Gıyâseddin Muhammed

Gıyâseddin Muhammed ( ), aynı zamanda Gıyâseddin Gurî veya Gurî doğumlu Gıyâseddin Muhammed olarak da bilinir (c. 1140–1203,  ), Gurlular hanedanının sultanıydı. Gurlu İmparatorluğu'nun doğu bölgesini yöneten Gıyâseddin ve küçük kardeşi Gurlu Muhammed'in iktidarı sırasında Gurlular, doğu İslam dünyasının en büyük güçlerinden biri olarak ortaya çıkmıştır.

Saltanatının ilk yıllarında Gurlu taht iddiacılarını yendi ve Horasan'ın hakimiyeti için Harezmşahlar Devleti ile savaştı. MS 1175'te Gazne ve Herat'ı işgal etti ve 1200'de günümüzdeki Afganistan'ın büyük bir kısmını ve çevresini, hatta en batıda Bistâm ve Gürgan'a kadar kontrolü altına aldı. Kardeşi Muizzeddin, imparatorluğun doğu kısmını (Bengal'e kadar) yönetmeye ve genişletmeye yardımcı oldu ve Gıyâseddin'e büyük bir sadakat ve saygıyla hizmet etti. Gıyâseddin 1203 yılında vefat etti ve yerine Muizzeddin geçti.

 Erken dönem 
Gıyâseddin 1140 yılında doğdu; 1149 yılında Gurlu hanedanının emiri olarak kısa bir süre hüküm süren I. Bahâeddin Sâm'ın oğluydu. Minhâc-ı Sirâc Cûzcânî'nin Tabakât-ı Nâsırî adlı eserine göre, onun doğum adı, küçük kardeşi Gurlu Muhammed gibi "Muhammed"dir. Gıyaseddin'in gençlik yıllarında annesi esmer tenli olmasından dolayı ona "Habşi" diye seslenirdi. Bir prens olarak ünvanı "Şemseddin" idi ve tahta çıktıktan sonra kendisine "Gıyâseddin " adını taktı.* 

Gıyâseddin, gençliğinde Muizzeddin ile birlikte amcaları Alâeddin Hüseyin tarafından hapse atılmış ancak daha sonra onun oğlu Seyfeddin Muhammed tarafından serbest bırakılmışlardır.History of Civilizations of Central Asia, C.E. Bosworth, M.S. Asimov, p. 186. Seyfeddin 1163'te öldüğünde, Gurlu soyluları Gıyâseddin'i desteklediler ve onun tahta çıkmasına yardım ettiler.

 Saltanatı 
Gıyâseddin tahta çıktığında, Ebu'l Abbas adındaki rakip Gurlu reisinin öldürülmesinde kardeşinin yardımı oldu. Ancak Gurlu ailesi anlaşmazlıkları burada bitmemişti; Gıyâseddin kısa süre sonra tahtı kendisi için talep eden ve Herat ve Belh'in Selçuklu valisi Yıldız ile ittifak kuran amcası Fahreddin Mesud tarafından meydan okundu. Ancak bu koalisyon, Rağ-ı Zer'de Gıyas ve Muizzeddin tarafından bozguna uğratıldı. Gıyâseddin, Selçuklu valisini savaşta yenerek öldürdü ve ardından Zemindaver, Badgis, Garcistan ve Guzgan'ı fethetmeye yöneldi. Fahreddin'i bağışladı ve onu Bamiyan'ın hükümdarı olarak tekrar görevlendirdi. Fahreddin daha sonra öldü ve yerine oğlu Şemseddin Muhammed bin Mesud geçti. Mesud, Kara-Hıtan Hanlığı'ndan Belh, Çağaniyan, Vakhş, Cerum, Bedehşan ve Şığnan'ı hızla ele geçirdi ve böylece Gıyâseddin tarafından Sultan unvanı verildi.History of Civilizations of Central Asia, C.E. Bosworth, M.S. Asimov, p. 189.

1173 yılında Gıyâseddin, Gazne'yi işgal etti ve şehri Gaznelilerden alan Oğuz Türklerini yendi. Daha sonra kardeşi Muizzeddin'i Gazne hükümdarı olarak atadı. İki yıl sonra Herat ve Pushang'ı Selçuklu valisi Bahaeddin Tuğrul'dan aldı. Kısa bir süre sonra Sistan hükümdarı Tacid-i Din Harb ibn Muhammed, Gıyâseddin'in egemenliğini tanıdı ve Kirman'ı kontrol eden Oğuz Türkleri de aynısını yaptı.Encyclopedia Iranica, Ghaznavids, Edmund Bosworth, Online Edition 2007, (LINK )

küçükresim|upright=1.23| Gıyâseddin Muhammed'in sikkeleri (AH 558-599 MS 1163–1203). Baldat Herat darphanesi. Hicri 599 (Miladi 1202-3) tarihli.

Aynı dönemde kardeşi Tekiş tarafından Harezm'den kovulan Harezm Prensi Sultan Şah da Gur'a sığınarak Gıyâseddin'den askeri yardım talep etti. Ancak Gıyâseddin, ikincisine yardımcı olmadı. Sultan Şah ise Karahitay Hanlığı'nın yardımını alarak kuzeydeki Gurlu topraklarını yağmalamaya başladı. 1186'da Gıyâseddin, Muizzeddin ile birlikte Lahor'u ele geçirdikten sonra Türk Gazneli hanedanını dağıttı ve Gazneli hükümdarı Hüsrev Melik'i idam ettirdi.The Iranian World, C.E. Bosworth, The Cambridge History of Iran, Vol. 5, ed. J. A. Boyle, John Andrew Boyle, (Cambridge University Press, 1968), 161-170. Gıyâseddin, Bamiyan ve Sistan hükümdarları ile kardeşi Muizzeddin'in yardımlarıyla 1190 yılında Mervü'r-Ruz'da Sultan Şah'ın kuvvetlerini yenilgiye uğrattı. Ayrıca Horasan'daki topraklarının çoğunu da ilhak etti. Harezmşahlar ile Gurlular arasında savaş çıktıktan kısa bir süre sonra Tekişler Herat'a saldırırken, Karahitanlar da Guzgan'ı işgal ettiler. Ancak her ikisi de Gıyâseddin tarafından bozguna uğratıldı.

1200 yılında Tekiş öldü ve yerine Muhammed Han (Alâeddin onursal adını aldı) geçti. Bunu ilk duyanlar arasında Gıyâseddin ve Muizzüddin de vardı. Birkaç hafta içinde iki kardeş ordularını batıya, Horasan'a doğru ilerletmişlerdi. Nişabur'u ele geçirdikten sonra Muizzüddin, Rey'e doğru bir sefere gönderildi, ancak birliklerinin kontrolden çıkmasına izin verdi ve Gürgan'dan biraz daha ileri gidebildi, bu da Gıyâseddin'in eleştirisine yol açtı ve bu da kardeşler arasındaki tek bildirilen anlaşmazlığa yol açtı.Ahmad Hasan Dani et al. History of civilizations of Central Asia, vol. IV, Delhi, Motilal Banarsidass Pub. (1999) , p182 Gıyâseddin, Fahreddin Mesud'un oğlu Taceddin Zengi'yi Serahs valiliğine atadı; bir diğer Gurlu olan Nasireddin Muhammed Harnak'ı ise Merv valiliğine atadı.

 Ölümü 
küçükresim| Gıyâseddin Muhammed Herat Cuma Camii'ne defnedildi. 1940'larda yıkılan eski Gıyâseddin türbesinin yanında, Gurlu yazıtlarının (1200–1201) kalıntılarının bulunduğu tuğla eyvan.

Gıyâseddin 13 Mart 1203'te Herat'ta öldü. Yerine, Hindistan'dan hızla Gur'a dönen ve Gurlu ileri gelenlerinin desteğini alan kardeşi Muizzeddin geçti. Firuzkuh'ta onu Gurlular Sultanı olarak taçlandırdılar.

 Kaynakça 
Özel

Genel




Kategori:Müslüman hükümdarlar
Kategori:1203'te ölenler
Kategori:Gurlular
Kategori:13. yüzyılda İranlılar
Kategori:12. yüzyılda İranlılar
Kategori:Afganistan tarihi
Kategori:1140 doğumlular
Kategori:İran tarihi