Taif Anlaşması

Taif Anlaşması (
), resmî olarak Ulusal Uzlaşma Belgesi ) olarak bilinir, "Lübnan'daki iç savaşın sona ermesi ve siyasi normale dönüş için zemin hazırlamak" amacıyla yapılmıştır.  Suudi Arabistan'ın Taif kentinde müzakere edilen anlaşma, 15 yıl süren Lübnan İç Savaşı'nı sona erdirmeyi ve o zamanlar İsrail'in işgal hegemonyası altındaki Hristiyan ayrılıkçı Güney Lübnan Ordusu'nun kontrolünde olan Güney Lübnan'da Lübnan hükûmetinin otoritesini yeniden tesis etmeyi amaçlıyordu. Anlaşma, Suriye askeri kuvvetlerinin Lübnan'dan çekilmesi için iki yıl içinde Suriye işgalinin sona ermesini öngören bir zaman çerçevesi belirlese de, Suriye güçlerini 2005 yılına kadar ülkeden çekmedi. 22 Ekim 1989'da imzalandı ve 5 Kasım 1989'da Lübnan parlamentosu tarafından onaylandı.

Genel bakış
Taif Anlaşması, Lübnan'daki iç savaşı sona erdirmek amacıyla Suudi Arabistan'ın Taif kentinde Lübnan Parlamentosu'nun hayatta kalan üyeleri tarafından yapılan bir anlaşmadır. Meclis Başkanı Hüseyin El-Hüseyni'nin öncülüğünde, Suudi Arabistan'ın aktif arabuluculuğu, Amerika Birleşik Devletleri'nin gizli katılımı ve Suriye'nin perde arkası etkisiyle müzakere edildi.

Anlaşma, siyasi reformları, Lübnan İç Savaşı'nın sona ermesini, Lübnan ile Suriye arasında özel ilişkilerin kurulmasını ve Suriye'nin Lübnan'dan tamamen çekilmesinin başlangıcı için bir çerçeve oluşturmayı kapsıyordu. Eski bir Suudi diplomatik temsilcisi olan Refik Hariri, Taif Anlaşması'nın oluşturulmasında önemli bir rol oynadı. Ayrıca, Taif Anlaşması'nın Lübnan'ı Arap dünyasına, özellikle de Suriye'ye yeniden yönlendirdiği iddia edilmektedir. Başka bir deyişle, Taif Anlaşması, Lübnan'ı "Arap kimliğine ve aidiyetine" sahip bir ülke olarak konumlandırdı. Anlaşma, ancak Saddam Hüseyin karşıtı uluslararası bir ittifakın geliştirilmesinden sonra kesinleştirildi ve onaylandı. İttifak, Suudi Arabistan, Mısır, Suriye, Fransa, İran ve Amerika Birleşik Devletleri'ni içeriyordu.

Anlaşma, Lübnan'ın farklı mezhepleri arasında "karşılıklı bir arada yaşama"  ilkesini ve "uygun siyasi temsilini" , iç savaş sonrası parlamento seçim yasalarının temel amacı olarak belirledi. Ayrıca, Fransa'nın yönetimi döneminde Lübnan'da ayrıcalıklı bir statü verilen Maruni Hristiyan toplumundan bazı yetkileri alarak Lübnan'daki Ulusal Pakt siyasi sistemini yeniden yapılandırdı. Anlaşmadan önce, Sünni Müslüman Başbakan, Maruni Cumhurbaşkanı tarafından atanıyor ve ona karşı sorumluydu. Taif Anlaşması'ndan sonra Başbakan, geleneksel bir parlamenter sistemde olduğu gibi yasama organına karşı sorumlu hale geldi. Bu nedenle, anlaşma, Hristiyanları kayıran güç paylaşım formülünü 50:50 oranına dönüştürdü ve Sünni Başbakan'ın yetkilerini Hristiyan cumhurbaşkanının yetkilerine göre artırdı. Taif müzakerelerinden önce, Maruni Hristiyan General Mişel Avn, 22 Eylül 1988'de Cumhurbaşkanı Amin Gemayel tarafından Başbakan olarak atanmıştı. Bu, 1943 Ulusal Paktı nedeniyle makamın bir Sünni Müslümana ayrılması ve Ömer Karami'nin bu görevi üstlenmesi nedeniyle ciddi bir siyasi kriz yarattı. Taif Anlaşması, yeni bir cumhurbaşkanının seçilmesini hazırlayarak bu krizi aşmaya yardımcı oldu.

Anlaşma ayrıca tüm ulusal ve ulusal olmayan milislerin silahsızlandırılmasını öngörüyordu. Hizbullah'ın, Batılı rehinelerin elinde bulundurma kozunu kullanarak, İsrail'e güneyde savaşan bir "direniş gücü" olarak kalmasına izin verildi.Ranstorp, Magnus, Hizb'allah in Lebanon: The Politics of the Western Hostage Crisis, New York, St. Martins Press, 1997, p. 105

Taif Anlaşması, siyasi mezhepçiliğin kaldırılmasını ulusal bir öncelik olarak belirlemesine rağmen, bunun için bir zaman çerçevesi belirlemedi. Millet Meclisi'nin büyüklüğü, Hristiyan çoğunluğu sağlayacak genel oy yerine Hristiyanlar ve Müslümanlar arasında eşit olarak paylaştırılan 128 üyeye çıkarıldı (çoğunluğu Hristiyan olan gurbetçi topluluğu hariç). Benzer şekilde, kabine de Hristiyanlar ve Müslümanlar arasında eşit olarak bölündü.

As'ad EbuHalil'e göre, anlaşma, Cumhurbaşkanı'nın yetkilerini Bakanlar Kurulunun yararına büyük ölçüde azalttı, ancak bu gücün bir bütün olarak Kurul'a mı yoksa Başbakan'a mı kaydığı konusunda devam eden bir tartışma var.
Anlaşmadan önce önemli yürütme yetkisine sahip olan cumhurbaşkanı, çoğu Parlamenter cumhuriyette olduğu gibi, gerçek veya önemli bir gücü olmayan bir figür haline indirildi. Ayrıca, anlaşmanın Lübnan Parlamentosu Başkanının görev süresini bir yıldan dört yıla çıkardığını, ancak makamın "büyük ölçüde anlamlı bir yetkisi olmadan kaldığını" belirtti.

Anlaşma 5 Kasım 1989'da onaylandı. Parlamento aynı gün Kuzey Lübnan'daki Kuleyat hava üssünde toplandı ve Amin Gemayel'in 1988'deki görev süresinin dolmasının 409 gün ardından René Moawad'ı cumhurbaşkanı seçti. Moawad, hala General Mişel Avn tarafından kullanılan Cumhurbaşkanlığı Sarayı'nı işgal edemedi. Moawad, Lübnan Bağımsızlık Günü törenlerinden dönerken 22 Kasım 1989'da Beyrut'ta bir araba bombasıyla suikasta uğradı. Yerine 1998 yılına kadar görevde kalan Elias Hrawi geçti.

Siyasi reform
Cumhurbaşkanı Hrawi'nin Eylül 1990'daki imzasıyla yürürlüğe giren çeşitli anayasa değişikliklerini içeriyordu. Başlıca değişiklikler şunlardır:
 Parlamentodaki Hristiyan-Müslüman oranı 6:5'ten 1:1'e düşürüldü.
 Meclis Başkanının görev süresi bir yıldan dört yıla çıkarıldı (Anayasa'nın 44. maddesi)
 Anayasa'nın 17. maddesi, yürütme yetkisi, bakanlarının yardımıyla bu yetkiyi kullanan Cumhurbaşkanı'na aittir ifadesinden yürütme yetkisi, bu anayasanın hükümlerine göre kullanan Bakanlar Kurulu'na aittir şeklinde değiştirildi.
 Cumhurbaşkanının yetkileri belirli ölçüde sınırlandırıldı. Kaybedilen yetkiler arasında şunlar yer alıyordu:
 Başbakanı atamadan önce parlamento ile istişarede bulunma zorunluluğu.
 Tek başına bakanları görevden alma veya atama yetkisinin kaldırılması (Bakanlar Kurulunun onayını gerektirmesi).
 Parlamentoya yasa tasarısı sunma yetkisinin kaldırılması. Bunun yerine, tasarıları Bakanlar Kuruluna sunacak, kurulun onayından sonra Parlamentoya iletilecekti.
 Devlet memurlarını atama veya görevden alma yetkisinin kaldırılması ve bu görevin Bakanlar Kuruluna devredilmesi. Gerçekte bu değişikliğin siyasi hayatta pek bir etkisi olmadı. Çünkü, memurlar genellikle bakanlar tarafından aday gösteriliyor ve kabinede oylanarak Cumhurbaşkanı tarafından atanıyordu.
 Millet Meclisi, geçiş planına uygun olarak siyasi mezhepçiliğin kaldırılmasını sağlamak için gerekli önlemleri alacaktır. (Anayasa'nın 95. maddesi)

Milislerin silahsızlandırılması
Hrawi hükûmeti, tüm toprakların teslimi, ağır topçuların teslimi ve milislerin dağıtılması için son tarihi 30 Nisan 1991 olarak belirledi.

Cübeyl-Kisrevan
Lübnan Kuvvetleri (LF), Nisan 1990'da Cübeyl-Kisrevan bölgelerini, 10.000 kişilik gücünün bozulmaması koşuluyla, General Elie Hayek (Dağlık Lübnan komutanı) komutasındaki Lübnan Silahlı Kuvvetleri'ne (LAF) devretmeyi zaten kabul etmişti.

Metn-Baabda
1989-90 yıllarında, 1950'lerden beri Ketaib Partisi ve Lübnan Kuvvetleri (LF) merkezi olan Metn ve Baabda bölgeleri, Mişel Avn'ın Samir Geagea'nın LF'sine karşı başlattığı saldırıların ardından benzeri görülmemiş çatışma ve bombardımana sahne oldu. 13 Ekim 1990'da, Suriye'nin Baabda Sarayı'na saldırısı sırasında Aoun, Fransa Büyükelçiliği'ne kaçtı. General Elie Hayek komutasındaki Lübnan Silahlı Kuvvetleri (LAF), Kisrevan'dan güneye ve Beyrut'tan doğuya, Metn ve Baabda'ya doğru hareket etmeye başladı. 150 askerinin öldürüldüğü Cumhurbaşkanlığı Sarayı için yapılan savaşı takiben, Suriye ordusu 80 kadar savunmacıyı idam etti. Katliamlar, Suriye operasyonlarının ön saflarında (SSMP) ve Hobeyka'nın LF'sinin bulunduğu Metin'de de meydana geldi.Middle East International No 386, 26 October 1990, Publishers Lord Mayhew, Dennis Walters MP, G.H. Jansen pp.8,9Middle East International No 390, 21 December 1990; Jim Muir p.12

Beyrut (Doğu/Batı)
Savaşın sona ermesini takiben, Lübnan Silahlı Kuvvetleri (LAF) askerleri, Yeşil Hat üzerindeki milis mevzilerini ortadan kaldırmaya başladı. Kısa süre sonra, kantonlar arasındaki geçişi engelleyen barikatlar ve kontrol noktaları kaldırıldı ve 1976'dan beri ilk kez Doğu ve Batı Beyrut arasında serbestçe trafik akışı sağlandı. LAF ayrıca, tüm İç Savaş boyunca en yoğun çatışmaların yaşandığı yer olan Şehitler Meydanı'na girdi. 3 Aralık 1990'da Samir Geagea'nın liderliğindeki Lübnan Güçleri (LF), tanklar ve topçu dahil olmak üzere yüzlerce araçtan oluşan 2.000 kişilik bir geçitle Doğu Beyrut'tan resmen çekildi. Ayrıca Beyrut limanındaki vinçler ve römorkörler dahil tüm ekipmanları da söktüler. Birkaç yıl sonra, hükûmet, tamamen yıkılmış olan şehir merkezini yeniden inşa etmek için Solidere şirketini görevlendirdi. .Middle East International No 389, 7 December 1990; Jim Muir pp.10,11 They also stripped Beirut port of all its equipment including cranes and tugboats.

Aley-Şuf
LAF, 1975'te çatışmaların ilk başladığı zamandan beri Şuf ve Aley'in çoğu bölgesinde bulunmuyordu. Ayrıca, bölge, 1983 Dağ Savaşı sırasında Cüblat'ın PLA'sı tarafından gerçekleştirilen etnik temizlik nedeniyle Hristiyanlardan arındırılmıştı. 30 Nisan 1991'de, milislerin dağıtılmasının son tarihi olan Lübnan Ordusu, Hayek'in komutasında Aley ve Şuf bölgelerine girerek eski PLA kontrol noktalarına yerleşti ve tüm topçu malzemesine el koydu. Şuf Dağları, LAF'ın Lübnan Dağı'na girdiği son bölgelerdi. Bundan kısa bir süre sonra, Hristiyanlar bu topraklardaki yurtlarına geri dönmeye başladılar, ancak Hristiyanların kitlesel geri dönüşü 2001'deki Dağ Uzlaşması'na kadar tamamlanmadı.

Kuzey (LF Kontrolünde)
30 Nisan 1991'e kadar, tüm LF aparatları ve pozisyonları ulusal orduya entegre edildi. Ordu, kalan tüm pozisyonların komutasını almak için Bcharre (LF/Maronit merkezi) bölgelerine girdi, ancak herhangi bir düşmanlık veya tarihi giriş yoktu, çünkü savaş sırasında iki cumhurbaşkanı (Beşir ve Emin Cemayel) Falanjist olmuştu, bu nedenle ordu/LF işbirliği günlük bir işti.

Kuzey (Suriye Kontrolünde)
Çoğu Suriye askeri, Hrawi'nin Tartus Valiliği (Suriye) veya Bekaa Vadisi'ne (Bekaa'daki varlıklarının bir zaman sınırı olmadığı için) Anlaşma'yı imzalamasından sonraki iki yıl içinde Akkar ve Trablus'tan çekildi.

Güney
7 Şubat 1991'den itibaren, Lübnan ordusu İsrail 'güvenlik bölgesi'nin yanındaki köylerde konuşlanmaya başladı. 15 Şubat'ta, Fatah savaşçıları, köylerdeki pozisyonlarını terk etmeyi reddeden kendi üyelerinden oluşan bir isyanı bastırdı. Çatışmalarda 10 kişi öldü.Middle East International No 396, 22 March 1991; ‘twenty-eight days in brief’ p.18

4 Temmuz 1991'de, Taif Anlaşması'nın gerektirdiği silahsızlanma müzakerelerinin başarısız olmasının ardından, Lübnan Ordusu Güney Lübnan'daki Filistin mevzilerine saldırdı. Tahmini 5.000 milise karşı 10.000 askerin katıldığı saldırı 3 gün sürdü ve Ordunun Sayda çevresindeki tüm Filistin mevzilerini ele geçirmesiyle sonuçlandı. Bunu izleyen anlaşmada, tüm ağır silahlar teslim edildi ve piyade silahlarına yalnızca Ayn el-Hilve ve Mieh Mieh mülteci kamplarında izin verildi. Çatışmalarda çoğu Filistinli olmak üzere 73 kişi öldü ve 200 kişi yaralandı.Middle East International No 404, 12 July 1991; Jim Muir, p.3; Godfrey Jansen, Lamis Andoni pp.4-5Journal of Palestine Studies 81 Volume XXI, Number 1, Autumn 1991, University of California Press. pp.193,194 Chronology quoting Los Angeles Times 7/6, Mideast Mirror (MEM), London 7/5

Güney, İsrail ve Güney Lübnan Ordusu (SLA) milisleri tarafından işgal edildiğinden, ordu, İsrail ve SLA'nın Mavi Hat'ın güneyine çekildiği 2000 yılına kadar orada konuşlandırılmadı. 1989'daki işgalin bir sonucu olarak, Taif Anlaşması, İsrail'in çekilmesine kadar (başlıca Hizbullah) "direniş" gruplarının Güney'de silahlı kalmasına izin verdi.
LAF, 1976'daki Filistin isyanını takiben 34 yıl sonra, 2000 yılında ilk kez Güney'e girdi. IDF'nin 2000'deki çekilmesine rağmen, Hizbullah, Cumhurbaşkanı Lahoud ve Suriye'nin onayıyla Taif Anlaşması'nı ihlal ederek silahsızlanmadı.

Bikâ Vadisi
Anlaşma, tüm Suriye birliklerinin en geç 2 yıl içinde Bikâ Vadisi'ne çekilmesini öngörüyordu, ancak ülkenin tamamen çekilmesi için bir zaman çerçevesi belirtmiyordu. Bu boşluk, Suriye Arap Ordusu'nun önümüzdeki 15 yıl boyunca Bekaa'yı işgal etmesini ve aynı dönemde siyasi hayata hakim olmasını sağladı ve bu durum, Sedir Devrimi ve BM Kararı 1559'u takiben Mart 2005'teki tam geri çekilmesine kadar devam etti.

 Kaynakça 

Kategori:Lübnan İç Savaşı
Kategori:Orta Doğu barış girişimleri
Kategori:Lübnan-Suriye ilişkileri