Büklükale

Büklükale, Türkiye'nin merkezi Kırıkkale iline bağlı Karakeçili ilçesine bağlı Köprüköy köyü yakınlarında, Kızılırmak nehri kenarında bulunan bir arkeolojik sit alanıdır. Büklükale'nin bu konumu antik dönemde bir ulaşım kavşağı olarak önemlidir, çünkü Kızılırmak Nehri'nin en dar noktasında, batı yakasında yer almakta olup, tarih boyunca önemli bir geçiş noktası olarak hizmet vermiştir. Höyüğün güneyinde Anadolu Selçuklu (M.S. 13. yüzyıl) dönemi Çeşnigir Köprüsü ve bir Roma köprüsünün kalıntıları bulunmaktadır. Su seviyesi düşük olduğunda, köprünün altında Roma dönemine ait bir önceki yapının kalıntıları görülebilmekte, kayalık zeminde bulunan delikler ise daha eski bir köprüye işaret etmektedir.

 Tarihi 
Büklükale, ilk olarak  Orta Tunç Çağı'ndan Geç Tunç Çağı'na kadar yerleşim görmüş ve ardından Hitit İmparatorluğu'nun bir parçası olmuştur. Kaman-Kalehöyük'ün yaklaşık 50 km batısında yer alan bu alan, yaklaşık 30 hektarlık bir büyüklüğe sahiptir.

Höyük ve çevresinde dört ana tabaka tespit edilmiştir:

 Tabaka 1: Osmanlı ve Bizans Dönemi
 Tabaka 2: Helenistik Dönem ve Demir Çağı
 Tabaka 3: MÖ 2. Binyıl - Geç Tunç Çağı (M.Ö. 1550 – MÖ 1200) ve Orta Tunç Çağı (MÖ 2000 – MÖ 1550)
 Kızılırmak nehri doğuda Hitit Krallığı'nın, batıda ise imparatorluk topraklarının sınırını oluşturmaktadır. İç Anadolu'dan Afyon'a kadar ana yollar uzanmaktaydı.
 Orta Tunç Çağı'nda, bu yerleşim Kızılırmak Nehri üzerinde doğu-batı yönünde ilerleyen ticaret yolları için önemli bir geçiş noktasıydı. Asur Ticaret Ağı'nın bir parçası olmuş olabilir. Erken Tunç Çağı ile karşılaştırıldığında, Orta Anadolu'nun Batı Anadolu ile ticarete olan ilgisi azalmış ve Batı Anadolu ticareti daha çok Ege Denizi'ne yönelmiştir. Buna karşılık, Orta Anadolu ticareti doğuya, Asurlulara doğru kaymıştır.
 Tabaka 4: MÖ 3. Binyıl - Erken Tunç Çağı (M.Ö. 3000 – MÖ 2000)
 Erken Tunç Çağı'nda, Anadolu Ticaret Ağı'nın Kızılırmak Nehri'nin bu kesişim noktasından geçerek Orta Anadolu'yu Batı Anadolu (Küçük Asya) ile bağlamış olabileceği düşünülmektedir.

Kazılar beş alanda yoğunlaşmıştır: Höyüğün zirvesinde akropol, güneyde alt ve üst teras, kuzeyde kuzeydoğu terası ve batı yamacında aşağı şehir.

Şimdiye kadar ağırlıklı olarak jeofizik prospeksiyon ile araştırılan aşağı şehirde, üç farklı evreye ait şehir suru tespit edilmiştir. Bunların en yenisi, tipik bir Hitit kasematlı duvarıdır; yani paralel iki duvar sırası arasında ayrı odaların bulunduğu, kuleler ve bir şehir kapısına sahip bir yapıdır. Bu bulgular ışığında höyükteki Hitit yerleşimi MÖ 17. yüzyıl veya daha sonrasına tarihlendirilmiştir. Kuleler ayrı yapı birimleri olarak inşa edilmiş olup MÖ geç 16. veya erken 15. yüzyıla aittir. Diğer iki duvar sırası daha eski tarihlere, yani Asur ticaret kolonileri dönemine aittir. Bulunan seramiklerin neredeyse tamamı MÖ 2. binyıla ait olduğundan, aşağı şehir bölgesinde daha erken bir yerleşimin varlığı pek olası değildir.

Akropolde, 50 × 30 metre taban alanına sahip anıtsal bir yapı ortaya çıkarılmıştır. Moloz taşlardan poligonal teknikle (Kyklopik) inşa edilen doğu duvarı, 7 metre yüksekliğe kadar korunmuş durumdadır. Yapıda iki evre tespit edilmiştir. C14 tarihlemesine göre ilk yapı MÖ 1980 civarında inşa edilmiş ve MÖ 1870'te terk edilmiştir. Yaklaşık yüz yıl sonra, Karum-1b döneminde bina yeniden inşa edilmiş ve sonunda MÖ 16. yüzyılın ilk yarısında, yani Hitit döneminde, bir yangınla tahrip olmuştur. Bu durum, yapının Karum döneminden bir geçiş dönemi boyunca Hitit İmparatorluğu'nun başlangıcına kadar kullanıldığını açıkça göstermektedir.  Fairbairn, Andrew S., et al., "Ceremonial Plant Consumption at Middle Bronze Age Büklükale, Kırıkkale Province, Central Turkey", Vegetation History and Archaeobotany, vol. 28, no. 3, pp. 327–46, 2019

Kalıntılarda Hitit dilinde yazılmış dört çivi yazılı tablet parçası ve Hurrice yazılmış bir tablet parçası bulunmuştur. Bu bulgularla Büklükale, Küçük Asya'da bu tür çivi yazılı belgelerin bulunduğu en batıdaki yerleşim yeri olma özelliğini taşımaktadır. Hitit metinlerinden birinde, muhtemelen bir mektupta, Büyük Kral'ın alışılmış unvanı olan 'Güneşim' hitabı kullanılmıştır. Kazı ekibi bunu, hükümdarın en azından belirli dönemlerde bu yerleşimde ikamet ettiğinin bir işareti olarak yorumlamaktadır.

Bulunan bir mühür baskısında, filolog Mark Weeden TONITRUS hiyeroglif işaretini tespit ettiğini düşünmektedir.Mark Weeden: Hittite Epigraphic Finds from Büklükale 2010-14 In: Anatolian Archaeological Studies 19, 2016, S. 81–104. Tyskiewicz tipindeki bu mühür, Karum döneminden Hitit dönemine geçiş evresine tarihlendirilmekte olup, bu belge Luvi hiyerogliflerinin çok erken bir örneği olabilir. Bu aynı zamanda, Luvi dilini konuşan toplulukların bu erken dönemde bile Anadolu'da yerleşmiş olduklarını gösterebilir.Kimiyoshi Matsumura: New Evidence on Central Anatolia during the Second Millennium BCE Excavations at Büklükale In: Near Eastern Archaeology 28, 2020, S. 237–240.

Aşağı şehirde Hitit sonrası bir yerleşime ait hiçbir iz bulunamazken, höyüğün tüm bölgelerindeki daha eski mimari yapılar sonraki yapılarla örtülmüştür. Bunlar Demir Çağı'ndan Osmanlı dönemine kadar uzanmaktadır. Bizans İmparatoru X. Konstantin (1059-1067 yılları arasında hüküm sürdü) döneminden ve ayrıca erken ve orta Demir Çağı'ndan da seramik parçaları bulunmuştur.

Büklükale'nin tarihi adı tartışmalıdır. Asurolog Gojko Barjamovic, burayı Karum döneminin bir ticaret merkezi olan Wahshushana ile özdeşleştirir. Asur kaynaklarına göre, Durhumit ve Puruşhanda arasındaki Bakır Yolu üzerinde bir nehir geçiş noktasında bulunuyordu. Barjamowic, Durhumit'i Merzifon civarında ve Puruşhanda'yı Akşehir'de konumlandırır.Gojko Barjamovic: Routes and Historical Geography in Central Anatolia In: Itamar Singer (Hrsg.): Ipamati kistamati pari tumatimis: Luwian and Hittite Studies Presented to J. David Hawkins on the Occasion of His 70th Birthday. Tel Aviv 2010, ISBN 9652660264, ss. 20–22. Massimo Forlanini ise Büklükale'yi, muhtemelen Hititçe Turmitta ile aynı olan Durhumit'in kendisi olarak görmektedir. Bunu, Hitit metinlerinde Turmitta'nın sıkça geçmesiyle, Wahshushana'nın ise orada çok nadiren geçmesiyle gerekçelendirir.Massimo Forlanini: The Historical Geography of Anatolia and the Transition from the Kārum-Period to the Early Hittite Empire In: Jan Gerrit Dercksen (Hrsg.): Anatolia and the Jazira during the Old Assyrian Period. Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten, Leiden 2008, S. 57–86. Eskiçağ Uzmanı Carlo Corti, Büklükale için Nenašša'yı önerirken,Carlo Corti: The North: Hanhana, Hattena, Ištahara, Hakpiš, Nerik, Zalpuwa, Tummana, Pala and the Hulana River Land. In: Mark Weeden, Lee Z. Ullmann (Hrsg.): Hittite Landscape and Geography. Brill, Leiden 2017, ss. 85–94. Türk Hititolog Özlem Sir Gavaz ise Salatiwara'yı önermektedir.Özlem Sir Gavaz: Büklükale’nin Hititler Dönemindeki Adı Üzerine Yeni Bir Değerlendirme. In: TUBA-AR 25, 2019, ss. 85–94. Kazı ekibi, yerin önemi nedeniyle Durhumit'i tercih etmektedir.Kimiyoshi Matsumura: New Evidence on Central Anatolia during the Second Millennium BCE Excavations at Büklükale In: Near Eastern Archaeology 83, 2020,s. 249.

 Kazılar 
İsviçreli Hititolog Emil Forrer 1926'da Büklükale höyüğünü ziyaret etti ve burada bir şehir suruna ve bazı kulelere ait izleri tespit etti. Aynı yıl Alman Yakındoğu arkeoloğu Hans Henning von der Osten bölgeyi ziyaret etti. Von der Osten, bugün Ankara Etnografya Müzesi'nde sergilenen Selçuklu dönemine ait bir aslan heykelini tanımlamıştır.

1991 ve 2006 yıllarında, yakındaki Kaman-Kalehöyük kazılarını yöneten Japon arkeolog Sachihiro Omura, höyükte yüzey araştırmaları gerçekleştirmiştir. 2009'dan bu yana Japon Anadolu Arkeoloji Enstitüsü (JIAA), Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi ile işbirliği içinde, Kimiyoshi Matsumura başkanlığında Büklükale'de kazı çalışmaları yürütmektedir.Weeden,Mark, "Hittite Epigraphic Finds from Büklükale 2011–14", Anatolian Archaeological Studies, 19, pp.81–10, 2016

2010 yılında yapılan kazılarda burada Hitit çivi yazılı bir tablet parçası bulunmuştur. Bu, Türkiye'de şimdiye kadar bulunan en batıdaki çivi yazılı tablet olma özelliğini taşımaktadır.Weeden M, "A Hittite Tablet from Büklükale", Anatolian Archaeol Stud 18, pp. 19–35, 2013 Tablet daha sonra deşifre edilmiş ve tercüme edilmiştir. Yakın zamanda Hurri dilinde yazılmış, bir arınma ritüelini içeren başka bir tablet de bulunmuştur.

 Kaynakça 

Kategori:Antik Roma mimarisi
Kategori:Roma arkeolojisi
Kategori:Türkiye'deki arkeolojik sitler