Alman Ceset Fabrikası

Alman Ceset Fabrikası veya  (kelime anlamıyla "Kadavra-Değerlendirme Tesisi"), bazen "Alman Ceset-İşleme Tesisi" veya "Don Yağı Fabrikası" olarak da anılan, I. Dünya Savaşı'nda dolaşıma sokulan en kötü şöhretli Almanya karşıtı vahşet propagandası hikâyelerinden biriydi. Savaş sonrası yıllarda, İngiltere ve Fransa'da yapılan araştırmalar bu hikâyelerin yanlış olduğunu ortaya çıkardı.

 Hikaye 
Hikâyeye göre, , Müttefiklerin Almanya'nın ablukası nedeniyle Almanya'da yağların çok kıt olması sebebiyle, Almanların işlettiği özel bir tesisti. Bu tesiste Alman savaş alanı cesetleri yağ için işleniyor ve bu yağ nitrogliserin, mum, yağlayıcılar ve hatta bot cilası üretiminde kullanılıyordu. Tesisin cephe hatlarının gerisinde DAVG —  ("Alman Atık Değerlendirme Şirketi") tarafından işletildiği iddia ediliyordu.

 Etki ve Sonrası 
Tarihçi Piers Brendon bunu I. Dünya Savaşı'nın "en korkunç vahşet hikayesi" olarak nitelendirirken, gazeteci Phillip Knightley bunu "savaşın en popüler vahşet hikayesi" olarak tanımlamıştır.

Savaştan sonra, İngiliz Sefer Kuvveti'nin eski İstihbarat Şefi John Charteris, bir konuşmasında bu hikâyeyi propaganda amaçlı olarak, özellikle Çinlileri Almanya'ya karşı savaşa katılmaya ikna etmek için icat ettiğini iddia etmiştir.

 Modern Değerlendirmeler 
Günümüz akademisyenleri Charteris'in hikâyeyi yarattığı iddiasına itibar etmemektedir. Propaganda tarihçisi Randal Marlin, "hikayenin gerçek kaynağının Northcliffe basınının sayfalarında bulunduğunu" söyleyerek Lord Northcliffe'in sahip olduğu gazetelere atıfta bulunmaktadır.

Adrian Gregory, hikâyenin yıllardır dolaşımda olan söylentilerden kaynaklandığını ve herhangi bir birey tarafından "icat edilmediğini" varsaymaktadır: "Ceset işleme fabrikası şeytani bir propagandacının icadı değildi; resmi olarak dikkate alınmadan aylar önce dolaşımda olan popüler bir halk hikayesi, bir 'kent efsanesi' idi."Gregory, Adrian (2008). The Last Great War. British Society and the First World War, Cambridge University Press, s. 57.
 Tarihçe 
 Söylentiler ve Karikatürler 
Almanların askerlerinin cesetlerini yağ üretmek için kullandıklarına dair söylentiler 1915 yılında dolaşmaya başlamış görünüyordu. Cynthia Asquith 16 Haziran 1915 tarihli günlüğünde şöyle not düşmüştü: "Almanların cesetlerini bile gliserin üretiminde kullandıkları ve yan ürün olarak sabun elde ettikleri söylentisini tartıştık."Neander, Joachim, The German Corpse Factory. The Master Hoax of British Propaganda in the First World War, Saarland University Press, 2013, s.79-85.  Bu tür hikâyeler 1915 ve 1916'da Amerikan basınında da yer aldı. Fransız basını da Şubat 1916'da  gazetesinde bu konuyu ele aldı.

1916'da Louis Raemaekers'in karikatürlerinden oluşan bir kitap yayımlandı. Karikatürlerden biri, Alman askerlerinin cesetlerinin düzgünce paketlenmiş gruplar halinde bir arabaya yüklenişini tasvir ediyordu. Bu karikatüre Horace Vachel tarafından yazılmış şu yorum eşlik ediyordu: "Seçkin bir kimyacı bana, oldukça iyi beslenmiş bir Hun'un cesedinden altı pound gliserin çıkarılabileceğini söyledi... Bu talihsizler, hayattayken acımasızca kaçınılmaz bir katliama sürüklendiler. Şimdi de aynı acımasızlıkla yüksek fırınlara gönderiliyorlar. Bir milyon ölü insan, altı milyon pound gliserine dönüştürülüyor." Daha sonra Bruce Bairnsfather tarafından çizilen bir başka karikatür de bu söylentiye atıfta bulunuyordu; bir Alman mühimmat işçisini gliserin kutusuna bakarken ve "Ah! Zavallı kardeşim!" derken gösteriyordu (Bovril reklamının bilinen bir parodisi).

1917'ye gelindiğinde, İngiltere ve müttefikleri Çin'i Almanya'ya karşı savaşa sokmayı umuyorlardı. 26 Şubat 1917'de İngilizce yayımlanan North-China Daily News, Çin Devlet Başkanı Feng Guozhang'ın, Amiral Paul von Hintze'nin kendisini etkileme girişimlerinden dehşete düştüğünü anlatan bir haber yayımladı. Habere göre "Amiral zafer edasıyla ölü askerlerden gliserin çıkardıklarını söylemişti!". Bu haber diğer gazeteler tarafından da kullanıldı.

Tüm bu örneklerde hikâye bir söylenti olarak veya 'bilgili' olduğu düşünülen kişilerden duyulmuş bir şey olarak anlatılıyordu. Belgelenmiş bir gerçek olarak sunulmuyordu.
 Ceset Fabrikası 
İlk İngilizce gerçek ve konumu belirlenebilir  haberi, Londra'daki The Times gazetesinin 16 Nisan 1917 sayısında yayımlandı. Gazetenin "Alman Gözünden" adlı Alman basın değerlendirmesi bölümünün altında kısa bir yazıda, Alman gazetesi in yakın tarihli bir sayısından, muhabir Karl Rosner'in sadece 59 kelimelik çok kısa bir hikâyesinden alıntı yapılıyordu. Bu hikâye, bir "" işleme fabrikasından gelen kötü kokuyu anlatıyor, ancak cesetlerin insan cesedi olduğuna dair hiçbir atıfta bulunmuyordu.

Ertesi gün, 17 Nisan 1917'de, hikâye The Times ve Daily Mail gazetelerinin (o dönemde ikisi de Lord Northcliffe'in mülkiyetindeydi) baskılarında daha belirgin şekilde tekrarlandı. The Times haberi Almanlar ve Ölüleri başlığıyla yayımladı. Haber, editöryal girişte belirtildiğine göre, İngiltere'de yayımlanan Belçika gazetesi nin 10 Nisan tarihli sayısından alınmıştı ve bu gazete de haberi Hollanda'nın Leiden şehrinde yayımlanan başka bir Belçika gazetesi den almıştı. Belçika kaynaklı haber, cesetlerin asker cesetleri olduğunu özellikle belirtiyor ve "" kelimesini insan cesetlerine atıfta bulunuyor şeklinde yorumluyordu.

Hikâye, cesetlerin demiryoluyla "ormanın derinliklerinde" bulunan ve elektrikli çitle çevrili fabrikaya nasıl ulaştığını ve bunların yağlarının nasıl çıkarıldığını, daha sonra bu yağların stearine (bir tür don yağı) nasıl dönüştürüldüğünü anlatıyordu. Hikâye devamında, bunun ya sabun yapımında kullanıldığını ya da "sarımsı kahverengi renkte" bir yağa rafine edildiğini iddia ediyordu. Orijinal Almanca makaledeki sözde suçlayıcı bölüm şu şekilde çevrilmişti:

The Times ve diğer gazetelerin sayfalarında bir tartışma başladı. The Times, Almanca "Kadaver" kelimesinin çevirisini sorgulayan ve bunun insan bedenleri için kullanılmadığını öne süren çok sayıda mektup aldığını belirtti. Bu konuda, "en iyi otoriteler kelimenin hayvan bedenleri için de kullanıldığı konusunda hemfikir" açıklamasını yaptı. Belçika ve Hollanda kaynaklarından ve daha sonra Romanya'dan hikâyeyi doğrulayan mektuplar da alındı.

The New York Times 20 Nisan'da,  dışındaki tüm Fransız gazetelerinin makaleye itibar ettiğini bildirdi. Paris-Midi, söz konusu cesetlerin insan değil hayvan cesetleri olduğuna inanmayı tercih ediyordu. The New York Timesın kendisi hikâyeye inanmadı ve haberin Nisan başında yayımlandığını, Alman gazetelerinin geleneksel olarak 1 Nisan Şakası yaptığını belirtti. Ayrıca, güncel Almanca kullanımda "Kadaver" ifadesinin insan cesedi anlamında kullanılmadığını, bunun yerine "Leichnam" kelimesinin kullanıldığını vurguladı. Tek istisna, diseksiyon için kullanılan cesetler—kadavralar—idi.

25 Nisan'da haftalık İngiliz mizah dergisi Punch, "Top Yemi—ve Sonrası" başlıklı bir karikatür yayımladı. Karikatürde Kaiser ve genç bir Alman askeri gösteriliyordu. Kaiser, "" tabelası olan ve bacalarından duman tüten bir fabrikayı işaret ederek genç adama şöyle diyordu: "Ve unutma ki Kayzer'in seni—ölü ya da diri—kullanacak."

30 Nisan'da konu Avam Kamarası'nda gündeme getirildi ve hükûmet hikâyeyi onaylamayı reddetti. Lord Robert Cecil, gazete haberlerinin ötesinde bir bilgisi olmadığını açıkladı. "Alman askeri yetkililerinin diğer eylemlerini göz önüne alırsak, onlara yöneltilen mevcut suçlamada inanılmaz bir şey yok" diye ekledi. Ancak hükûmetin, dedi ki, bu iddiaları araştırmak için ne sorumluluğu ne de kaynakları vardı. İzleyen aylarda,  hikâyesi dünya çapında dolaşıma girdi, ancak hiçbir zaman The Timesta basılan hikâyenin ötesine geçmedi; hiç görgü tanığı ortaya çıkmadı ve hikâye asla genişletilmedi veya detaylandırılmadı.

Bununla birlikte, hükûmet içindeki bazı kişiler hikâyeyi kullanmayı umuyordu ve Wellington House'daki Savaş Propaganda Bürosu'nun direktörü Charles Masterman'dan kısa bir broşür hazırlaması istendi. Ancak bu hiçbir zaman yayımlanmadı. Masterman ve akıl hocası Başbakan David Lloyd George, hikâyeyi hiçbir zaman ciddiye almadılar. Muhtemelen 1917'nin bu döneminde Darling & Son tarafından Bir 'ceset-dönüşüm' Fabrikası: Alman Hatlarının Arkasına Bir Bakış başlıklı isimsiz bir broşür yayımlandı.
Bir ay sonra, The Times bir  fabrikasına atıfta bulunan ele geçirilmiş bir Alman Ordusu emrini yayımlayarak söylentiyi yeniden canlandırdı. Emir, The Timesın "talimat departmanı" olarak yorumladığı  tarafından verilmişti. Ancak  bunun  (veteriner istasyonu) anlamına geldiğinde ısrar etti. Dışişleri Bakanlığı da emrin sadece "at leşleri" ile ilgili olabileceği konusunda hemfikir oldu.The Times, 30 Mayıs 1917; National Archives, FO 395/147

Paul Fussell ayrıca, bunun ele geçirilen bir Alman emrindeki  ifadesinin kasıtlı bir İngiliz yanlış çevirisi olabileceğini öne sürdü. Bu emirde mevcut tüm hayvan kalıntılarının don yağına dönüştürülmek üzere bir tesise gönderilmesi isteniyordu.
 Charteris'in Konuşması 
20 Ekim 1925'te, New York Times Tuğgeneral John Charteris'in bir önceki akşam National Arts Club'da yaptığı konuşma hakkında bir haber yayımladı. Charteris o dönemde Glasgow için Muhafazakâr milletvekiliydi, ancak savaşın bir bölümünde Ordu İstihbarat Şefi olarak görev yapmıştı. Timesa göre, tuğgeneral dinleyicilerine kadavra-fabrikası hikâyesini Çinlileri Almanlara karşı kışkırtmak için icat ettiğini söyledi ve eline geçen iki fotoğrafın altyazılarını değiştirdiğini anlattı: biri cenaze için trenle taşınan ölü askerleri gösterirken diğeri gübre yapımı için taşınan at cesetlerini gösteren bir tren vagonunu gösteriyordu. Bir astı, suçlamayı doğrulamak için sahte bir Alman asker günlüğü hazırlamayı önermişti, ancak Charteris bu fikri reddetmişti.Knightley, s. 105

Birleşik Krallık'a döndüğünde, Charteris The Timesa yaptığı açıklamada New York Timesın haberini kesin bir dille yalanladı ve sadece 1924'te yayımlanan These Eventful Years: The Twentieth Century In The Making kitabında zaten yayımlanmış olan spekülasyonları tekrarladığını söyledi. Bu, Bertrand Russell'ın bir makalesine atıfta bulunuyordu. Russell makalesinde şöyle diyordu:

Charteris, Russell'ın spekülasyonlarını sadece tekrarladığını ve önerilen sahte günlük hakkında ekstra bilgi eklediğini belirtti:

Konu bir kez daha Parlamento'da gündeme geldi ve Sir Laming Worthington-Evans, Almanların ölü bedenleri dönüştürmek için bir fabrika kurduğuna dair hikâyenin ilk kez 10 Nisan 1917'de  ve Belçika gazeteleri  ve de yayımlandığını söyledi.

Sir Austen Chamberlain sonunda 2 Aralık 1925'te Parlamento'da yaptığı bir açıklamada, Alman Şansölyesi'nin Alman hükûmeti adına hikâyenin hiçbir zaman gerçek bir temeli olmadığını söylemesi için kendisini yetkilendirdiğini ve Majestelerinin Hükûmeti adına bu yalanlamayı kabul ettiğini söyleyerek, İngiliz hükûmetinin hikâyenin gerçek olmadığını kabul ettiğini ortaya koydu.
 Güncel Akademik Çalışmalar 
Modern akademik çalışmalar, hikâyenin Belçika'daki askerler ve siviller arasında dolaşan söylentilerden ortaya çıktığı ve İngiliz propaganda makinesinin bir icadı olmadığı görüşünü desteklemektedir. Hikâye, de gerçek bir kadavra işleme fabrikası hakkında çıkan haberden sonra söylentiden görünür bir "gerçeğe" dönüştü. Haberin muğlak ifadeleri, Belçika ve İngiliz gazetelerinin bunu insan cesetlerinin kullanıldığı söylentilerinin kanıtı olarak yorumlamasına olanak sağladı. Phillip Knightley, Charteris'in dinleyicilerini etkilemek için hikâyeyi icat ettiği iddiasını uydurmuş olabileceğini, bir muhabirin orada olduğunu fark etmediğini söylüyor.

Randal Marlin, Charteris'in hikâyeyi icat ettiği iddiasının birçok detayda "açıkça yanlış" olduğunu söylüyor. Ancak, sahte bir günlüğün yaratılmış ama hiç kullanılmamış olması mümkündür. Yine de Charteris'in "Londra'daki savaş müzesinde" hala var olduğunu iddia ettiği bu günlük hiçbir zaman bulunamamıştır. Ayrıca Charteris'in hikâyenin Çin'de yararlı bir propaganda olacağını önermiş olması ve Çinlilere gönderilmek üzere yanlış altyazılı bir fotoğraf oluşturmuş olması mümkündür, ancak bunun da hiçbir kanıtı yoktur.

Adrian Gregory, Lord Ponsonby'nin Savaş Zamanında Yalan adlı eserindeki anlatımına karşı oldukça eleştireldir. Gregory'ye göre bu hikâye, diğer birçok Almanya karşıtı vahşet hikâyesi gibi, sıradan askerlerden ve halktan kaynaklanmıştır: "süreç yukarıdan aşağıya değil, aşağıdan yukarıya doğruydu" ve yanlış vahşet hikâyelerinin çoğunda "halk basını yanıltıyordu", masum bir halkı kandıran sinsi bir basın propaganda makinesi değildi.Gregory, s.69.

Joachim Neander, sürecin daha çok Charteris gibi propagandacıların makul hikâyeleri alıp kullandığı bir "geri bildirim döngüsü" gibi olduğunu söylüyor: "Charteris ve ofisi büyük olasılıkla 'Ceset fabrikası' hikayesinin yaratılmasında rol oynamadı. Ancak, hikayenin yayılmasında aktif olarak yer aldıkları güvenle varsayılabilir." Ayrıca, hikâye 1917'de The Times gibi saygın gazeteler tarafından ele alınmasaydı, dedikodu ve söylentiden öteye geçemezdi.Neander, Joachim, The German Corpse Factory. The Master Hoax of British Propaganda in the First World War, Saarland University Press, 2013, s.175. 

İsrailli yazar Shimon Rubinstein 1987'de ceset fabrikası hikâyesinin doğru olabileceğini, ancak Charteris'in 1925 Locarno Antlaşması'ndan sonra savaş sonrası Almanya ile uyumlu ilişkileri teşvik etmek için hikâyeyi gözden düşürmek istemiş olabileceğini öne sürdü. Rubinstein, bu fabrikaların "Nazilerin İkinci Dünya Savaşı sırasında inşa ettiği imha merkezleri için olası pilot tesisler" olduğunu ileri sürdü. Neander bu öneriyi saçma olarak reddediyor.
 Kaynakça 

Kategori:I. Dünya Savaşı
Kategori:I. Dünya Savaşı propagandası
Kategori:Almanya tarihi
Kategori:Propaganda efsaneleri
Kategori:Birleşik Krallık'ta propaganda
Kategori:Birleşik Krallık tarihi