Kronolojik tarihleme

Kronolojik tarihleme ya da kısaca tarihleme, bir nesne ya da olaya geçmişte bir tarih atfederek, söz konusu nesne ya da olayın önceden belirlenmiş bir kronoloji içinde yer almasını sağlama sürecidir. Bu işlem genellikle “tarihlendirme veya tarihleme yöntemi” () olarak bilinen bir yöntem gerektirir. Farklı kriterlere ve tekniklere bağlı olarak çeşitli tarihleme yöntemleri mevcuttur ve bu tür teknikleri kullanan disiplinlerin çok iyi bilinen bazı örnekleri, örneğin tarih, arkeoloji, jeoloji, paleontoloji, astronomi ve hatta adli tıp, çünkü sonuncusunda bazen bir kadavra ölümünün geçmişte hangi anda gerçekleştiğini araştırmak gerekir. Bu yöntemler genel olarak, belirli bir tarih veya tarih aralığını içeren mutlak tarihleme veya eserler ile olayları diğer olaylara ve/veya eserlere göre bir zaman çizelgesine yerleştiren tarihlendirmeyi ifade eden göreceli tarihleme olarak tanımlanır. Yakın dönem aralığındaki yazılar ve stratigrafik işaretler gibi diğer belirteçler de bir eserin veya olayın kronolojiye yerleştirilmesine yardımcı olabilir.

 Mutlak ve göreceli tarihleme 
Tarihlendirme yöntemleri en yaygın olarak iki kritere göre sınıflandırılır: göreceli tarihleme ve mutlak tarihleme.

 Göreceli tarihleme 

Göreceli tarihleme yöntemleri bir nesnenin veya olayın mutlak yaşını belirleyemez, ancak belirli bir olayın mutlak tarihi iyi bilinen başka bir olaydan önce veya sonra gerçekleşmesinin imkansızlığını belirleyebilir. Bu göreceli tarihleme yönteminde, Latince terimler ante quem ve post quem genellikle sırasıyla bir olayın meydana geldiği veya bir eserin bir tabaka içinde bırakıldığı olası en son ve en eski anları belirtmek için kullanılır. Ancak bu yöntem diğer birçok disiplinde de kullanışlıdır. Örneğin tarihçiler Shakespeare'in Henry V oyununun 1587'den önce yazılmadığını bilirler çünkü Shakespeare'in oyununu yazmak için kullandığı birincil kaynak Raphael Holinshed'in Chronicles kitabının 1587'ye kadar yayınlanmamış olan ikinci baskısıydı. Dolayısıyla, 1587 yılı Shakespeare'in "V. Henry" oyununun "post quem" tarihidir. Bu da oyunun mutlaka 1587'den sonra (Latincede "post") yazıldığı anlamına gelmektedir.

Aynı tümevarım mekanizması arkeoloji, jeoloji ve paleontolojide de birçok şekilde uygulanmaktadır. Örneğin, mutlak tarihlendirme için zorluklar veya belirsizlikler arz eden bir tabakada, paleopalinoloji tabakada bulunan polenlerin incelenmesi yoluyla göreceli bir referans olarak kullanılabilir. Bu, soyu tükenmiş olsun ya da olmasın bazı botanik türlerin zaman ölçeğinde belirli bir konuma ait olduğunun iyi bilinmesi gibi basit bir nedenden dolayı kabul edilmektedir.

Jeoloji, paleontoloji veya arkeolojide kullanılan göreceli tarihlendirme yöntemleri ve göreceli tarihlendirme uygulamalarının kapsamlı olmayan bir listesi aşağıda yer almaktadır:

 Kesişen ilişkiler 
 Flor emilim tarihlemesi 
 Harris matrisi
 Dahil edilen parçalar kanunu 
 Süperpozisyon yasası
 Likenometri 
 Oksijen izotop oranı döngüsü  temelinde deniz izotop aşamaları 
 Eriyik kapanımları
 Morfoloji (arkeoloji)
 Azot tarihleme
 Palinoloji, arkeolojik tabakaların göreceli olarak tarihlendirilmesi için modern tarihli polenlerin incelenmesi, ayrıca adli palinolojide de kullanılır.
 Paleomanyetizma
 Paleopalinoloji, ayrıca "Palaeopalinoloji" olarak da yazılır, jeolojik tabakaların göreceli tarihlendirilmesi için fosilleşmiş polenlerin incelenmesi.
 Orijinal yataylık prensibi 
 Yanal süreklilik ilkesi 
 Faunal ardışıklık ilkesi 
 Serileştirme (arkeoloji) 
 Sekans tarihleme  (bir tür seri tarihleme)
 Tefrokronoloji 
 Tipoloji (arkeoloji) 
 Uranyum-kurşun tarihleme  Kurşun korozyon tarihlemesiSüperiletkenlik konusunda uzman olan Kimya Profesörü Shimon Reich, İsrail'de ve antik dönemde başka yerlerde yaygın olarak kullanılan bir malzeme olan kurşunun manyetik özelliklerine dayanarak eserlerin tarihlendirilmesi için bir yöntem ortaya koydu. Reich ve çalışma arkadaşları, kriyojenik sıcaklıklarda kurşunun bir süper iletken haline geldiğini, ancak yüzyıllar boyunca hava ve suya maruz kalması sonucu oluşan korozyon ürünlerinin (kurşun oksit ve kurşun karbonat) süper iletken olmadığını bulmuşlardır. Manyetik ölçümler ve (diğer teknikler kullanılarak) 2500 yıllık olduğu bilinen eserlerle karşılaştırma temelinde grup, kurşun korozyon ürünlerinin kütlesinin bir nesnenin yaşıyla doğru orantılı olduğunu gösterdi. (New Journal of Physics, 2003, 5, 99) (sadece arkeolojide kullanılır)
 Vernik mikrolaminasyon 
 Tarla faresi saati 

 Mutlak tarihleme 

küçükresim|

Mutlak tarihleme yöntemleri, bir nesnenin ortaya çıktığı veya bir olayın gerçekleştiği belirli bir zamanı belirlemeye çalışır. Bu tekniklerin sonuçları bilim camiasında büyük ölçüde kabul görse de, örnekleme hataları ve jeolojik bozulmalar da dahil olmak üzere doğru mutlak tarihlemenin keşfini engelleyebilecek çeşitli faktörler vardır. Bu tür kronolojik tarihlendirme, başta Radyometrik tarihleme yöntemleri olmak üzere mutlak referans kriterlerini kullanır. Maddi kalıntılar, kalıntıları oluşturan organik malzemeler incelenerek kesin olarak tarihlendirilebilir. Örneğin, tuğla parçaları içeren kalıntılar, malzemenin yaklaşık olarak kaç yıl önce pişirildiğini belirlemek için termolüminesans (TL) tarihleme sürecinden geçebilir. Bu teknik, sökülen tuğlaların termolüminesansını test ederek Toruń'daki Aziz James Kilisesi'nin tarihini keşfetmek için kullanıldı. Bu örnekte, kilisenin tarihsel bilgisindeki bir boşluğu dolduran kesin bir tarih belirlenmiştir.

Bu teknikler başka birçok alanda da kullanılmaktadır. Örneğin jeologlar, köken dönemlerini keşfetmek için kaya tortularına mutlak tarihleme yöntemleri uygularlar.

Hem radyometrik hem de radyometrik olmayan mutlak tarihleme yöntemlerine bazı örnekler aşağıda verilmiştir:

 Amino asit tarihleme 
Arkeomanyetik tarihleme 
 Argon-argon tarihleme 
 Astronomik kronoloji 
 Karbon tarihleme: Radyokarbon tarihleme olarak da bilinen bu yöntem, insan ve hayvan kalıntılarının yanı sıra eserlerdeki organik malzemenin yaşını da ortaya çıkarabilir. Bu süreç yaklaşık 50.000 yıl öncesine kadar olan tarihleri güvenilir bir şekilde ölçebilir.
 Sementokronoloji, bu yöntem zaman ölçeğinde kesin bir anı değil, ölü bir bireyin ölüm yaşını belirler.
 Datestone (sadece arkeolojide kullanılır)
 Dendrokronoloji
 Elektron spin rezonans tarihlemesi 
 Fizyon iz tarihlendirmesi 
 Jeokronoloji 
 Herbkronoloji 
 İyot-ksenon tarihleme 
 Potasyum-argon tarihleme 
 Kurşun-kurşun tarihleme 
 Lüminesans tarihleme 
 Termolüminesans tarihleme 
 Optik olarak uyarılmış lüminesans 
 Optik olarak uyarılmış lüminesans termokronometrisi 
 Moleküler saat  (çoğunlukla filogenetik ve evrimsel biyoloji alanlarında kullanılır)
 Obsidyen hidrasyon tarihlemesi  (yalnızca arkeolojide kullanılır)
 Oksitlenebilir karbon oranı tarihlemesi 
 Rehidroksilasyon tarihlemesi 
 Rubidyum-stronsiyum tarihlemesi 
 Samaryum-neodimyum tarihleme 
 Tefrokronoloji 
 Uranyum-kurşun tarihleme 
 Uranyum-toryum tarihlemesi 
 Uranyum-uranyum tarihlendirme, günümüzden yaklaşık 10.000 ila 2 milyon yıl önce (BP - Before Present) veya 234U'nun yarı ömrünün yaklaşık sekiz katına kadar olan örneklerin tarihlendirilmesinde yararlıdır.
 Kıpırdanma eşleştirme 

 Arkeolojide tarihlendirme yöntemleri 
Tıpkı jeologlar veya paleontologlar gibi, arkeologlar da hem eski hem de yeni insanların yaşını belirlemek için getirilirler. Dolayısıyla, arkeolojik olarak değerlendirilebilmesi için, tarihlendirilecek kalıntıların, nesnelerin veya eserlerin insan faaliyetleriyle ilgili olması gerekir. Tarihlendirilecek kalıntılar veya unsurlar insan türünden daha eskiyse, bunları inceleyen disiplinlerin jeoloji veya paleontoloji gibi bilimler olduğu varsayılır.

Bununla birlikte, arkeolojik tarihlendirmedeki zaman aralığı, tek bir insanın ortalama ömrüne kıyasla çok büyük olabilir. Örnek olarak Güney Afrika'nın güney kıyısındaki Pinnacle Point mağaraları, 170.000 yıl öncesinden itibaren deniz kaynaklarının (kabuklu deniz ürünleri) insanlar tarafından düzenli olarak kullanıldığına dair kanıtlar sağlamıştır. Öte yandan, yüz yıl kadar yeni kalıntılar da arkeolojik tarihleme yöntemlerinin hedefi olabilmektedir. Bu, 1992 yılında Güney Carolina'da (Amerika Birleşik Devletleri) kazı yapılan 18. yüzyıldan kalma bir yelkenli örneğidir. Dolayısıyla, en eskisinden en gencine kadar, tüm arkeolojik sitlerin uygun bir yöntemle tarihlendirilmesi muhtemeldir.

Arkeolojik kayıtlardan çıkarılan malzemenin tarihlendirilmesi, bir eser üzerinde doğrudan çalışılarak yapılabilir veya ilişkilendirme ile bağlam içinde bulunan malzemelerle çıkarılabilir veya sekans içinde tarihlendirilebilir bağlamlara göre keşfedildiği noktadan çıkarılabilir. Tarihleme esas olarak kazı sonrası gerçekleştirilir, ancak iyi uygulamayı desteklemek için “nokta tarihleme” adı verilen bazı ön tarihleme çalışmaları genellikle kazı ile birlikte yürütülür. Tarihlendirme, arkeolojide geçmişin modellerini oluşturmak için çok önemlidir, çünkü tarihlendirilebilir nesnelerin ve örneklerin bütünlüğüne dayanır. Birçok arkeoloji bilimi disiplini, tarihleme kanıtlarıyla ilgilenir, ancak pratikte bazı durumlarda birkaç farklı tarihleme tekniği uygulanmalıdır, bu nedenle kazı sırasında kaydedilen bir arkeolojik dizinin çoğu için tarihleme kanıtı, stratigrafik ilişkiler üzerine dikkatli bir çalışma ile bilinen mutlak veya bazı ilişkili adımlardan gelen bilgilerin eşleştirilmesini gerektirir.

Buna ek olarak, geçmişteki insan varlığı veya geçmişteki insan faaliyetleriyle olan özel ilişkisi nedeniyle arkeoloji, diğer bilimlerle paylaştığı neredeyse tüm tarihleme yöntemlerini kullanır, ancak aşağıdakiler gibi bazı özel varyasyonlar da vardır:

Yazılı işaretler
 Epigrafi - yazıtların analizi, harflerin tanımlanması, anlamlarının açıklığa kavuşturulması, kullanımlarının tarihlere ve kültürel bağlamlara göre sınıflandırılması ve yazı ve yazarlar hakkında sonuçlar çıkarılması yoluyla.
 Nümismatik - birçok sikkenin üzerinde üretim tarihi yazılıdır veya kullanımları tarihsel kayıtlarda belirtilmiştir.
 Paleografi - tarihi el yazmalarının deşifre edilmesi, okunması ve tarihlendirilmesi de dahil olmak üzere eski yazıların incelenmesi.

 Serileştirme 
Serileme göreceli bir tarihleme yöntemidir (bkz. yukarıda göreceli tarihleme yöntemleri listesi). Sıralamanın pratik bir uygulamasına örnek olarak, taş alet veya çanak çömlek gibi eserlerin bilinen stil karşılaştırması verilebilir.

 Yaşa eşdeğer stratigrafik belirteçler
 Paleomanyetizma (göreceli bir tarihleme yöntemi, bkz. yukarıdaki ilgili liste)
 Oksijen izotop oranı döngüsüne dayalı deniz izotop aşaması (göreceli bir tarihleme yöntemi, yukarıdaki ilgili listeye bakınız)
 Tefrokronoloji (mutlak bir tarihleme yöntemi, bkz. yukarıdaki ilgili liste)

 Stratigrafik ilişkiler 
Bir arkeolojik alanın stratigrafi, o alandaki belirli faaliyetleri (“bağlamlar”) tarihlendirmek veya tarihini kesinleştirmek için kullanılabilir. Örneğin, bir kontekst tarihi bilinen diğer iki kontekst arasında mühürlenmişse, ortadaki kontekstin bu tarihler arasına tarihlenmesi gerektiği sonucuna varılabilir.

Notlar


 Ayrıca bakınız 
 Astronomik kronoloji
 Dünya'nın yaşı
 Evrenin yaşı
 Jeokronoloji
 Jeolojik zaman ölçeği
 Dünya'nın jeolojik tarihi
Arkeoloji bilimi

Kaynakça

Kategori:Kronoloji
*