Gülbeden Begüm

Gülbeden Begüm ( - 7 Şubat 1603) bir Babür prensesi ve Babür İmparatorluğu'nun kurucusu olan İmparator Babür'ün kızıdır.

En çok, üvey kardeşi ve Babür'ün halefi İmparator Humâyun'un hayatını anlatan ve yeğeni ve Humayun'un oğlu İmparator Ekber'in isteği üzerine yazdığı Hümâyûnnâme eserinin yazarı olarak bilinir. Gülbeden'ın Babür'e dair anısı kısadır, ancak Hümâyun'un eviyle ilgili ferahlatıcı bir anlatım sunar ve üvey kardeşi Kamran Mirza ile yaşadığı yüzleşmeye dair nadir bir malzeme sunar. Kardeşleri arasındaki kardeş katliamını hüzünle anlatıyor.

Gülbeden Begüm babasının 1530'daki ölümünde yaklaşık sekiz yaşındaydı ve ağabeyi Humâyun tarafından büyütülmüştür. On yedi yaşındayken, Moğolistan'daki Turpan Hanlığı'ndan Han Ahmed Han'ın oğlu Ayman Hoca Sultan'ın oğlu olan kuzeni Hızır Hoca Han ile evlenmiştir.

Hayatının büyük bir kısmını Kâbil'de geçirmiştir. 1557 yılında yeğeni Ekber Şah tarafından Agra'daki imparatorluk sarayına davet edilmiştir. İmparatorluk sarayında büyük bir nüfuz ve saygıya sahipti ve hem Ekber hem de annesi Hamide Bânû Begüm tarafından çok seviliyordu. Gülbeden Begüm, Ebü’l-Fazl el-Allâmî'nin Ekbernâme () adlı eserinde bahsedilmiştir ve biyografik bilgilerin büyük bir kısmına eserden ulaşmak mümkündür.

Gülbeden Begüm, diğer birkaç saray kadınıyla birlikte Mekke'ye hac ziyareti yapmıştır ve yedi yıl sonra 1582'de memleketine dönmüştür. 1603 yılında ölmüştür.

 İsim 
Gülbeden ismi Klasik Farsçada, Türkçeye geçtiği şekliyle "çiçek gibi beden" veya "gül bedeni" anlamına gelmektedir.

 Erken dönem 
Prenses Gülbeden,  yılında Orta Asya sûfîlerinden Zendefîl diye tanınan Ahmed-i Câmî'nin soyundan Dildâr Begüm'ün kızı olarak doğmuştur. Babası Babür, on dokuz yıl Kâbil'in efendisiydi; aynı zamanda Kunduz ve Bedehşan'ın da yöneticisiydi, 1519'dan beri Bajaur ve Swat'ı, bir yıl da Kandahar'ı elinde tutuyordu. Bu on dokuz yılın on yılında Timurlu Hanedanı'nın reisi olması ve bağımsız egemenliği nedeniyle padişah unvanını almıştı.

Gülbeden'in kardeşleri arasında ağabeyi Hindal Mirza ve iki kız kardeşi Gulrang Begüm ve Gülçehre Begüm bulunurken, küçük kardeşi Alwar Mirza ise çocukken ölmüştür. Kardeşleri arasında Gülbeden, kardeşi Hindal Mirza'ya çok yakındı.

On yedi yaşındayken Gülbeden, Turfan Hanlığı'ndan Ahmed Han'ın oğlu Ayman Hoca Sultan'ın oğlu olan kuzeni Hızır Hoca Han'la evlenmiştir.

1540 yılında Hümâyun Şah, babası Babür'ün Hindistan'da kurduğu sultanlığı, Sur İmparatorluğu'nu kuran Biharlı bir Peştun askeri olan Şir Şah'a kaybetmiştir. Hümâyun, hamile eşi Hamide Bânû Begüm, bir kadın hizmetçi ve birkaç sadık destekçisiyle birlikte Lahor'a ve ardından Kabil'e kaçmıştır. Sonraki on beş yıl boyunca Safevi İran'ında sürgünde kalmıştır.

Gülbeden Begüm tekrar Kabil'e yerleşmiştir. Diğer tüm Babür Haremi kadınları gibi onun hayatı da üç Babür sultanları iç içe geçmişti: babası Babür, kardeşi Hümâyun ve yeğeni Ekber.

Hümâyun'un imparatorluğu yeniden kurmasından iki yıl sonra, Hümâyun'un düşerek ölmesinin ardından tahta geçen Ekber'in emriyle, Gülbeden haremdeki diğer Babür kadınlarıyla birlikte Agra'ya geri dönmüştür.

 Hümâyûnnâme yazımı 
Ekber, babası Hümâyun'un öyküsünü yazması için Gülbeden Begüm'ü görevlendirdi. Halasını çok severdi ve onun hikâye anlatma yeteneğini bilirdi. Babürlüler için kendi saltanatlarını belgelemeleri için yazarlardan yardım almak modaydı (Ekber'in kendi tarihi olan Ekbernâme, tanınmış Fars bilgini Ebü’l-Fazl tarafından yazılmıştır). Ekber, halasının kardeşi olan babasının hayatı ile ilgili hatırladığı her şeyi yazmasını istedi. Gülbadan Begüm bu meydan okumayı kabul etti ve Ahwal Humayun Padshah Jamah Kardom Gulbadan Begum bint Babur Padshah amma Ekber Padshah başlıklı bir belge hazırladı. Hümâyûnnâme olarak bilinir hale geldi.

Gülbeden, tanınmış yazarların kullandığı bilgili dilden uzak, sade bir Farsça ile yazmıştır. Babası Babür de Babür-nâme'yi aynı üslupla yazmıştı, o da onun örneğini alarak anılarından yola çıkarak yazmıştı. Çağdaşı olan bazı yazarların aksine Gülbeden, hatırladıklarını abartmadan, gerçekçi bir biçimde yazmıştır. Ürettiği eserler yalnızca Hümâyun'un iktidarının sıkıntılarını ve çilelerini anlatmakla kalmıyor, aynı zamanda bize Babür haremindeki hayata dair de bir bakış açısı sunuyor. 16. yüzyılda Babür kraliyet ailesinden bir kadın tarafından kaleme alınmış, günümüze ulaşan tek yazıdır.

Gülbeden'in Hümâyûnnâme'yi Farsça yerine ana dili Türkçe olarak yazdığı ve bugün elimizde bulunan kitabın bir çeviri olduğu yönünde şüpheler bulunmaktadır.

Ekber'in kendisine el yazması yazma talimatı vermesi üzerine Gülbeden Begüm şöyle başlıyor:'Firdûs-Mekânî (Babür) ve Cennet-Aşyani (Hümayûn) hakkında bildiklerinizi yazın' diye emir verilmişti. Firdûs-Mekânî Hazretleri bu fani dünyadan ebedî yurduna göçtüğü sırada ben, bu zavallı çocuk, sekiz yaşındaydım; bu yüzden pek fazla şey hatırlamıyor olabilirim. Ancak Sultan'ın emrine uyarak, işittiğim ve hatırladığım her şeyi yazıyorum.Anlattığına göre Gülbeden, 17 yaşındayken babasının kuzeni Ayman Hoca Sultan'ın oğlu olan Çağatay prensi Hızır Hoca ile evlendirildi. En azından bir oğlu vardı. 1528 yılında üvey annelerinden biriyle birlikte Kâbil'den Hindistan'a göç etmiş ve imparator olan babasının emriyle üvey annesi tarafından evlat edinilmesine izin verilmiştir. 1540'ta Hümâyun'un yenilgisinden sonra üvey kardeşlerinden birinin yanına dönmek üzere Kabil'e geri döndü. Hümâyun sultanlığını geri aldıktan sonra hemen Agra'ya dönmedi. Bunun yerine, Hümâyun'un 1556'da trajik bir kazada ölmesinden iki yıl sonra, Ekber Şah tarafından Agra'ya geri getirilene kadar Kâbil'de kaldı. Gülbeden Begüm, kısa bir süre Agra'da ve ardından Sikri'de yaşadı, ancak hayatının geri kalanını çoğunlukla Lahor'da veya sarayda geçirdi; yalnızca yedi yıl boyunca Mekke'ye hac ziyaretinde bulundu. Babür Sarayı, Şah Cihan'ın saltanatının ilk yıllarına kadar asla kapalı bir yer değildi, ancak seyahat eden büyük bir kamp yeriydi ve şüphesiz ki Gülbeden Bânû Begüm, çoğu Babür hanımı gibi, binalarda yaşamayı sevmiyordu ve şüphesiz, Şah Cihan'ın kızı Cihanara Begüm'ün, Babürlerin kendilerini kapalı evlere kapatmaları durumunda imparatorluğun çürümesinin başlayacağı yönündeki dizelerine tüm kalbiyle katılıyordu.

Kraliyet ailesinden eğitimli, dindar ve kültürlü bir kadın olduğu anlaşılıyor. Okumayı çok severdi ve hem kardeşi Hümâyun'un, hem de yeğeni Ekber'in sırlarından yararlanırdı. Anlattıklarından, onun aynı zamanda savaşın inceliklerini ve kraliyet anlaşmalarının entrikalarını çok iyi bilen, zeki bir gözlemci olduğu da anlaşılıyor. Hikâyesinin ilk bölümü babasının ölümünden sonra Hümâyun'un iktidarını ve yenilgisinden sonra Hümâyun'un çektiği sıkıntıları konu alıyor. Babası Babür öldüğünde henüz sekiz yaşında olduğundan, onun hakkında pek az şey yazmıştı. Ancak onun hakkında Mahal'deki (harem) arkadaşlarından duyduğu bazı anekdotlar ve hikâyeler de anlatısında yer almaktadır. İkinci bölümde ise Babür haremindeki yaşam anlatılıyor.

Babür ile ilgili komik bir olayı da kayda geçirmiştir. Hindistan'da sultanlığını kurduktan sonra, yapmayı sevdiği üzere, büyük bir altın sikke bastırmıştı. Bu ağır altın sikke, Kabil'de kalmış olan saray soytarısı Asas'a şaka yapması için özel bir talimatla Kabil'e gönderildi. Asas'ın gözleri bağlanacak ve para boynuna asılacaktı. Asas boynundaki ağır ağırlığın ne olduğunu bilmediği için meraklanmış ve endişelenmişti. Ancak bunun bir altın sikke olduğunu anlayan Asas sevinçten havaya sıçradı ve odanın içinde zıplamaya başladı, bunu kendisinden kimsenin alamayacağını defalarca söyledi.

Gülbeden Begüm, 22 yaşındayken kardeşinin hastalanması üzerine babasının ölümünü anlatıyor. Babür'ün oğlunun ağır hasta ve ölmekte olduğunu görünce çok üzüldüğünü anlatır. Dört gün boyunca oğlunun yatağının etrafında defalarca tavaf etti, Allah'a dua etti, oğlunun yerine ebedi aleme götürülmeyi diledi. Sanki bir mucize olmuş gibi duaları kabul oldu. Oğlu iyileşirken, 47 yaşındaki baba kısa süre sonra hayatını kaybetti.

Hümâyun, sürgünden kısa bir süre sonra Şah Hüseyin Mirza'nın yeğeni Hamide Bânû adında 13 yaşında bir kızla tanışıp ona aşık oldu. İlk başta kendisinden çok yaşlı olan İmparator'u görmeye gelmeyi reddetti. Sonunda haremdeki diğer kadınların tavsiyesi üzerine imparatorla evlenmeyi kabul etti. İki yıl sonra 1542'de Hümâyun'a Ekber adında bir erkek çocuk doğurdu; Ekber Babür hükümdarlarının en büyüğüydü. Gülbeden Begüm, bu olayın ayrıntılarını ve Hümâyun ile Hamide Banu'nun evliliğini neşeyle, biraz da muziplikle el yazmasında anlatmıştır.

Gülbeden'de ayrıca Babür kadınlarının göçebe yaşam tarzı da kayıt altına alınmıştır. Gençlik yılları, göçebe Babür ailesinin tipik yaşantısı içinde, Kâbil, Agra ve Lahor arasında dolaşarak geçti. Hümâyun'un sürgünü sırasında sorun daha da büyütüldü. Daha sonra kocasını Hümâyun'a karşı kendisine katılmaya ikna etmeye çalışan üvey kardeşlerinden biriyle birlikte Kabil'de yaşamak zorunda kaldı. Gülbeden Begüm, kocasını bunu yapmamaya ikna etti. Ancak o, bunu yeğeninin saltanatı sırasında yaptı ve oğluyla birlikte yenildi ve hayatının geri kalanında saraydan ve onun huzurundan kovuldu. Onun yanına gömülmesine bile izin verilmedi. Mezarı, gömüldüğü ana avlunun bir köşesindedir.

Eğer Gülbeden Begüm, Delhi'deki Purana Qila'nın merdivenlerinden düşerek ölen Hümâyun'un ölümünü yazmışsa da kaybolmuştur. Eserin, Hümâyun'un ölümünden dört yıl önce, 1552 yılında aniden sona erdiği anlaşılıyor. Cümlenin ortasında Kamran Mirza'nın kör edilmesi anlatılıyor. Gülbeden Begüm'ün, Hümâyun'un ölümünden uzun süre sonra Ekber Şah'tan Hümâyun'un hükümdarlığı hikâyesini yazma talimatını aldığını bildiğimizden, elimizdeki tek el yazmasının onun yazısının eksik bir versiyonu olması makul görünmektedir. Ayrıca Ekber Şah'ın, halasından hafızasından bir şeyler yazmasını istediği ve bu sayede Ebü’l-Fazl'ın bu bilgileri kendi yazılarında İmparator Ekber Şah hakkında kullanabilmesi için bu isteğini dile getirdiği de düşünülmektedir.

Anı kitabı yüzyıllardır kayıptı ve bulunanlar da iyi korunmamış, kötü ciltlenmiş ve birçok sayfası eksik. Ayrıca son bölümlerin eksik olması nedeniyle eksik görünüyor. Eserin çok az sayıda kopyası bulunmuş olmalı ki, bu nedenle de hak ettiği ilgiyi görememiştir.

Eserin yıpranmış bir kopyası Britanya Kütüphanesi'nde bulunmaktadır. İlk olarak İngiliz Albay GW Hamilton tarafından bulunmuştur. 1868 yılında dul eşi tarafından British Museum'a satıldı. 1901'de Annette S. Beveridge onu İngilizceye çevirene kadar varlığı pek bilinmiyordu (Beveridge ona sevgiyle 'Prenses Rose Body (Gül Beden)' diyordu).

Tarihçi Dr. Rieu, bunu Albay Hamilton'un koleksiyonundaki (1000'den fazla el yazması toplamıştı) en dikkat çekici el yazmalarından biri olarak niteledi. Beveridge'in İngilizce çevirisinin ciltsiz baskısı 2001 yılında Hindistan'da yayımlandı.

Pradosh Chattopadhyay, Humayun Nama'yı 2006 yılında Bengalceye çevirdi ve Chirayata Prokashan kitabı yayınladı.

 Mekke'ye Hac yolculuğu 
Gülbedeen Begüm, anılarında Salima Sultan Begüm ile birlikte zorlu dağları ve zorlu çölleri aşarak 3 bin mil uzaklıktaki Mekke'ye gerçekleştirdikleri hac yolculuğunu anlatıyor. Haremdeki kadınlar, kraliyet soyundan gelmelerine rağmen dayanıklıydılar ve özellikle hayatları erkekler ve onların servetleriyle iç içe olduğundan zorluklara göğüs germeye hazırdılar. Gülbeden Begüm yaklaşık dört yıl Mekke'de kalmış, dönüşü sırasında Aden'de yaşadığı gemi kazası nedeniyle birkaç ay Agra'ya dönememiştir. Nihayet yolculuğuna başladıktan yedi yıl sonra 1582'de geri döndü.

Ekber, halasının hac yolculuğuna güvenli bir şekilde çıkabilmesi için gerekli tedbirleri almış ve yanına bir asilzade ve birkaç hanımefendinin refakatçi olarak gönderilmesini istemişti. Maiyetine sadaka olarak kullanılabilecek cömert hediyeler paketlendi. Mekke'ye gelişi büyük bir heyecan yarattı ve Suriye'den Anadolu'ya kadar birçok insan ganimetten pay alabilmek için Mekke'ye akın etti.

 Sonraki yaşam 
70 yaşına geldiğinde, saraydan utanç içinde ayrılan kızının oğlu Muhammed-yar ile birlikte adı anılır. Hamide ile birlikte, Ekber'dan yılbaşı vesilesiyle kraliyet hediyeleri olarak para ve mücevher aldılar.

Hayırseverliği çok büyüktü ve Tanrı'yı memnun etme çabasına her geçen gün daha fazla katkıda bulunduğu, bunu da yoksullara ve ihtiyaç sahiplerine yardım ederek yaptığı söylenir.

1603 yılının Şubat ayında 80 yaşına geldiğinde, birkaç gün süren ateşle birlikte gidişi müjdelendi. Hamide sonuna kadar yanındaydı ve son saatlerini izledi. Hamide Banu Begum, gözleri kapalı bir şekilde yatarken ona uzun zamandır sevgi ifadesi olarak kullanılan "Jiu!" (Yaşa ya da Yaşasın) sözcüğüyle seslendi. Hiçbir cevap gelmedi. Sonra, "Gul-badan!" Ölmekte olan kadın gözlerini açtı, "Ben ölürüm, sen yaşa!" ayetini okudu ve öldü.

Ekber, cenazesini bir süre taşımasına yardım etti ve ruhunun huzuru için cömertçe hediyeler verdi ve iyi işler yaptı. Bedeni toprağa verilmeden önce ruhu için yapılan sessiz duaya katılmış olacak ve eğer orada bir oğlu olmasaydı, yakın bir akraba olarak İmam'ın istifa emrine cevap vermiş olabilirdi: "Bu Allah'ın isteğidir."

Ekber Şah'ın, 1605 yılında vefat edene kadar, iki yıl boyunca en sevdiği halasını özlediği için sürekli ağıt yaktığı söylenir.

Gülbeden'in aynı zamanda Farsça ve Türkçeyi iyi derecede konuşan bir şair olduğu da söylenmektedir. Şiirlerinden hiçbiri günümüze ulaşmamıştır. Ancak, Mîr Takî Mîr'in bazı referanslarının yanı sıra, İmparator II. Bahadır Şah'ın beyitlerinde onun yazdığı iki beyit ve bir kuzideye atıflar bulunmaktadır.

Tarihin büyük bölümünde Gülbeden Begüm'ün el yazması karanlıkta kalmıştır. Dönemin Babür edebiyatında, özellikle Ekber Şah'ın yönetimini anlatan yazarlarda, bundan pek bahsedilmemektedir. Oysa Gülbeden Begüm'ün az bilinen öyküsü, Babür hareminin içinden bir kadının bakış açısına pencere açması bakımından tarihçiler için önemli bir belgedir.

 Popüler kültürde 
 Gülbeden Begüm, Selman Rüşdi'nin Floransa Büyücüsü (2008) adlı romanının baş karakterlerinden biridir.
 Gülbeden Begüm, Jodha Akbar'da Shraddha Singh tarafından canlandırılıyor

 Kaynakça 
Özel

Genel

 Humayun-Nama : The History of Humayun by Gul-Badan Begam. Translated by Annette S. Beveridge. New Delhi, Goodword, 2001, .
 Rebecca Ruth Gould "How Gulbadan Remembered: The Book of Humāyūn as an Act of Representation," Early Modern Women: An Interdisciplinary Journal, Vol. 6, pp. 121–127, 2011
 Three Memoirs of Homayun. Volume One: Humáyunnáma and Tadhkiratu’l-wáqíát; Volume Two: Táríkh-i Humáyún, translated from the Persian by Wheeler Thackston. Bibliotheca Iranica/Intellectual Traditions Series, Hossein Ziai, Editor-in-Chief. Bilingual Edition, No. 11 (15 March 2009)

 Konuyla ilgili yayınlar 


 Dış bağlantılar 
 Complete text of Humayun Nama

 Selections from The Humayun Nama by Gulbadan Begam

Kategori:Timurlu Hanedanı
Kategori:Babür İmparatorluğu tarihçileri
Kategori:1603'te ölenler
Kategori:1520'lerde doğanlar
Kategori:16. yüzyılda Babürlüler
Kategori:Hint kadın yazarlar