Bulgar Mezar Taşları

Bulgar Mezar Taşları, Bulgar Mezar Kitabeleri ya da Bulgar Anıtları, Altın Orda'nın Bulgar Ulusu'nda sınırları içerisinde Moğol hakimiyeti sonrasında bulunmuş 13-18.yy.lardan kalma mezar kitabeleridir.Мухаметшин Д. Г., Хакимзянов Ф. С. Эпиграфические памятники города Булгара Архивная копия от 7 мая 2021 на Wayback Machine. Казань: Таткниго- издат, 1987. 128 с. (См. также на другом электронном ресурсе Архивная копия от 15 сентября 2023 на Wayback Machine — сайт Чувашского государственного институьта гуманитарных наук) Bölgede bulunan mezar kitabelerinin çoğunluğu 13. ve 14. yüzyılda Kazanka nehrinin güneyinde, daha yoğunluklu olarak da Kama nehrinin güneyinde ve İdil nehrinin güney kıyılarında, yoğunlaşırken, 15. ve 16. yüzyıllardan kalan yazıtlar Kama nehrinin kuzeyinde, daha yoğunluklu olarak da Kazanka nehrinin kuzeyinde ve Zöye nehrinin batısında yoğunlaşmaktadır. 13.-14. yüzyıllardan kalan Türkçe yazıtlar çoğunlukla İdil Bulgarcasında kaleme alınmışken, 15-16. yüzyıllardan kalan yazıtlarda İdil Bulgarcasına rastlanmaz, hepsi Eski Tatarcada yazılmıştır.
Yazıtlar Arap yazısıyla yazılan Müslüman mezar kitabeleri ile Ermeni yazısıyla yazılan Ermeni mezar kitabeleri olarak ikiye ayrılmaktadır. Müslüman mezar taşları yaklaşık 400 kadarken, Ermeni mezar taşları 5 tanedir. Müslüman mezar taşları 13. yüzyılın son çeyreğine kadar yalnızca Arapça yazılmıştır, ancak 13. yüzyılın son çeyreğinden itibaren Arapçaya ilaveten Türkçe yazılmış metinler de görülür. En erken Türkçe metinler Lir Türkçesinde yazılmış olmakla birlikte, 1310'lu yıllardan itibaren Şaz Türkçesi ile yazılmış metinler de kendini göstermeye başlar. Erdal'ın tarih okumasına göre 1361 tarihli İdil Bulgarcası yazıt, Lir Türkçesi ile yazılmış son yazıttır. Bu tarihten sonra bölgede uzun süre yazıt yoktur, var olan az sayıda yazıt da Eski Tatarcada kaleme alınmıştır.Мухаметшин Д.Г. Татарские эпиграфические памятники. Региональные особенности и этнокультурные варианты . 8 Eylül 2023'te Wayback Machine'de kopyalandı. “Avrasya Bozkırlarının Arkeolojisi”. Sayı: 6. Kazan: Tarih Enstitüsü AN RT, 2008. – 132küçükresim|Tataristan Etnik Haritası (2010)Kırmızı = RuslarYeşil = TatarlarMavi = ÇuvaşlarPembe = MordvinlerLacivert = KreşinlerTuruncu = UdmurtlarMor = MarilerTaşlara Bulgarca metinler kazınması, bir kültür ve ticaret merkezi olan İdil Bulgar devletinde ve Bulgar Ulusu'nda Arap harfli bir Bulgar yazınının varlığını düşündürür. Ancak günümüze ulaşan Arap harfli Bulgarca bir eser olmamıştır:

 Daha eski bir Bulgar yazını yoktur, ya da,
 Dayanıksız maddelere yazıldığından eserler günümüze kadar varlığını koruyamamıştır, ya da,
 Moğol istilası, bağımsızlık direnişleri, Rus, Tatar ve Nogay yağmaları, Timur'un işgali gibi dönemlerde kültür eserleri kasıtlı yok edilmiştir ya da yıkımdan sağ çıkamamıştır.

 Müslüman mezar taşlarının dili 
Müslüman kitabeler Arapça, İdil Bulgarcası ve Eski Tatarca olmak üzere üç ayrı dil içermektedir. 13.yy.da Arapça ile başlayan yazıt geleneği İdil Bulgarcası ile devam etmiş, çok geçmeden de yerini Eski Tatarcaya bırakmıştır. 1311 tarihli yazıt Arapçayla, Şaz Türkçesiyle ve Lir Türkçesiyle yazılmış üç dilli bir mezar kitabesidir.Чеченов А. А. Опыт историко-генетической интерпретации феномена параллельного функционирования джокающих и йокающих идиомов в среднем Поволжье (по материалам языков эпиграфических памятников XIII—XIV веков с территории Булгарского улуса Золотой Орды) Архивная копия от 17 декабря 2023 на Wayback Machine // Чувашская письменность: история и современность: Материалы международной научно-практической конференции, 17 июня 2011 г., Чебоксары / Отв. ред. Э. Е. Лебедев. Чебоксары: Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2012. (Страницы в ссылках указываются относительно доступного интернет-ресурса) Bazı yazıtların bir Türkçe yüzü bir de Arapça yüzü bulunur.

Lir Türkçesi ile yazılmış metinlere farklı adlandırmalar yapılmıştır. Orta BulgarcaАхметьянов Р. Г. Сравнительное исследование татарского и чувашского языков. «Наука», М., 1978. — С.8. veya Volga Bulgarcası denilmiştir. Eski ÇuvaşçaЛевитская Л. С. Л 37 Историческая фонетика чувашского языка: монография Архивировано 29 марта 2022 года. // Л. С. Левитская; науч. ред. и авт. предисл. и примеч. П. Я. Яковлев; Чувашский государственный институт гуманитарных наук.- Чебоксары: ЧГИГН, 2014.- 320 с. — С.276 (см. также примечание 31, С.317) ve Orta Çuvaşça diye dahi adlandırılmıştır.Rodionov Vitaly Grigorievich, TATAR VE ÇUVAŞ FOLKLORUNUN BAZI TÜRLERİNDE GENEL VE ÖZEL HAKKINDA. // Tatarlar ve Çuvaş — bir ağacın dalları: Tüm Rusya Bilimsel ve Pratik Konferansının Malzemeleri (Cheboksary, Kazan, Ekim 7—8, 2021) Arşivlenmiş 11 Şubat 2022. /comp. ve resp. ed. G. A. Nikolaev, R. R. İshakov; adını taşıyan Tarih Enstitüsü. Ş. Marjani AN RT; CHGIGN. — Kazan—Cheboksary: Yeni Zaman, 2021. — 432 s. — S.401.

Şaz Türkçesi ile yazılmış metinlere ise Volga Türkçesi denilmiştir.Muhammetşin, D. G. (2008). Tatar epigrafik anıtları: Bölgesel özellikler ve etnokültürel varyantlar (Arkeoloji Evraziya Stepler Serisi, Sayı 6). Kazan: Tataristan Cumhuriyeti Bilimler Akademisi, Ş. Mercani Tarih Enstitüsü. Ayrıca Tatarca olarak da anılmıştır.Мухаметшин Д. Г. Юсупов и проблемы татарской эпиграфики. Архивная копия от 15 сентября 2023 на Wayback Machine // Поволжская археология. 2014, №4(10) Yusupov'a göre Yeni Bulgarca, Aşmarin'e göre ise Çağataycadır.

 Yazıtlar 

 13'üncü yüzyıl 
küçükresim|Şeyh Ebu Bekr Mamuk bin Berkai'nin mezar taşı. Bolgar, 1291/1292 (691 H.), kireçtaşı, oyma, Arapça yazıt. (burada Türkçe metin yoktur.)Erken dönem yazıtlarda kûfi yazı biçimi yaygındır. Yine erken yazıtlarda sayıları rakamlarla yazmak tercih edilirken, 13.yy.ın son çeyreğinden başlayarak sayılar Arap harfleriyle yazmaya başlanır. Bu dönemde Ortak Türkçe yazıtlara rastlamayız. Yazıtlar Arapça ya da Volga Bulgarcasında yazılmıştır, ancak Volga Bulgarcası yazıtlar da sistematikleşmemiştir. Volga Bulgarcası yazıtlarda kullanılan dil oldukça sadedir.

 Örnek yazıtlar 

 Arapça örnek yazıtlar 
İlk örnekte yıl rakamlarla verilmişken, ikinci örnekte yıl harflerle verilmişir. Her iki Arapça yazıt da edebi açıdan oldukça zengindir.

Türkçe çevirisi: O, ölmeyen diridir. Bu, örtülü, iffetli, nurlu, şerefli ve cömert hanımefendinin bahçesidir. [...] ibadet eden, temiz, bilgili, faziletli bir kadındı. Allah ona rahmet etsin ve günahlarını bağışlasın. Bu kabir, diri İsmail'in kızı Emek İlçi'ye aittir; Mahmud bin Mansur el-Bulğari'nin soyundandır. Rebîülevvel ayının on altısında, 684 yılında vefat etmiştir.

Türkçe çevirisi: O, ölmeyen diridir; her canlı ise ölecektir. Bu, örtülü, iffetli, salih (iyi, dindar) hanımefendinin bahçesidir. O, oruç tutan, doğru, cömert ve herkese faydalı olandır. O, korunmuş, temizlenmiş, rükû eden, secde eden kadındır. Hayır kapılarını açan, mutlulukların ürünü olan, kerametlerin kaynağı, kadınların tacı olan, âlemlerde sabırlı İlbey, Burâş Bey'in kızı Sabar'dır. Allah onun ruhunu mukaddes kılsın ve kabrini nurlandırsın. Allah'ım! Ona geniş bir rahmet ver ve onu bütünüyle bağışla. İlkbaharda Cemâziyelâhir ayında altı yüz doksanda Allah'ın rahmetine kavuştu.

 Bulgarca örnek yazıtlar 

Türkçe çevirisi: Hicretten (sonra) altı yüz seksen yedinci yıl gün idi.

Türkçe çevirisi: Dünyadan göçüp ahirete vardığı hicretten (sonra) altı yüz doksan yıl Şaban ayı baş gün idi. Allah rahmet eylesin! Kendi başı.

 Çok yüzlü yazıtlar 
Bu dönemdeki Bulgarca kitabeler ne kadar sade ve edebi yönden yoksun olsa da, Tekin (1988) ve Erdal'ın (1993) görmediği iki yüzlü yazıt oldukça ilginçtir. Bir yüzü Arapça ve bir yüzü Bulgarca yazılmış ve ilk kez Fakhrutdinov (1997) tarafından yayınlanmış sülüs tipi kitabe,Mukhametshin, D. G. (2016). Memorial epigrafika goroda Bolgara [Bolgar şehrinin anıtsal epigrafisi]. S. G. Boçarov & A. G. Sitdikov (Der. & Ed.), Miras – Nasledie. Cilt 1. Tataristan – Kırım. Tataristan ve Kırım’da Tatar kültürünün incelenmesi: 1923–1929 yılları arasında Bolgar şehri. ООО «Aster Plus». 9 Haziran 1287 yılında dikilmiştir ve Bulgar dilli yüzü Arapça yüzünün çevirisi olup diğer yazıtlara kıyasla içerik açısından zengindir.

Türkçe çevirisi: [O, asla ölmeyen diridir.] Bu, [zalimlere karşı mazlum şeyhlerin ve mahallîlerin mezarıdır.] Bu garip seyyah, Tabu Yunus bin Mahmud bin ... Allah'ın rahmetine kavuştu. ... yaşında vefat etti. [Allah onu bağışlasın ve rahmet etsin.] Ölümü Rabiyu[levvel ayının] yirmi beşinci günü hicri altı yüz seksen altıda.

Türkçe çevirisi: (Bazı kısımlar Arapça) ... oğlu İdris oğlu Mahmud oğlu Suvarlı Yunus'un mezar taşıdır. Allah'ın rahmeti üzerine olsun ve huzur nasip etsin... yıl... yıl... [xatna] okur? altmış yaş[ında] v[efat ettiği] gü[n i]çin tarihte altı yüz seksen altı yıl Rabiyulahir ayı yirmi beşinci gün, günah?Çuvaşça ҫылӑх = günah celindiği gün, kim doğru yola yönelirse?Çuvaşça кунма = düzelmek, yola girmek bir Fatiha üç İhlas [okur?] Yüce Allah rahmet eylesin!

 14'üncü yüzyıl 
14. yüzyılda Volga Bulgar epigrafik geleneği en gelişmiş hâlini alır. Kullanılan dil daha gelişmiş ve daha edebidir. Bazı yazıtlarda şiirsel övgüler görülür. Bu dönemde kûfi ve nesih yazı biçimleri birlikte kullanılmıştır. 1310'lu yıllardan itibaren Ortak Türkçe yazıtlara da rastlanmaya başlar. İki Türkçeli yazıt dahi görülür. Yüzyılın ikinci yarısında ise yazıtlarda ciddi bir azalış meydana gelir. Volga Bulgarcası yazıtlar yerini Ortak Türkçe yazıtlara bırakmaya başlar. 1361 tarihli yazıt ise Volga Bulgarcasında yazılı son yazıt kabul edilir. Bundan sonra yazıtlara rastlansa da sıklığı azalır. küçükresim|1349 tarihli Bulgarca yazıt

 Örnek yazıtlar 

 Bulgarca örnek yazıtlar 
Yazıt, 1980 yılında Uspaniye kilisesi restorasyonu sırasında keşfedilmiştir. Bu nedenle Tekin, yazıtı Uspaniye Kitabesi olarak adlandırmıştır. Yazıt sağlam ve okunaklıdır. Hakimcanov (1986) tarafından yayınlanmıştır:

Türkçe çevirisi: (İlk üç satır Arapça) Hüküm Allah'ındır. O, ölmeyen diridir. Ondan başka her canlı ölecektir. Bilginleri seven, mescitleri inşa eden çok hayır sahibi, eli bereketli, büyük Suvar ili ... Ali hoca oğlu Atraç hoca oğlu Ebûbekir hoca oğlu Alp hoca oğlu mezar taşıdır. Dünyadan göçtüğü tarihi yedi yüz sekiz yılı Cemazeyilevvel ayı yirmi ikinci gün idi.

Yine de dönem yazıtlarının çok azı bu şekilde yazılmıştır. Edebi övgünün yer almadığı metinler ağırlıktadır.

Türkçe çevirisi: (İki satır Arapça) Hüküm yüce ve büyük Allah'ındır. İlyas oğlu İsmail oğlu Muhammed mezar taşıdır. Allah ona rahmet eylesin. Tarihi yedi yüz altıncı yıl Zilkade ayı içinde idi. Çerimsen nehrine giderken öldü.

Yine Uspaniye kilisesinde bulunmuş, ilk defa Mukhametşin (2016) tarafından yayınlanmış ve tarihi belli olmayan ama muhtemelen diğer Uspaniye'deki yazıtlar gibi 14. yüzyılda dikilmiş iki yüzlü yazıtın her iki yüzü de Bulgarca olmakla birlikte, ön yüzünde şecere arka yüzünde ise okunması gereken dua yer almaktadır.

Türkçe çevirisi: Remek xum Hacı Melik için bir Fatiha (suresi) üç İhlas (suresi) rahmet olsun! (Son satır çözülemedi.)

Musa oğlu Bakşı kitabesi de tamamıyla anlaşılamamıştır.

 Eski Tatarca örnek yazıtlar 
Aynı anda Hakimcanov (1986) tarafından yayınlanan kitabe bir önceki övgü içeren kitabeye çok benzemektedir. Aynı ibareler Eski Tatarcada tekrarlanmıştır. Kitabe Bolshie Tarkhany şehrinde bulunmuştur.

Türkçe çevirisi: (İlk iki satır Arapça) O, ölmeyen diridir. Ondan başka her canlı ölecektir. Bilginleri eğiten ve onları seven, mescitler inşa eden eden, konutların ... seven hoca oğlu Osman oğlu damgacı Suvarlı İbrahim vefât etmiş. Bu tarih yedi yüz on dördüncüde Cemazeyilevvel ayının on altıncı günü idi.

Aşağıdaki yazıt, Eski Tatarca yazıtlarda yıl yazımında rakamların tercih edilmeye devam ettiğini göstermektedir. Yazıt övgüler bakımından oldukça edebidir.

Türkçe çevirisi: (İlk satır Arapça) O, ölmeyen diridir. Yiğitler güzeli, gönüller özü, alimleri ağırlayan, yetim, dul, öksüzleri koruyan Musı oğlu kuyumcu Şahidullah kabridir. [Allah] rahmet eylesin. Rabiülevvel'in ortasında tarihte 717.
küçükresim|Bolgar şehrindeki Bolgar Mozelesi. İçinden 26 yazıt çıkmıştır.Мухаметшин Д. Г. Юсупов и проблемы татарской эпиграфики.   // Поволжская археология. 2014, №4(10)
13-14. yüzyıla ait yazıtların konumuna göre en çok parça bulunan 6 şehri sırasıyla;
 Bolgar şehri, Spassky bölgesi: 160 parça,
 Bolshie Atryasi şehri: 17 parça,
 Russkie Sarsazy şehri: 15 parça,
 Russkie Kirmeni şehri: 14 parça,
 Tatarskiy Kalmayur şehri: 7 parça,
 Novoe Aksubaevo şehri. 7 parça, şeklindedir.
Zakam bölgesinde dağınık olarak toplam 128 parça bulunmuştur.küçükresim|Zakam bölgesi (Kama nehrinin çevresindeki 7 oblastı kapsar.)14. yüzyılın ikinci yarısında, özellikle de 1350'lerin sonundan itibaren, yazıtlar sürekliliğini yitirir ve yüz yıllık gelenek son bulur. Yalnızca İdil Bulgarcası bu dönemde tarih sahnesinden silinmekle kalmaz, genel olarak bölgede yazıtlar sürekliliğini yitirir. Bu Kara Veba'nın yazıt geleneği üzerindeki olumsuz etkisidir. Kara Veba bu tarihlerde bölgede yayılır ve buna bağlı sebeplerden yazıt geleneği son bulur.

 15-18'inci yüzyıl 

14.yy.ın ikinci yarısında yazıt sayısı büyük bir düşüş yaşar. Yazıt geleneğinin sürdürülmediği bu süreç 15. yüzyıl boyunca da devam eder. 16.yy.ın ilk yarısında yazıt sayısında İdil Bulgar yazıtları dönemine denk sayılabilecek önemli bir artış gözlemlense de bu dönemden sonra yazıtlar nitelik bakımından zayıflayacak ve sayısı düşecektir. 16.yy.dan sonra taş boyutu küçülmüş ve süslemeler azalmıştır. Arapça ifadeler azalmıştır; yerel dil kullanımı, Ortak Türkçe olarak, artmıştır. Metinler kısalmış ve sadeleşmiştir. Dini ve şiirsel içerik azalmıştır. Yalnızca isim, ölüm tarihi ve kısa dua yer alır. Kazan Hanlığı dönemi yerel edebiyatın ve yazıtların sayısının arttığı bir dönem olacaktır ancak yıkılışından sonra yazıtlar önemini yitirir. Yerini daha pratik bilgi amaçlı metinlere bırakır. Bu dönemde dikilmiş yazıtları önceki yazıtların aksine daha çok Kama nehrinin kuzeyinde görürüz. 16.yy.ın ikinci yarısında yazıt geleneği tekrardan sürekliliğini yitirir ve 18.yy.a kadar yazıtların sayısında çok önemli bir artış olmadan devam eder. 17-18.yy. yazıtları Kama nehrinin kuzeyine, Zöye nehrinin batısına ve ayrıca Ağizel nehrinin doğusuna dikilmiştir.

14. yüzyıldan sonra dikilen yazıtların konumu tarihsel perspektife uygun olarak İdil Bulgar şehirlerinden uzaktadır. İdil Bulgar Devleti yıkıldıktan sonra Kaşan Beyliği 13.yy.da Bulgar şehrini başkent alarak bölgede hüküm sürmüş, Kıpçak göçebeler bölgeye yerleşse de yerli nüfus karşısında eriyerek kaybolmuştur. Öyle ki iki kitabede babanın taşı z-Türkçesi ile, oğlun taşı ise r-Türkçesi ile yazılmıştır: Kuşkusuz göçebeler kalabalık Bulgar kentlerinde baskın unsur haline gelemiyordur. (bkz. ) Ancak 1357 ve 1380 yılları arasında Altınorda prensleri arasındaki iç savaş döneminde bölge yağma akınlarının merkezi olmuş, akabinde Rus prenslerinin saldırısı, 1391-1395 Timur'un işgali, 1396-1420 arasında Nogayların saldırısı bölgedeki şehirleri nihai olarak yıkmıştır.Земля Самарская 1990 Очерки истории Самарского края с древнейших времен до Октябрьской революции. — Куйбышев: Куйбышевское книжное изд-во, 1990 Nihayetinde 1438 yılında Kazan Hanlığı kurulmuş, Eski Kazan başkent olmuştur. Şehirleri harap edilen İdil Bulgarları ya bugünkü Çuvaşistan'a ya da yeni başkente, Eski Kazan'a, göç etmek zorunda kalmıştır. Göç etmek durumunda kalan Bulgar yerlisi göç ettiği yerde asimile olarak kimliğini yitirmiştir. Bulgar, Suvar, Biler, Cüketav gibi İdil Bulgar Devletinin ve Kaşan Beyliğinin en önemli şehirleri tarih sahnesinden silinirken yerini Kazan hanlığının başkenti olan Eski Kazan'a ya da erken kayıtlarda Orta Suvar olarak geçenЕ. И. Иванов. Старые Чебоксары. — Чебоксары: 1994 Şupaşkar'a bırakmıştır.

 Örnek yazıtlar 
Aşağıdaki kitabelerde ölen kişinin yaşı, yazıtın diken kişinin ismi ve ölen kişinin ölüm sebebi gibi bilgilere yer verilmiştir. Ayrıca aşağıdaki ilk yazıtta tamamı Türkçe oldukça edebi bir yazı mevcuttur.

Türkçe çevirisi: (Rusça kaynaktan çeviri) Ölüm kıv[a]ncı yetti. Bizim kıv[a]ncımız gitti. Meğer sungur olup uçtu. Bulunmaz aradığı[mız]. [Kederlerimiz] ile umutla[rı]mızı kısa kesti. Da[ha](sı) has[retinde boğularak] git[ti]. Yiğit, canım kıvanmadan üzülüp gitmiş. Yiğit, canımı ala(sın)!

Türkçe çevirisi: (İlk dört satır Arapça) Allah Teâlâ şöyle buyurdu: “Her nefis ölümü tadacaktır.” Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurdu: “Dünya bir tarladır.” Peygamber (aleyhisselâm) buyurdu: “Dünya bir saattir, onu ibadet kılın”. Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurdu: [...] Şehidin tarihi dokuz yüz kırk birde mübarek Muharrem ayında idi ki Emir Ali ak seyit oğlu Ali Merdan ak seyit yirmi altı yaşında ölümlülük yurdundan ölümsüzlük yurduna göç etti. Hak teâla ... Bu tableti anası Apak dikti.
Türkçe çevirisi: (İlk üç satır Arapça) Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Yeryüzünde bulunan her şey yok olacaktır. Ancak azamet ve ikram sahibi Rabbinin zatı bâki kalacaktır. Tarih dokuz yüz kırk sekizde Konak hocabay oğlu Emen hoca hafız (olup) büyüdüğünde gittiğinde kâfir [kolundan] şehit oldu.

 Yazıtlar Tablosu 
+YazıtlarTarihYazıtın dili (Arapça harici)Bulunduğu yerYazıtı dikilen kişiTekin'de sırasıErdal'da sırasıİbragimova 2021'de sırası (cilt)1270/1271 -Tataristan - - - -1271/1272Sadece Arapça Belirsiz - - - -1281/1282Volga BulgarcasıTataristanAğur111 (2)22 Mayıs 1285Sadece ArapçaTataristanİsmail kızı İlçi İmek - -1 (1)9 Haziran 1287Volga BulgarcasıTataristanSuvarlı Yunus - -2 (1)1288Volga BulgarcasıTataristan -523 (1)1291Volga BulgarcasıTataristan - - -9 (1)1291/1292Sadece ArapçaKazan, TataristanHasan Bek oğlu Emir Mahmud - -2 (2)Haziran 1291Volga BulgarcasıTataristan - - -10 (1)Haziran 1291Sadece ArapçaTataristan - - -7 (1)Temmuz 1291Sadece Arapça Tataristan - - -5 (1)3 Ağustos 1291Volga BulgarcasıTataristan -336 (1)Mayıs/Haziran 1282Volga BulgarcasıTataristan - - -4 (1)1291/1292Sadece Arapça Tataristan Şeyh Ebu Bekr Mamuk bin Berkay - -8 (1)Nisan/Mayıs 1295Volga BulgarcasıTataristan -44 -27 Eylül 1297Volga BulgarcasıTataristan Altın Bürtü25 3 (2)Mart/Nisan 1298Sadece ArapçaTataristan - - -11 (1)13 Ekim 1299Volga BulgarcasıTataristan Mamli oğlu ... Ali876 13 (1)1300Volga BulgarcasıTataristanAhmet kızı Kamal - -4 (2)Temmuz/Ağustos 1300Sadece ArapçaTataristan - - -12 (1)20 Eylül 1300Volga Bulgarcası Tataristan İmer oğlu ...xam oğlu Muhammed oğlu ...627 5 (2)1300/1301Volga Bulgarcası Tataristan - 608 -1302/1303Volga Bulgarcası Tataristan -549 -Haziran/Temmuz 1303Sadece ArapçaTataristan - - -14 (1)Ekim/Kasım 1303Volga BulgarcasıTataristanRamazan kızı Seyte1810 6 (2)1304/1305Volga BulgarcasıTataristan -5511 -1304/1305Volga BulgarcasıTataristan - -12 -1304/1305Volga BulgarcasıTataristanBxwi kızı Clay -13 -1305/1306Volga BulgarcasıTataristan - - -15 (1)1305/1306Volga BulgarcasıTataristan - - -16 (1)10 Mart 1307Volga BulgarcasıTataristan  -5714 -Mayıs/Haziran 1307Volga BulgarcasıTataristan İlyas oğlu İsmail oğlu Muhammed7215 -Eylül/Ekim 1307Volga BulgarcasıTataristan - - -17 (1)1307/1308Volga BulgarcasıTataristanMustafa oğlu Muhammed oğlu İbrahim -167 Kasım 1308Volga BulgarcasıTataristan ... Ali hoca oğlu Atraç hoca oğlu Ebubekir hoca oğlu Alp hoca9017 18 (1)21 Şubat 1309Volga Bulgarcası Tataristan Yusuf  -18 -9 Mayıs 1309Volga Bulgarcası Tataristan  - -19 -14 Aralık 1309Volga BulgarcasıTataristan Evren oğlu Urum Alp 862020 (1)Ekim/Kasım 1310Sadece ArapçaTataristanAhmad hacı bin Mahmud Kübek ibn Muxşı Basan el-Bulgarî - -21 (1)28 Haziran 1311Volga BulgarcasıTataristanCan Varnaba - -23 (1)4 Aralık 1311Volga Bulgarcası & Eski TatarcaTataristan Macar Kadı oğlu İsmail9121 -1313/1314Volga BulgarcasıTataristan - - -24 (1)28 Ağustos 1314Eski TatarcaTataristan Suvarlı İbrahim - -9 (2)25 Ekim 1314Volga Bulgarcası TataristanMâr Ayşe Elti -22 -1314/1315Volga Bulgarcası Tataristan Yusuf oğlu Muhammed oğlu İsmail 4623 -Haziran 1315Volga Bulgarcası Tataristan  - -24 -Ekim/Kasım 1315Volga BulgarcasıTataristan... kızı Aşura4525 -Mart/Nisan 1316Volga BulgarcasıUlyanovskMemet oğlu ..xum Dalwıx1026 -1 Nisan 1316Volga BulgarcasıBelirsizAtraç kızı Alqîş1127 26 (1)Nisan 1316Volga BulgarcasıTataristanEl-Müşek oğlu Alp kızı xwm [Bar Çenek] - -25 (1)Haziran/Temmuz 1317Eski TatarcaTataristan Fatma elçi bint Eyüp ibn Meçke ibn Yunus el-Bulgarî - -22 (1)Ağustos/Eylül 1316Volga BulgarcasıTataristan - - -27 (1)28/29 Mayıs 1317Eski TatarcaTataristanMusi oğlu Şahidullah - -28 (1)16 Kasım 1317Volga BulgarcasıTataristanHasan yorı oğlu Şayx kızı Eç - -29 (1)16-25 Aralık 1317Volga BulgarcasıTataristanBöcük oğlu Memed yorı oğlu ishaq oğlu Yusuf hacı7928 -1317/1318Volga BulgarcasıTataristanYakup oğlu Yunus oğlu İsmail oğlu Asad oğlu Abuw oğlu Hüseyin5629 -4 Nisan 1318Volga BulgarcasıTataristanMeçke kızı Savmar7530 -Nisan/Mayıs 1318Volga BulgarcasıTataristan... oğlu Alp oğlu Çulu - -30 (1)1318/1319Volga BulgarcasıTataristan... kızı Xalıç - -31 (1)Ekim/Kasım 1319Sadece ArapçaTataristanGaşure bint Sancar - -32 (1)1318/1319Volga BulgarcasıTataristanAsb kızı Xumcu elti -31 -1319/1320Volga BulgarcasıTataristanAmat hoca oğlu Hasan hoca kızı - -33 (1)1319/1320Volga BulgarcasıTataristanĞalay Amat oğlu İsa 4232 -28 Mart 1319Volga BulgarcasıTataristan - - -35 (1)16 Ağustos 1319Volga BulgarcasıTataristan - - -34 (1)30 Ekim 1319Volga BulgarcasıTataristan - - -36 (1)16 Şubat 1320Volga BulgarcasıTataristanMeyre İbrahim İnal oğlu Şahid hacı1233 -Şubat/Mart 1320Volga BulgarcasıTataristanAlp er oğlu Xaluc -34 -1320/1321Volga BulgarcasıTataristanArcawu kızı Aywu4935 -1320/1321Volga BulgarcasıTataristanHamad oğlu Hasan oğlu Meçke oğlu Alhamad6736 -1320/1321Volga BulgarcasıTataristanAşan oğlu Alp8837 -1320/1321Volga BulgarcasıTataristanUmar oğlu İsmail oğlu Hasan oğlu Recep -38 -29 Mart 1322Volga BulgarcasıTataristanSuyarlı Asnaba oğlu Satılmuş1339 -1323Volga BulgarcasıTataristanSüleyman oğlu Yakup ... kızı ... -40 -1323Volga BulgarcasıUdmurtyaYaxım -41 -20 Temmuz 1323Volga BulgarcasıTataristanUmar oğlu Asna... oğlu Salman oğlu Recep7342 -Mart 1324Volga BulgarcasıTataristan - -43 -1324Volga BulgarcasıTataristan...rt oğlu cuwm Recep -44 -Temmuz 1324Eski Tatarca  -Süleyman Korkuk oğlu Balimşan ... Bülertay ibn Bülemşaq bek - -Eylül/Ekim 1324Volga BulgarcasıTataristanTavukçu İsmail oğlu İsah oğlu İbrahim kızı Fatma7745 -10 Ekim 1324Volga BulgarcasıTataristanHayyit oğlu Calwi cariyesi Ağı Balçır5046 -6 Aralık 1324Volga BulgarcasıTataristanUthman oğlu Ayış -47 -14 Ocak 1325Volga BulgarcasıTataristan -748 -31 Mart 1325Volga BulgarcasıTataristanAlmcar oğlu ... -49 -1 [...] 1325Volga BulgarcasıTataristanMuhammed oğlu Mahmud oğlu xuwm Ağıy lcr -50 -11 Ocak 1326Volga BulgarcasıTataristanXalmutaş oğlu Colamuş oğlu Hacı -51 -1 Şubat 1326Volga BulgarcasıTataristanHacı Hüseyin oğlu xuwm Umar Hacı  -52 -1326Volga BulgarcasıTataristanXamşa oğlu İbrahim oğlu Cimen kızı Yaxma elti -53 -1326/1327Volga BulgarcasıTataristan -4354 -Ocak 1327Volga BulgarcasıTataristanYunus oğlu Hacı5955 -24 Eylül 1328Volga BulgarcasıTataristan -4456 -1329/1330Volga BulgarcasıTataristan - -57Aralık 1328/Ocak 1329Volga BulgarcasıTataristan... yorı oğlu Yusuf yorı kızı Afifa Zahida6358 -1329/1330Volga BulgarcasıTataristan... kızı Sara -59 -17 Haziran 1331Volga BulgarcasıTataristan... İbrahim oğlu İshak -60 -Mart/Nisan 1332Volga BulgarcasıTataristan... oğlu ... Hamdullah oğlu Yusuf Hacı oğlu Hüseyin961 -1332/1333Volga BulgarcasıTataristanİbrahim oğlu Aşt kızı Arğat7662 -9 Nisan 1333Volga BulgarcasıTataristanAwmar oğlu Yusuf oğlu Muhammed -63 -12 Eylül 1333Volga BulgarcasıTataristanMesud oğlu Mahmud -6427 Aralık 1333Eski Tatarca -Asragan oğlu Xoca oğlu ... - - 48 (1)1333/1334Volga BulgarcasıTataristanMamca kızı Yaqunt -65 -25 Kasım 1335Volga BulgarcasıTataristanMuhammed oğlu Duy Hasan8066 -3 Nisan 1337Volga BulgarcasıTataristanZehreş kızı ...1967 -23 Mart 1338Volga BulgarcasıTataristanEynük kızı Sabar2068 -17-26 Ağustos 1339Volga BulgarcasıTataristanAslan oğlu Ali kızı hwm... -69 -1339/1340Volga BulgarcasıTataristanMamat kızı Mercan217012 Ağustos 1344Volga BulgarcasıTataristanBalakh oğlu Hasan3971 -1346/1347Volga BulgarcasıTataristanKökece oğlu Adem Acid -72 -1347/1348Volga BulgarcasıTataristanAsan oğlu Asad oğlu ...5873 -25 Temmuz 1347Volga BulgarcasıTataristan -8274 -1348Volga BulgarcasıTataristanAlek oğlu Yakup oğlu İbrahim oğlu Alhamad oğlu Allay6975 -2 Ekim 1349Volga BulgarcasıTataristan -6176Kasım/Aralık 1349Volga BulgarcasıTataristanRamazan kızı Cy... -77 -11 Kasım 1350Volga BulgarcasıTataristan... oğlu Alp -78 -1351/1352Volga BulgarcasıTataristanRakyaç kızı Amaş2279 -Ağustos/Eylül 1351Volga BulgarcasıTataristan -8380 -24 Kasım 1352Volga BulgarcasıTataristanMenci oğly ...2381 -Şubat/Mart 1353Eski Tatarca  - - - - 34 (2)15 Ağustos 1355Volga BulgarcasıTataristanMamdukh oğlu ...4082 -7 Nisan 1357Volga BulgarcasıTataristanEmitci Bekey ...5283 -1356/1357Volga BulgarcasıTataristanİsmail oğlu Hasan oğlu Mu... oğlu Muhammed5184 -Ağustos/Eylül 1357Volga BulgarcasıTataristanIsukh oğlu Süleyman oğlu Şemci2485 -2 Kasım 1357Volga BulgarcasıTataristanColamuş oğlu Ramazan2586 -Eylül/Ekim 1358Eski Tatarca  - - - - 39 (2)23 Kasım 1358Volga Bulgarcası Tataristan - -87 -31 Ekim 1361Erdal'ın okumasına göreVolga Bulgarcası Tataristan Tatar oğlu Salih 2688 -18 Eylül 1399Eski Tatarca  - - - - 43 (2)Mayıs/Haziran 1443Eski Tatarca  - - - - 44 (2)Hicri 7...Volga BulgarcasıTataristan... oğlu Xaluc - -37 (1)

 Okumalar 
 Tekin T. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcasi. Ankara, 1988;
 Erdal M. Die Sprache der Wolgabulgarische Inschriften. Wiesbaden, 1993.
 Ceylan E. Çuvaşça çok zamanli ses bilgisi. Ankara, 1997, 256 s.
 Әхметҗанов М.И. Болгар теленен язмышы (эпиграфика материаллары буенча) // ТА. 1998. № 1(2). С. 99–119. (Ахметзянов М. И. О судьбе булгарского языка (по материалам эпиграфики). На татарском языке. В интернет-ресурсе имеется  сокращённый перевод статьи на русский язык — вот здесь.)  
 Pritsak O. Die bulgarische Fürstenliste und die Sprache der Protobulgaren. Wiesbaden, 1955;
 Вепzig. J. Dаs Hunnische, Donaubolgarische and Wolgabolgarische // Philogiae Turcicae Fundamenta. Wiesbaden, 1959 Вd. I. S. 685-695.
 Вепzig. J. Dаs Tschuwaschische // Turcicae Fundamenta. Wiesbaden, 1959 Вd. I. S. 695-751.
 Róna-Tas A., Fodor S. Epigraphica Bulgarica: A Volgai Bolgar – török feliratok. Szeged, 1973;
 Ligeti L. A magyar nelv török kapcsolatai a honfoglalás etőtt és az Árpádkorban. Budapest: Akadémiai Kiadó, 1986 602 I.
 Булатов А.Б. Булгарские эпиграфические памятники XIII–XIV вв. Правобережье Волги // Эпиграфика Востока, XVI. – М.-Л.: Наука, 1963. – С. 56–71.
 Булатов А.Б. Эпиграфические памятники Закамья // Ученые записки НИИЯИИЭ. – Чебоксары, 1967. – С. 198–215.
 Каховский В. Ф. Булгарские памятники на территории Чувашии // История исследования археологических памятников в Чувашском Поволжье и материалы по антропологии чувашей. Чебоксары, 1995.
 Малов С.Е. Булгарские и татарские эпиграфические памятники // Эпиграфика Востока. – М.-Л., 1947. – Вып. I. – С. 38–45.
 Малов С.Е. Булгарская и татарская эпиграфика // Эпиграфика Востока. – М.- Л., 1948. – Вып. II. – С. 41–48.)
 Милли (Прокопьев) А Н. Отчёт о поездке с целью фотографирования древнечувашских надгробных надписей в пределах Чебоксарского и Цивильского уездов (1925 г.) // НА ЧГИГН. Отд. I. Ед. хр. 20. Инв. № 990. Л. 248-278.
 Михайлов Е. П. Фотоснимки надгробных камней, сделанные входе экспедиции 1984 г. в Комсомольском, Яльчикском, Батыревском, Шемуршинском районах Чувашской АССР // НА ЧГИГН. Отд. И. Ед. хр. 803. Инв. № 7021.
 Мухаметшин Д. Г. Эпиграфические памятники Болгарского городища. Рукопись. / Архив ИА РАН. -Ф. Р-21. - Ед. хр. 2015.
 Хакимзянов Ф.С. Язык эпитафий волжских булгар. М.: Наука. 1978 206 с.
 Хакимзянов Ф. С. Эпиграфические памятники Волжской Булгарии и их язык / Отв. ред. Э. Р. Тенишев; АН СССР, Казан. фил., Ин-т яз., лит. и истории им. Г. Ибрагимова. — М. Наука, 1987. — 191 [1] с., ил.
 Хузангай А. П. БУЛГАРСКИЕ ЭПИГРАФИЧЕСКИЕ ПАМЯТНИКИ. — Статья в электронной чувашской энциклопедии.
 Юсупов Г. В. Введение в булгаро-татарскую эпиграфику. — М., Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — 322 с.
 И.И. Гайнуллин, Х.М. Абдуллин, А.В. Касимов, А.М. Гайнутдинов, С.Р. Хамидуллин, Л.Н. Багаутдинова. Документирование булгаро-татарских эпиграфических памятников современными методами. // «Восток (Oriens)», 2023. № 6, с. 29–41.

Kaynakça

 Konuyla ilgili yayınlar 
 Увидели свет новые книги по эпиграфическим и литературным памятникам Булгарского периода
 Среднебулгарский  — Лингвофорум.
 Измайлов И. Л., Волжская Булгария XIII в.: автономия или ханский улус, 2009

Kategori:İdil Bulgarları
Kategori:Bulgarlar (etnik grup)
Kategori:Altın Orda Devleti
Kategori:Tataristan tarihi
Kategori:Çuvaşistan tarihi