Yahyâ bin Ömer el-Lemtûnî

Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ömer b. Teklâkîn (Telâkâkin) el-Lemtûnî, genellikle el-Lemtûnî al-Sanhâcî'nin son eki, (ö. Azuggi yakınında, 1056; Arapça) : يحيى إبن عمر) Sanhâce konfederasyonundaki bir kabile olan Lemtûne'nin reisiydi. Yahyâ bin Ömer, 11. yüzyılın ortalarında Murâbıtların ikinci emiriydi; bu hareket, selefi Yahya bin İbrahim'in dini lider Abdullah bin Yasin ile işbirliği yaparak başlattığı bir hareketti. Yahya, Murâbıt ordularının ilk seferlerine liderlik etti ve 1054/55'te Sijilmassa ve Awdaghost'u ele geçirdi, ancak Adrar'da muhalif bir Berberi grubuna karşı yapılan bir muharebede öldürüldü. Yahya'dan sonra yerine kardeşi Ebû Bekir bin Ömer geçti.

 Arka plan 
11. yüzyılda Sanhâceler birkaç kabileye ayrıldı: Lemtûne, Massufa, Banu Warith ve Gudala (veya Judala). 9. yüzyılda İslam'a geçmelerinin ardından Sanhâce çöl kabileleri birleştiler ve yeni din değiştirenlerin gayretiyle " Sudanlılara " (Sahra altı Afrika'nın putperest siyah halkları) karşı bir dizi sefer (cihat ) başlattılar.Lewicki (1988:p.160-61; 1992: p.308-09) Sanhâce birliği, Sahra çölünde geniş bir imparatorluk kurdu. Sanhâce birliği dağıldıktan sonra eski egemenlik alanlarının çoğu -özellikle de karlı Sahra-ötesi ticaret yolları üzerindeki kaleler, kervan durakları ve vahalar- güneyde Gana İmparatorluğu'na, kuzeyde ise Sijilmassa'nın Zenata Maghrawa hükümdarlarına kaptırıldı.

Kronikler Yahya'nın soyunu Lemtûne reisi Turgut ibn Wartasin'e (tam soyadı kaydına göre, Yahya bin Ömer bin İbrahim (diğer adıyla Talagagin) ibn Turgut ibn Wartasin al-Lamtuni  kadar götürür.See N. Levtzion and J.F.P. Hopkins, 2000, editors, Corpus of Early Arabic Sources for West African History, University of Ghana, p.409. Önde gelen Lemtûne reislerinin çoğu gibi Yahya ibn Umar da eski Sanhâce birliğini yeniden kurmayı ve kaybettikleri toprakları geri kazanmayı arzuluyordu.

Fırsat, komşu Godala kabilesinin reisi ve Sanhâce konfederasyonunun yüksek şefi Yahyâ bin İbrahim'in 1040'ların sonlarında ölmesinden sonra ortaya çıkmış gibi görünüyordu. Çöl Sanhacası'nda anaerkil veraset kuralları vardı ve Yahyâ bin Ömer'in annesi bir Godala prensesiydi. Yahya bin Ömer, birkaç aday arasından sadece biri olmasına rağmen, yeni yüksek Sanhâce şefi seçilmeyi başardı; bu seçim, kendilerinden birini umut eden Godala'nın öfkesine yol açtı.

İbn Ömer'in halefi, Gudala'nın misafiri olarak kalan Mâlikî bir hukukçu ve ateşli bir püriten vaiz olan Abdullah bin Yasin tarafından onaylandı ve İbn Yasin'in Gudala tarafından kovulmasının nedeni muhtemelen budur.Messier (2010:p.10) Muhtemelen İbn Yasin'in dindarlığının yararlı örgütleme gücünü hisseden Yahyâ bin Ömer, onu Lemtûne'nin arasında kalmaya davet etti. Yahyâ, İbn Yasin'e sıkı sıkıya bağlandı ve iki adam arasında verimli bir ilişki kuruldu.

İbn Yasin, Muhammed'in erken dönem yaşantısına ilişkin öyküleri hatırlatarak, fethin İslamlaşmanın zorunlu bir parçası olduğunu, yalnızca Allah'ın kanunlarına uymanın yeterli olmadığını, aynı zamanda bu kanunlara muhalefet edenleri de ortadan kaldırmanın gerekli olduğunu savunmuştur. İbn Yasin ise kabileciliğin Allah'ın şeriatına aykırı olduğunu ileri sürmüştür. Bu nedenle Müslümanların kabilevi farklılıklarını bir kenara bırakıp, Şeriat altında yeni bir siyaset kurmaları dini bir görevdir. Yahyâ bin Ömer ve Lemtuna reisleri için İbn Yasin'in ideolojisi, eski Sahra imparatorluklarını yeniden kurma yönündeki uzun süreli arzularıyla örtüşüyordu ve dünyevi hırslarına İslami otoritenin ve dini zorunluluğun meşruiyetini veriyordu.

 Murâbıt emirliği 
İbn Yasin ve Yahyâ, yakında "Murâbıtlar" olarak adlandırılacak olan bu yeni hareketin liderliğinde birlikte çalıştılar. Abdullah bin Yasin hareketin dini imamı ve ideolojik lideri, Yahyâ bin Ömer ise genel askeri komutanı ve dolayısıyla ilk Murâbıt emiriydi. Tarihçi Kadî İyâz, Yahyâ bin Ömer'in, daha sonra Murâbıt hükümdarları tarafından kullanılacak olan emir el-müslimin ("Müslümanların Emiri") unvanını ilk kullanan kişi olduğunu iddia eder.See translation of al-Qadi Iyad (Ch. 26 of Levtzion and Hopkins, 2000, p.102)

Dini coşkuyla harekete geçen Lemtûne halkı, 1050'lerin başlarında komşu kabileleri gerekirse zorla da olsa yeni Sanhâce birliğine katılmaya ikna etmek için bir dizi sefer başlattı. Yahyâ'nın önderliğinde Lemtûne orduları diğer Sanhâce çöl kabilelerini -Masufa, Banu Warith ve hatta temkinli Gudala'yı- yeni "davaya" başarıyla dahil etti. Birleştikten sonra Murâbıtlar eski Sahra-ötesi güzergahlarını ve istasyonlarını ele geçirmeye koyuldular. Ancak rakipleri kontrolü bu kadar kolay teslim etmeyeceklerdi. Sijilmassa'nın Zenata Maghrawa yöneticileri, Murâbıtların Sanhâce'yi birleştirme çabalarını engellemek için çöldeki bağlantılarından ve müşterilerinden yararlandılar. Müşteri ordularıyla çeşitli ilişkiler yaşayan Yahyâ, en iyi stratejinin, sorun çıkaranların arkasındaki sorun çıkaranı vurmak olduğuna karar verdi. 1054 (veya 1055) yılında Yahyâ, çöl Sanhâce ordularını Sijilmassa'ya karşı yürüttü, Maghrawa beyliğini yendi ve şehri ele geçirdi. Zengin ve güçlü Sijilmassa'nın, köylü çöl püritenlerinden oluşan derme çatma bir ordunun eline düşmesi beklenmedik bir olaydı ve pek çok çağdaşını şok etti.

Sijilmassa'nın görünüşte kontrolü altında olduğunu gören Yahyâ, ordusunu güneye doğru çevirdi ve Gana İmparatorluğu'na doğru yöneldi. Murabıtlar, Sahra-ötesi rotanın güney ucundaki kritik Awdaghost kalesini ele geçirdiler. Ancak Zenata'nın Sijilmassa'yı geri aldığı ve Murâbıt garnizonunu buradan kovduğu haberi kısa sürede geldi. Yahyâ şehri geri almak için kuzeye doğru zorunlu bir yürüyüşe karar verdi, ancak Godala aniden pes etmeye karar verdi ve Murâbıt koalisyonundan ayrıldı. Bu durum Yahyâ'yı kuzeye doğru ilerlemesi halinde arkasında düşman bir güçle karşılaşma tehlikesiyle karşı karşıya bırakıyordu. Kader belirleyici bir kararla Murâbıtlar güçlerini bölmeye karar verdiler - Yahyâ, Gudala (kıyı Moritanya) topraklarına bir sefer düzenleyecek ve onları zorla birliğe geri çekecekti, kardeşi Ebu Bekir'e ise kuzeye bir tutma gücü götürüp Sijilmassa Zenata'sını kontrol altında tutması talimatını verecekti.

 Tabfarilla Muharebesi 
Yahyâ, Moritanya'nın merkezindeki Adrar Platosu'nda bulunan Azuggi'deki Murâbıt sınır kalesine kadar ilerledi. Godala'yı tek başına alt edecek yeterli güce sahip olmadığını hisseden Yahyâ, yeni müttefiki olan Tekrûr kralını yardıma çağırdı (Sénégal Nehri üzerindeki bir krallık olan Tekrûr, Gana'ya yapılan saldırı sırasında Murâbıtlar ile ittifak kurmuştu).Levtzion, 1973: p.44 Labi komutasındaki büyük bir Tekrûrî kuvveti Adrar'da Yahyâ'ya katılmak üzere geldi, ancak Gudala daha önce saldırdı. Tekrûrî kuvvetleri ona ulaşmadan önce, Godala ordusu Azuggi'ye doğru ilerledi, Yahyâ'nın daha küçük kuvvetini tuzağa düşürdü ve şiddetli bir savaşa zorladı. Godala, Mart-Nisan 1056'da Tabfarilla Muharebesi'nde Murâbıt ordusunu yok etti. Yahyâ bin Ömer savaş meydanında öldürüldü.

 Sonrası 
Yahyâ'nın ilk Murâbıt emiri olarak kısa süren kariyeri erken sona erdi. Onun ölümünden sonra Abdullah bin Yasin, Yahyâ'nın kardeşi Ebû Bekir bin Ömer'i hemen yeni Murâbıt emiri olarak atadı. Ebu Bekir'in liderliğinde Murâbıtlar, Sicilmassa'yı yeniden fethedecek ve muhteşem bir kariyere imza atarak 1070'lerde Fas'ın geri kalanının çoğunu fethedecek ve sonunda 1080'lerde geri dönüp Gana'nın geri kalanını bitireceklerdi.

Tarihçiler Yahyâ bin Ömer'in Muhammed, Ali ve İsa adında üç oğlu olduğunu bildiriyorlar. Tam olarak akıbetleri bilinmiyor ama amcaları Ebû Bekir bin Ömer'in onları unutmadığı anlaşılıyor. 1057 civarında, şehri geri aldıktan kısa bir süre sonra, Ebu Bekir yeğeni Ali bin Yahyâ'yı Sicilmassa'nın Murâbıt valisi olarak atadı ve bu görevi 1069'a kadar sürdürdüğü anlaşılıyor.Ibn Idhari asserts Abu Bakr appointed his own son, Ibrahim ibn Abi Bakr, as governor of Sijilmassa.  But Ibn al-Athir asserts it was a nephew, which numismatic evidence suggests was Ali ibn Yahya, the third son of the first Almoravid commander, Yahya ibn Umar. It is unlikely Abu Bakr would have ignored the sons of his late elder brother.  So they probably both held it in sequence - first, Ali ibn Yahya from c. 1057 until 1069, then Ibrahim ibn Abi Bakr from 1069 to c. 1075 (as confirmed by coinage).See Messier (2001, p.64-65) 1087'de vefat eden Ebu Bekir, topraklarını (Murâbıt imparatorluğunun güney yarısını kapsayan) sadece kendi oğulları arasında değil, aynı zamanda Yahyâ'nın oğulları arasında da paylaştırdı.Levtzion, 1973: p.46

 Kaynakça 
Özel

Genel
 Levtzion, N. (1973) Ancient Ghana and Mali. London: Methuen.
 Levtzion, N. and J.F.P. Hopkins, editors, (1981) Corpus of Early Arabic Sources for West African History, Cambridge, UK" Cambridge University Press. 2000 edition
 Lewicki, T. (1988) "The Role of the Sahara and Saharians in relationships between north and south", in M. Elfasi, editor, General History of Africa, Africa from the Seventh to the Eleventh Century, UNESCO. 1992 ed., ch.11, p. 276-313.
 Messier, R.A. (2010) The Almoravids and the Meanings of Jihad. Santa Barbara, Calif.: Praeger.

Kategori:1056'da ölenler
Kategori:11. yüzyılda Berberiler
Kategori:Murabıt emirleri