Afganistan tarihinin zaman çizelgesi

Bu madde, Afganistan ve öncül devletlerindeki önemli yasal ve toprak değişikliklerini ve siyasi olayları içeren Afgan tarihinin bir zaman çizelgesidir.

 Tarih öncesi 
Yıl Tarih Etkinlik MÖ 50.000 Afganistan'da insanların yaşadığına dair bilinen ilk kanıtlar ve bölgedeki çiftçilik topluluklarının dünyadaki en eski topluluklar arasında olduğu. MÖ 3300-2350 Tunç Çağı Helmand kültürü, Helmend Nehri'nin orta ve alt vadisinde, Güney Afganistan'da (Kandehar, Helmend ve Nimruz eyaletleri) ve doğu İran'da (Sistan ve Belucistan eyaletleri) MÖ 2400-1700 Günümüzde Kuzey Afganistan, Doğu Türkmenistan, Güney Özbekistan ve Batı Tacikistan'da bulunan Tunç Çağı Ceyhun uygarlığı.

 MÖ 16. yüzyıl 
Yıl Tarih Etkinlik MÖ 1500Gandhara uygarlığına dair en eski metinler, antik Hint el yazmaları olan Rigveda ve Zerdüşt Avesta'sında yer almaktadır.

 MÖ 7. yüzyıl 
Yıl Tarih Etkinlik MÖ 678-549 Kâbil vadisi Med imparatorluğunun bir parçası olur.

 MÖ 6. yüzyıl 
Yıl Tarih Etkinlik MÖ 550 II. Kiros, Zerdüştlük ve Budizm'in eğitim merkezi haline gelen Kâbil'i ele geçirir. MÖ 516 I. Darius, Afganistan'ı işgal ederek, ülkeyi Ahameniş İmparatorluğu'nun bir parçası haline getirir.

 MÖ 4. yüzyıl 
Yıl Tarih Etkinlik MÖ 330-327 Makedonya Kralı İskender Afganistan'ı fethetti. MÖ 312 İskender'in ölümü ve Makedonya İmparatorluğu'nun dağılmasının ardından Afganistan Selefkî İmparatorluğu'nun bir parçası olur. MÖ 305-303 Chandragupta Maurya'nın Seleukos-Maurya Savaşı'nda I. Seleukos'u yenmesinin ardından Hindukuş, Gandhara, Arachosia (antik Kandehar merkezli) ve Bagram'ın güneyindeki bölgeler Maurya İmparatorluğu'nun bir parçası haline geldi.
Zerdüştlük ve antik Hinduizm'in yanında önemli bir din haline gelen Budizm'in bölgeye girişi.

 MÖ 1. yüzyıl 
Yıl Tarih Etkinlik MÖ 15 Swat, Gandhara, Taxila ve doğu Afganistan'ın bazı bölgelerini kapsayan topraklara sahip Budist Apracharajas hanedanı. (MS 50'ye kadar)

 MS 1. yüzyıl 
Yıl Tarih Etkinlik MS 19 Gondophares tarafından kurulan, başkentleri Kâbil ve Taxila olan Suren krallığı, toprakları Afganistan'ın güneyini, İran'ın doğusunu ve Hint alt kıtasının kuzeybatı bölgelerini kapsıyordu. (MS 226'ya kadar) MS 30 27 Ocak Kujula Kadphises tarafından Arghandab Nehri vadisinde kurulan Kuşan İmparatorluğu.Osmund Bopearachchi, 2007, Some observations on the chronology of the early Kushans  (MS 375'e kadar)

 2. yüzyıl 
Yıl Tarih Etkinlik 120 Kanishka, Kuşan İmparatorluğu'nun imparatoru olur. İmparatorluğunu günümüzdeki Güney Özbekistan ve Tacikistan'dan, kuzeybatıda Ceyhun'un kuzeyinden, Kuzey Hindistan'a, Ganj Ovası'ndaki Pataliputra'ya kadar genişletti. Budizm inancına sahip olan sanatçı, Budist öğretilerini, sanatını ve mimarisini teşvik ediyor. 151 Kanishka Stupası inşa edildi. Modern arkeologlar ve antik Çinli hacı Xuan Zang tarafından çapının 87 metre, yüksekliğinin 180-210 metre olduğu ve mücevherlerle kaplı olduğu bildirilmiştir.Dobbins (1971). 191 Vasudeva I, Kuşan İmparatorluğu'nun imparatoru olur. Saltanatı MS 232 yılına kadar sürdü.

 4. yüzyıl 
Yıl Tarih Etkinlik 320 Kidara Hun Krallığı kuruldu, yaklaşık 467'ye kadar sürdü.

 5. yüzyıl 
Yıl Tarih Etkinlik 440 Başkenti Kunduz olan Ak Hun İmparatorluğu kuruldu. Başlıca dinleri Budizm, Maniheizm ve Zerdüştlüktü.

 6. yüzyıl 
Yıl Tarih Etkinlik 570 Bamyan Budalarının daha küçüğü, "Doğu Budası" olarak bilinir (karbon tarihlemesine göre yaklaşık yıl) Ak Hun yönetimi sırasında inşa edilmiştir.

 7. yüzyıl 
Yıl Tarih Etkinlik 618 Bamyan Budalarının daha küçüğü, "Batı Budası" olarak bilinir (karbon tarihlemesine göre yaklaşık yıl) Ak Hun yönetimi sırasında inşa edilmiştir. 630 Çinli rahip, bilgin ve gezgin Xuan Zang, Belh'i ziyaret ettiğinde 100 Budist manastırı, 30.000 rahip, çok sayıda stupa ve diğer dini anıtlardan söz eder. En dikkat çekici stupa, içinde devasa bir Buda heykelinin bulunduğu Navbahara'ydı. 665 Günümüzdeki Bagram kasabası yakınlarındaki Kapisi'de başkenti bulunan Budist Türk Şahiler hanedanının kuruluşu. 680 Günümüzdeki Güney Afganistan bölgesinde başkenti Gazne olan Zunbil hanedanlığının kurulması. 683 Türk Şahı kral, Yezîd bin Ziyâd liderliğindeki Emevi Halifeliği'nin Arap ordusunu bozguna uğratır; savaşta Yezid öldürülür ve Arap istilası kesin bir şekilde püskürtülür. 698 Zünbil kralı, Ubeydullah b. Ebî Bekre komutasındaki Arap 'Yıkım Ordusu'nu yener. Bunun üzerine, Zünbil kralı büyük bir haraç ödemeye, aralarında üç oğlunun da bulunduğu rehineler vermeye ve bir daha Zünbil'i işgal etmemeye yemin etmeye zorlanır. Otuz bin kişilik Arap ordusundan yirmi beş bin kişi öldürüldü.

 9. yüzyıl 
Yıl Tarih Etkinlik 815 Türk Şahlarının Arap Abbasiler Halifeliği tarafından yenilgiye uğratılması. Türk Şahı Müslüman olmaya ve yıllık haraç ödemeye zorlanır. 850 Halkın sevmediği Türk Şah Lagaturman'ın bakanı Kallar tarafından devrilmesi ve Hindu Şah hanedanının kurulması.

 10. yüzyıl 
Yıl Tarih Etkinlik 964 Hindu Şahi hanedanından Jayapala, Gaznelilerin başkenti Gazne'ye bir dizi istila düzenler.

 11. yüzyıl 
Yıl Tarih Etkinlik 1001 27 Kasım Mahmud Gaznevî'nin ordusu, Peşaver Muharebesi'nde Jayapala'nın Hindu Şahi ordusunu yendi (1001)

 13. yüzyıl 
Yıl Tarih Etkinlik 1219-1221 Moğolların Harezmşah İmparatorluğu'nu fethinin bir parçası olarak Afganistan'ı işgal etmesi, Kâbil, Kandehar ve Celalabad şehirlerinde binlerce kişinin ölümüne yol açtı. 1221 Kaçan Harezmşah Kralı Celâleddin Harezmşah'ın peşinde olan Cengiz Han, Bamiyan Kuşatması'nda en sevdiği torunu Mutukan'ı öldürdükten sonra Bamiyan'ın tüm halkını katleder, ancak Bamiyan Buda heykellerine zarar vermez. 1259 Cengiz'in ölümünden sonra Moğol İmparatorluğu'nun bölünmesi. Afganistan Çağatay Hanlığı'nın bir parçası oldu.

 14. yüzyıl 
Yıl Tarih Etkinlik 1383-1385 Komşu Mâverâünnehir'in (kabaca günümüzdeki Özbekistan, Tacikistan ve bitişik bölgeler) hükümdarı Timur'un Afganistan'ı işgal etmesiyle Afganistan, Timur İmparatorluğu'nun bir parçası haline geldi.

 16. yüzyıl 
Yıl Tarih Etkinlik 1504 Fergana ve Semerkant hükümdarı Babür, Kâbil'i ele geçirdi (Kâbil Kuşatması (1504)).

 18. yüzyıl 
Yıl Tarih Etkinlik 1709 21 Nisan Etkili bir Afgan kabile şefi olan Mirwais Hotak, Pers Safevî Hanedanı'na karşı başarılı bir devrimden sonra Kandahar'da bağımsızlığını kazandı. 1709–1713 Fars hükûmeti Kandahar Eyaletini geri almak için iki büyük ordu gönderdi ancak Afganlar tarafından yenilgiye uğratıldı. 1715 Kasım Mirwais doğal bir nedenden öldü ve kardeşi Abdülaziz, Mirwais'in oğlu Mahmud Hotakî tarafından öldürülene kadar tahtı miras aldı. 1722 Gulnabad Muharebesi : Mahmud önderliğinde Afgan ordusu Safevi başkenti İsfahan'ı ele geçirdi ve Mehmed, Pers Şahı ilan edildi. 1725 22 Nisan Mahmud, kuzeni Abdülaziz'in oğlu Eşref tarafından öldürüldü ve onun yerine İran Şahı oldu. 1729 29 Eylül Damğan Muharebesi : Nadir Şah komutasındaki Afşar kuvvetleri Eşref ve kuvvetlerini yendi. 1738 Nadir, Kandehar'ı işgal edip yıktı ve Abdali etnik Peştularının siyasi açıdan yeniden öne çıkmasını sağladı. 1747 19 Haziran Abdali Peştun konfederasyonundan Ahmed Şah Dürrânî, başkenti Kandahar olan bağımsız bir Afganistan'ın kurulduğunu ilan etti.

 19. yüzyıl 
YılTarihEtkinlik1809Durrani, Birleşik Krallık ile ittifak anlaşması imzaladı.1819TemmuzŞopyan Muharebesi: Ranjit Singh'in Sih Khalsa ordusu, vali Cabbar Han komutasındaki Durrani mağlup edip Keşmir'i Sih İmparatorluğu'na ilhak ettiler.1823Dost Muhammed Han, kendisini emir ilan ettiği Kâbil'de tahta çıktı.MartNowshera Muharebesi: Ranjit Singh komutasındaki Sih Khalsa Ordusu, Azim Han komutasındaki Durrani kuvvetlerini yenerek Peşaver Vadisi'ni ele geçirdi.1837KasımHerat Kuşatması: Bir Pers kuvveti Herat'ı ele geçirmeye çalışır ancak yenilir ve 1838'de ayrılır.1839MarrI. İngiliz-Afgan Savaşı: Bir Britanya sefer kuvveti Ketta'yı ele geçirdi.23 Temmuzİngilizler Gazne Muharebesi'nde Gazne'yi ele geçirdiler ve Şuca Şah Dürrani'yi Afganistan'ın kukla hükümdarı olarak tahta çıkardılar.1841KasımI. İngiliz-Afgan Savaşı: Bir kalabalık, Britanya'nın Afganistan elçisini öldürdü.1842OcakElphinstone ordusunun katledilmesi: Geri çekilen Britanya alayı, çoğunluğu Hintlerden oluşan 16 bin kişilik bir kuvvetle Afganlar tarafından katledildi.1857Afganistan İran'a savaş açtı.Afgan güçleri Herat'ı yeniden ele geçirdi.1878OcakII. İngiliz-Afgan Savaşı: Afganistan, Britanya diplomatik misyonunun talebini reddederek ikinci bir İngiliz-Afgan savaşına yol açtı.1879MayısII. İngiliz-Afgan Savaşı: Ülkenin büyük bir bölümünün Britanya arafından işgal edilmesini önlemek amacıyla Afgan hükûmeti Gandamak Antlaşması ile yetkilerinin büyük bir kısmını Birleşik Krallık'a devretti.188022 TemmuzAbdurrahman Han resmen Afganistan'ın emiri olarak tanındı.189312 KasımAbdurrahman Han ve Britanya Hindistanı temsilcisi Mortimer Durand, Durand Hattı'nı tesis eden bir anlaşma imzaladılar.

 20. yüzyıl 
YılTarihEtkinlik19011 EkimAbdurrahman Han'ın oğlu Habibullah Han Afganistan emiri oldu.191920 ŞubatHabibullah Han suikasta uğradı. Oğlu Emanullah Han kendisini Afganistan kralı ilan etti.MayIII. İngiliz Afgan Savaşı: Emanullah Han, Britanya'ya karşı sürpriz bir saldırı süzenledi.19 AğustosAfganistan Dışişleri Bakanı Mahmud Tarzi, Ravalpindi'de Britanya ile Ravalpindi Antlaşması'nı müzakere etti.1922Afganistan'da Güneş Hicri takvimi resmen kabul edildi.1929OcakHalk ayaklanması sonucu Emanullah Han tahttan çekilmek zorunda kaldı ve yerine Habibullah Kalakani getirildi.15 EkimEski General Muhammed Nadir Şah Afganistan'ın kontrolünü ele geçirdi.19338 KasımNadir suikasta uğradı. Oğlu, Muhammed Zahir Şah Kral ilan edildi.1964EkimDemokratik bir yasama organı kuran yeni bir anayasa onaylandı.19651 OcakMarksist Afganistan Demokratik Halk Partisi (ADHP) ilk kongresini topladı.197317 TemmuzMuhammed Davud Han, Kral Muhammed Zahir Şah'a karşı yapılan darbeyle kendisini başkan ilan etti.197827 NisanSevr Devrimi: ADHP'ne bağlı askerî birlikler Afgan Başkanlık Sarayı'na saldırdı ve Başkan Muhammed Davud Han ve ailesini öldürdüler.1 MayısSevr Devrimi: ADHP, liderleri Nur Muhammed Tereki'yi Afganistan başkanı yaptı.TemmuzYeni Afgan hükûmetine karşı isyan Nuristan'daki ayaklanmayla başladı.5 AralıkSovyet ordusunun Afgan hükûmetinin talebi üzerine konuşlandırılmasına izin veren bir anlaşma imzalandı.197914 EylülTaraki, Başbakan Hafızullah Emin destekçileri tarafından öldürüldü.24 AralıkSovyet–Afgan Savaşı: Emin rejiminin yıkılmasından korkan Sovyet ordusu Afganistan'a saldırdı.27 AralıkFırtına-333 Harekâtı: Sovyet birlikleri, Tacbeg Sarayı da dahil olmak üzere Kabil'deki önemli hükûmet, askeri ve medya binalarını işgal etti ve Başbakan Emin'i idam etti.198814 NisanSovyet–Afgan Savaşı: Sovyet hükûmeti askeri güçlerinin çekilme planını içerem Cenevre Anlaşması'nı imzaladı.198915 ŞubatSovyet–Afgan Savaşı: Son Sovyet birlikleri ülkeyi terk etti.199224 NisanAfganistan İç Savaşı (1989-1992): Afgan siyasi partileri, Afganistan İslam Devleti'ni kuran Peşaver Mutabakatı'nı imzaladılar ve Sibgatullah Müceddidi'yi geçici Devlet Başkanı ilan ettiler.Gulbeddin Hikmetyar'ın Hizb-i İslami'si, komşu Pakistan'ın desteğiyle, başkent Kâbil'de İslam Devleti'ne karşı büyük bir bombardıman başlattı.28 HaziranPeşaver Mutabakatı'nda mutabakata varıldığı üzere Cumhurbaşkanlığı görevini Cemiyet-i İslâmî lideri Burhaneddin Rabbani devraldı.Taliban'ın Afganistan Ulusal Müzesi'ne yönelik saldırıları ve yağmalamaları sonucunda Afgan kültür ve tarihine ait 100 bin eserin yüzde 70'i yok oldu.1994AğustosTaliban hükümeti Leşkergah ile Kandehar arasında küçük bir köyde oluşmaya başladı.1995OcakTaliban, Pakistan'ın desteğiyle, Afganistan İslam Devleti ve başkenti Kâbil'e karşı askeri bir harekât başlattı.13 MartTaliban, Hazara halkının lideri Abdul Ali Mazari'yi işkenceyle öldürdü.199626 EylülAfganistan İç Savaşı (1996-2001): Afganistan İslam Devleti güçleri Afganistan'ın kuzeyine çekildi.27 EylülAfganistan İç Savaşı (1996-2001): Taliban Kabil'i fethetti ve Afganistan İslam Emirliği'nin kuruluşunu ilan etti. Kabil'de Birleşmiş Milletler koruması altında yaşayan eski Cumhurbaşkanı Muhammed Necibullah, Taliban güçleri tarafından işkence gördü, hadım edildi ve idam edildi.30 EylülTaliban, tüm kadınların çalışmasının yasaklanmasına ilişkin kararname çıkardı.1998AğustosAfganistan İç Savaşı (1996-2001): Taliban, Mezâr-ı Şerîf'i ele geçirerek Abdürreşid Dostum'u sürgüne zorladı.11 AğustosPul-i Humri Halk Kütüphanesi'nin Taliban tarafından tahrip edilmesi. Kütüphane 55.000'den fazla kitap ve eski el yazması içeriyordu ve Afganlar tarafından uluslarının ve kültürlerinin en değerli ve güzel koleksiyonlarından biri olarak kabul ediliyordu.Censorship of historical thought: a world guide, 1945–2000, Antoon de Baets20 AğustosSonsuz Erişim Harekâtı: Amerika Birleşik Devletleri Donanması, Afganistan İslam Emirliği'ndeki dört militan eğitim kampına seyir füzeleri fırlattı.

 21. yüzyıl 
YılTarihEtkinlik20012 MartTaliban'ın lideri Muhammed Ömer'in emriyle dinamitle Bamyan Buda heykellerini parçalaması.9 EylülDireniş lideri Ahmed Şah Mesud, Fransız muhabiri kılığında iki Arap tarafından düzenlenen intihar saldırısında öldürüldü.20 EylülABD'deki 11 Eylül saldırılarının ardından Amerika Birleşik Devletleri başkanı George W. Bush, Taliban hükûmetinden El-Kaide lideri Usame bin Ladin'i teslim etmesini ve ülkedeki tüm terörist eğitim kamplarını kapatmasını talep etti; Taliban ertesi gün bin Ladin'i 11 Eylül saldırılarıyla ilişkilendiren kanıtların yetersizliği nedeniyle bu talebi reddetti.7 EkimSürekli Özgürlük Harekâtı: ABD ve Birleşik Krallık, El-Kaide ve Taliban'a karşı hava bombardımanı başlattı.EkimTaliban'ın yıl içerisinde Afganistan Ulusal Müzesi'ndeki en az 2 bin 750 eski sanat eserini tahrip ettiği bildirildi.5 AralıkBirleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, Afganistan'da güvenliğin sağlanması ve Karzai yönetimine yardımcı olmak amacıyla Uluslararası Güvenlik Destek Gücü'nün (UGDG) kurulmasını onayladı.20 AralıkAlmanya'da Afganistan Uluslararası Konferansı: Hamid Karzai Afgan Geçici Yönetimi'nin başına seçildi.2002Temmuz2002 loya jirga: Hamid Karzai, Afganistan'ın Kâbil kentindeki Afganistan Geçiş Yönetimi Başkanlığına atandı.200314 Aralık2003 loya jirga: Yeni Afgan anayasasını görüşmek üzere 502 delegeden oluşan loya jirga toplandı.20049 EkimHamid Karzai, Afganistan cumhurbaşkanlığı seçimlerini kazanarak Afganistan İslam Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı seçildi.2005Taliban direnişi: Pakistan'ın Afganistan ile olan hassas sınırı olan Durand Hattı'na 80 bin civarında asker konuşlandırma kararının ardından isyan başladı.20061 MartBush ve eşi, Kabil'de yenilenen ABD Büyükelçiliği'nin açılışını yapmak üzere Afganistan'ı ziyaret etti.200713 MayısAfghanistan–Pakistan border skirmishes: Skirmishes began with Pakistan.2010ABD Başkanı Barack Obama Afganistan'a 33.000 ABD askeri daha gönderdi ve uluslararası birliklerin toplam sayısı 150.000'e ulaştı.2011Pakistan'da Usame bin Ladin'in ölümünden sonra aralarında Muhammed Davud Davud, Ahmed Veli Karzai, Can Muhammed Han, Gulam Haydar Hamidi ve Burhaneddin Rabbani'nin de bulunduğu çok sayıda üst düzey Afgan yetkili suikasta kurban gitti.Afganistan Ulusal Cephesi, Tacik lider Ahmad Zia Mesoud, Hazara lideri Muhammed Mohaqiq ve Özbek lider Abdürreşid Dostum tarafından oluşturuldu.201631 AralıkABD askerleri 15 yıl sonra Afganistan'dan çekildi.202029 ŞubatABD, Taliban ile barış anlaşması imzalayarak, ABD'nin 1 Mayıs 2021'e kadar askerlerini geri çekmesini ve şartlı olarak tam geri çekilmeyi taahhüt etti. Anlaşma ayrıca Afgan hükûmetinin, Taliban tarafından tutulan 1.000 Afgan askeri karşılığında 5.000 Taliban tutuklusunu serbest bırakmasını gerektiriyordu.202115 OcakABD, Trump yönetiminin ilk Afganistan askeri çekme kararını tamamlayarak ülkedeki askeri varlığını 2.500'e düşürdü.14 NisanABD Başkanı Joe Biden, ABD askerlerinin 11 Eylül 2021'e kadar Afganistan'dan tamamen çekilmesini emretti (daha sonra 31 Ağustos 2021 olarak revize edildi).1 TemmuzABD güçleri, Afganistan'daki en büyük üssü olan Bagram Hava Üssü'nden yaklaşık 20 yıl sonra ayrıldı.15 AugustKâbil, Taliban'ın eline geçti (Kabil'in Düşüşü).2023Ekim - AralıkPakistan hükûmeti Afganların Pakistan'dan sınır dışı edilmesini emretti. İran da birkaç ay sonra Afgan mültecileri Afganistan'a geri göndermeye karar verdi.

 Kaynakça 

 Konuyla ilgili yayınlar 


 Dış bağlantılar 



Kategori:Ülkelere göre zaman çizelgeleri
Kategori:Yıla göre Afganistan