızlar, 1987 yılında çok genç bir A-tipi ana kol yıldızı olan Beta Pictoris çevresinde tespit edilmiştir. Şubat 2019 itibarıyla öte kuyruklu yıldız gözlemlenen veya şüphelenilen toplam 27 yıldız bulunmaktadır.

Keşfedilen öte kuyruklu yıldız sistemlerinin çoğu (Beta Pictoris, HR 10, 51 Ophiuchi, HR 2174, HD 85905, 49 Ceti, 5 Vulpeculae, 2 Andromedae, HD 21620, Rho Virginis, HD 145964, HD 172555, Lambda Geminorum, HD 58647, Phi Geminorum, Delta Corvi, HD 109573, Phi Leonis, 35 Aquilae, HD 24966, HD 38056, HD 79469 ve HD 225200) oldukça genç A-tipi yıldızlar etrafında yoğunlaşmıştır. Nispeten yaşlı bir kabuk yıldızı olan Phi Leonis'in tayfında öte kuyruklu yıldız izleri tespit edilmiş, yaşlı F2V-tipi yıldız Eta Corvi çevresinde ise kuyruklu yıldız benzeri aktivite gözlemlenmiştir. 2018 yılında Kepler uzay teleskobu verileri kullanılarak F-tipi yıldızlar etrafında geçiş yapan öte kuyruklu yıldızlar keşfedilmiştir. Bazı geç B-tipi yıldızların da (51 Ophiuchi, HD 58647 gibi) öte kuyruklu yıldızlar barındırdığı bilinmektedir.

Kuyruklu yıldızların, özellikle de öte kuyruklu yıldızların gözlemlenmesi, gezegen oluşum sürecine dair anlayışımızı derinleştirmektedir. Yığılma yoluyla gezegen oluşumunun standart modelinde gezegenler, yıldızın oluşumundan hemen sonra etrafında bulunan ön gezegen diskindeki tozların birleşmesiyle oluşan gezegenimsilerin toplanması sonucu ortaya çıkar. Dolayısıyla kuyruklu yıldızlar, gezegenlere dahil olmayıp sistemde kalan, uçucu bileşenlerce zengin gezegenimsilerin kalıntılarıdır. Bunlar, gezegen oluşum dönemindeki fiziksel ve kimyasal koşullara tanıklık etmiş "fosil cisimler" olarak kabul edilir.

Öte kuyruklu yıldızlar üzerine yapılan araştırmalar, Güneş Sistemi'nin geçmişi ve yaşama elverişli ortamların gelişimine dair temel sorulara yanıt sağlayabilir. Bilim insanları, öte kuyruklu yıldızlar aracılığıyla Dünya kütlesindeki ötegezegenlere su, siyanürler, sülfürler ve prebiyotik moleküllerin taşınma süreçlerini inceleyebilirler.

 Adlandırma 
Öte kuyruklu yıldız için kullanılan bilimsel terim, İngilizce "Falling Evaporating Body" (FEB) yani "Düşen Buharlaşan Cisim"dir. Başlangıçta "Evaporating Infalling Bodies" (EIBs) terimi kullanılmış, fakat zamanla "Falling Evaporating Bodies" modeli veya "Falling Evaporating Body" (FEB) senaryosu temel alınarak FEB terimi benimsenmiştir.

 Gözlem 
Öte kuyruklu yıldızlar, konak yıldızlarının önünden geçiş yaparken spektroskopi yöntemiyle tespit edilebilir. Bu geçişler tıpkı ötegezegenlerin geçişleri gibi, yıldızdan alınan ışıkta değişimlere yol açar. Öte kuyruklu yıldızdan yayılan gaz bulutunun yıldızı örtmesi sonucu yıldız spektrumundaki soğurma çizgilerinde normalde görülmeyen ek çizgiler ortaya çıkar. Bu değişiklik, özellikle iyonize kalsiyum çizgilerinde belirgindir. Kuyruklu yıldız yıldıza yeterince yaklaştığında, uçucu buzların ve beraberindeki tozun buharlaşmasıyla kuyruklu yıldız gazı ortaya çıkar. Öte kuyruklu yıldız barındıran bir yıldızın soğurma çizgileri, sabit bir bileşene ek olarak bir veya daha fazla değişken kırmızıya kaymış bileşen içerir. Bu değişken bileşenler, bir saat gibi kısa periyotlarda değişim gösterir ve öte kuyruklu yıldızların varlığına işaret eder. Öte kuyruklu yıldız yıldıza doğru hareket ettikçe buharlaşma sonucu oluşan soğurma çizgileri, yıldızın kendi çizgilerine kıyasla kırmızıya kayma sergiler.

HR 10'un PIONIER (VLTI) gözlemleri ve 32 yıllık radyal hız verileri öte kuyruklu yıldız barındırdığı düşünülen bu aday yıldızın, her biri çöküntü kabuğuyla çevrili iki yıldızdan oluşan bir ikili sistem olduğunu ortaya koymuştur. Bu keşif, değişken spektrum çizgilerinin öte kuyruklu yıldızlar yerine ikili sistem dinamikleriyle açıklanabileceğini gösterdi. Yapılan çalışma, A-tipi yıldızların %50'sinin benzer şekilde ikili sistemler olarak tanımlanabileceğini ve öte kuyruklu yıldızlara atfedilen bazı değişken çizgilerin aslında ikili yıldızlardan kaynaklanabileceğini vurgulamaktadır.

Öte kuyruklu yıldız geçişleri ilk kez, gönüllü bilim insanları ve profesyonel astronomlardan oluşan bir ekip tarafından KIC 3542116 ve muhtemelen KIC 11084727 yıldızları çevresinde tespit edilmiştir. Kepler uzay teleskobu, F2V tipi bir yıldız olan KIC 3542116'nın ışık eğrisinde öte kuyruklu yıldız geçişleriyle tutarlı asimetrik kararmalar gözlemledi. Bu kararmalar, çalışmanın yazarlarından biri (bir Planet Hunters katılımcısı) tarafından, 201.250 hedef yıldızı kapsayan Q1-Q17 Kepler ışık eğrisi veri arşivinin 5 aylık görsel incelemesi sırasında keşfedildi. TESS, Beta Pictoris yıldızının çevresinde öte kuyruklu yıldız geçişlerini gözlemlemiştir. Bir öte kuyruklu yıldız geçişinin neden olduğu kararmanın şekli, "yuvarlatılmış üçgen" olarak modellenir ve bu özellik, çoğu ötegezegen geçişinden ayırt edilmesini sağlar. HD 182952 (KIC 8027456) çevresinde otomatik tarama ile bulunan bir öte kuyruklu yıldız, bu yöntemle keşfedilen ilk örnektir. KIC 846285 yıldızındaki düzensiz kararmaların da öte kuyruklu yıldızlarla ilişkili olduğu öne sürülmüştür, fakat bu kararmaların şekli bilinen geçişlerle uyuşmaz.

Oort bulutu'nun oluşum sürecinde gezegenlerin kütleçekimsel etkileri, yıldızlararası yakın geçişler ve galaktik gelgit kuvvetleri nedeniyle bazı kuyruklu yıldızlar Güneş Sistemi'nden dışarı atılabilir. İkili yıldız sistemleri de bu tür atılmış öte kuyruklu yıldızların kaynağı olabilir. Bu kuyruklu yıldızlar, yıldızlararası kuyruklu yıldızlar olarak sınıflandırılır ve eğer Güneş Sistemi'ne girerlerse doğrudan gözlemlenebilirler.

2022 yılında TESS ile yapılan Beta Pictoris gözlemleri, bu yıldız çevresindeki 30 yeni öte kuyruklu yıldızın keşfedilmesini sağlamıştır.

 Ayrıca bakınız 

 Öte uydu
 Ötegezegen
 Yıldızlararası nesne
 Kepler uzay teleskobu
 Yetim gezegen
 2I/Borisov

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 
 Extrasolar Comets – NASA

Kategori:Kuyruklu yıldız
Kategori:Ötegezegen bilimi