Yakûb bin Leys es-Saffâr

Yakûb bin Leys es-Saffâr (; 25 Ekim 840 – 5 Haziran 879), bir bakır ustasıydı ve başkenti Zerenc'de (günümüzde güneybatı Afganistan'da bulunan bir şehir) bulunan Sistan'ın Saffârî Hanedanı'nın kurucusudur. Askeri liderliği altında, günümüz İran'ı, Afganistan, Türkmenistan, Özbekistan, Tacikistan'ı ve ayrıca Batı Pakistan'ın bazı kısımlarını ve Irak'ın küçük bir bölümünü içeren Büyük İran'ın doğu kısımlarının çoğunu fethetmiştir. Yerine kardeşi Amr bin Leys geçmiştir.

 Erken dönem 
Yakûb, 840 yılında, doğu İran kökenli olarak, günümüzde Afganistan sınırları içerisinde bulunan Zerenc'in doğusunda ve Leşkergah'ın batısında bulunan Karnin (Qarnin) adlı küçük bir kasabada doğdu. Soyağacı ve sosyal geçmişi hakkında bilgi bulunmamaktadır. Clifford Edmund Bosworth, Sünni kaynakların birçoğunun, Abbâsî halifesine karşı gösterdiği saygısızlık nedeniyle Yakûb'a karşı her zaman düşmanca davrandığını açıklıyor.Bosworth, "The Armies of the Saffarids", pp. 536, 541. Cited in  "Bazı kaynaklar Yakûb'u Hâricî olmakla suçladı, İbn Hallikân onu Hristiyan olarak nitelendirdi ve Nizâmülmülk onun İsmaililiğe geçtiğini iddia etti". Ancak bu iddialar, Yakûb'un ölümünden yaklaşık bir asır sonra ortaya çıktı ve çoğu kaynak, Yakûb'un çileci yaşam tarzı konusunda hemfikirdir.

Çeşitli kaynaklara göre son derece fakirdi ve bu yüzden zaman zaman ekmek ve soğan yiyordu. Ailesi, Sünniler ve Hariciler arasında yaşanan mezhep çatışmaları nedeniyle Zerenc şehrine taşındı. Yakûb bakırcı ("Saffâr") olarak çalışmaya başladı, kardeşi Amr ibn el-Leys ise katır kiralayıcı olarak çalışmıştır.

 İktidara yükseliş 
Yakûb, kardeşleri Amr ibn el-Leys, Tâhir ibn el-Leys ve Ali ibn el-Leys ile birlikte daha sonra Abbâsîler'e karşı çıkan Salih ibn el-Nadr önderliğindeki ayyarlara katılarak Bost'ta yönetime başladı. 854 yılında ayyarlar, Sistan'ın Tâhiri valisi olan İbrahim bin el-Hudeyn'i kovmayı başardılar. Bir diğer ayyar lideri Dirhem bin Nasr, 858 yılında Sistan kralı Salih'i tahttan indirmeyi başardı. Ancak 861 yılında Yakûb, Dirhem'i devirdi ve o noktada kendisine Emir unvanını verdi.

 Saltanatı 

 Sistan ve Horasan'daki seferler 
sağ|küçükresim| Horasan, Mâverâünnehir ve Toharistan Haritası

Yakûb, önce memleketi Sistan'da Hâricîler ile mücadele ederek Abbâsî halifesinin dikkatini çekti. 864 yılında, "Yakûb, eski efendisi Salih'e karşı Leşkergah'a bir sefer düzenledi ve ardından Rukkaj ve Zemindaver'a oradaki yerel yönetici Zunbil'e karşı sefer düzenledi, onu öldürdü ve muazzam bir ganimet elde etti." Ayrıca Zunbil kralının oğlu da dahil olmak üzere Zunbil ailesinin birkaç üyesini ele geçirmeyi başardı. Daha sonra Hindu Şahlarını yenerek başkentleri Kâbil'i fethetti. Daha sonra Kuzey Sistan'daki Hâricîlere karşı harekete geçti, kesin bir zafer kazandı ve 865 yılında liderleri Ammar bin Yaser'i öldürdü. Yakub'un seferleri Doğu'da militan Hariciliğin gerilemesine yol açtı. Yakub, Ammar'ı mağlup ettikten sonra şenlik düzenledi. Kutlama sırasında mahkeme üyelerinden biri Arapça bir konuşma yaptı. Yakub, ikincisine anlayamadığı bir dilde konuşmasının sebebini sordu. Yakub'un katiplerinden biri olan Muhammed bin Vasıf, daha sonra Farsça bir kaside okudu.

Yakûb, Pers krallarının mirasına sahip çıkmak ve "onların ihtişamını yeniden canlandırmak" istiyordu ve bu nedenle 867 yılında Abbâsî halifesi Mutez'e kendi yazdığı bir şiiri gönderdi. Şiirde şöyle deniyordu: "Benimle birlikte Derafsh Kaviani var, onunla milletleri yönetmeyi umuyorum."

870/871 yılında Yakûb, Herat'taki Hâricîler'e karşı yürüdü ve onları mağlup etti. Daha sonra Karuh'a doğru yürüdü ve Abdurrahman adlı bir diğer Harici liderini mağlup etti. Yakûb daha sonra Abdurrahman'ı affetti ve onu İsfizar valisi yaptı.

Ordusu daha sonra Gazne, Kâbil ve Bamyan'a doğru ilerleyerek bu bölgeleri Hindu Şahilerden fethetti ve buralara Müslüman valiler atadı. Oradan Hindukuş Dağları'nın kuzeyine doğru hareket ettiler ve 870'te bütün Horasan onların kontrolü altına girdi. Pencşir Vadisi artık Yakûb'un kontrolü altındaydı ve bu sayede gümüş sikke bastırabiliyordu. 873 yılında Yakûb, Tâhirîleri başkentleri Nişabur'dan kovdu ve hükümdarı Muhammed bin Tahir'i esir aldı; bu durum Abbâsîler ile çatışmalara yol açtı. Yakûb'un çok sayıdaki savaşlarından birinde yüzü o kadar çirkinleşti ki, yirmi gün boyunca sadece ağzındaki bir borudan yemek yiyebildi.

 Batı İran'daki seferler 
Yakûb, Fars eyaletini fethetmek amacıyla batıya doğru yola çıktı. Kaynaklar daha sonra neler yaşandığı konusunda farklı görüşlere sahipler; ancak Yakûb sonunda sefere devam etmekten vazgeçirildi ve Sistan'a doğru geri döndü. Onun geri çekilmesinin, ya Vali Muhammed bin Vasil'in kendisine boyun eğmesinden ya da halifelik hükûmetinin batıya doğru ilerlemekten vazgeçmesi için onu ikna etmek amacıyla gönderdiği elçilerin gelmesinden kaynaklandığı belirtilmektedir. Her iki durumda da, Muhammed kısa bir süre sonra merkezi hükûmetle bir yakınlaşmaya vardı ve 872'de haraç (vergi gelirleri) ve muhtemelen Fars hükûmetini bir halife temsilcisine devretti. Yakûb daha sonra 874 yılında Taberistan'a gitti ve Zeydî lideri Hasan bin Zeyd ile savaştı. Yakûb, Rey'e gitmeden önce Taberistan'ın başkenti Amul'da vergi topluyordu.

Yakûb bin Leys tekrar Fars'a doğru yola çıktı, bu sefer orayı işgal ederek İstahr'a kadar ilerledi ve Muhammed'in oradaki hazinelerini ele geçirdi. Muhammed, Yakûb'u durdurmak amacıyla Huzistan'dan ayrılıp Fars'a döndü. Ağustos 875'te Bahtigan Gölü yakınlarında karşılaştılar ve çıkan savaşta Muhammed sayıca üstün bir orduya sahip olmasına rağmen yenildi. Muhammed kaçmak zorunda kaldı; Yakûb, Muhammed'in Saidabad'daki kalesini yağmaladı ve Fars'ın kontrolünü ele geçirdi.
küçükresim|Savaşın yerini ve Saffârîler (kırmızı) ve Abbâsîlerin (mavi) ana ordularının izlediği rotaları gösteren harita
sağ|küçükresim| İran'ın Zabul kentindeki Yakûb heykeli

876'da Abbasi temsilcisi Muvaffak, Yakûb'a Horasan, Taberistan, Fars, Gürgan ve Rey'in valiliğini ve onu Bağdat'ta güvenlik şefi olarak atamayı teklif etti. Yakûb, bu teklifin halifenin zayıflığından dolayı yapıldığını anlayınca reddetti ve başkente doğru ilerleyeceğini yazdı. Bu teklif, Yakûb'un kendi çıkarları için bir tehdit oluşturduğunu düşünen Samarra Türklerini de yabancılaştırdı. Saffârîler ile anlaşmanın imkânsız olduğunu gören Abbâsî halifesi Mutemid savaşa karar verdi ve Yakûb'a resmen lanet okudu. Mutemid, 7 Mart 876'da başkenti oğlu El-Mufevvad'a bırakarak Samarra'dan ayrıldı. 15 Mart'ta Bağdat'a ulaştı, ardından Kalwadha yakınlarına varıp kamp kurdu.

Yakûb, Huzistan'dan geçerken halifenin eski generallerinden Ebu's-Sac Devdad'ın safını kazanarak Irak'a girdi. Halife General Mesrur el-Belhi, Vasıt dışındaki toprakları sular altında bırakarak ilerleyişini yavaşlatmayı başardı; ancak Saffârî ordusu bunu aşmayı başardı ve 24 Mart'ta Vasit'e girdi. Wasit'ten ayrılıp, Bağdat'a yaklaşık elli mil uzaklıktaki Dayr al-`Aqul kasabasına doğru yola çıktı. Bir kaynağa göre, Yakûb halifenin savaş teklif etmesini beklemiyordu; bunun yerine Saffârîlerin taleplerine boyun eğecekti. Ancak Mutemid, onu durdurmak için Muvaffak'ı gönderdi. İki ordu, Deyrülâkül ile Sib Bani Kuma arasındaki Istarband'da karşılaştı.

Deyrülâkül Muharebesi 8 Nisan'da gerçekleşti. Savaştan önce Yakûb, sayıları on bin civarında olduğu anlaşılan birliklerini gözden geçirdi. Ancak Abbâsîler sayısal üstünlüğe ve aşina oldukları topraklarda savaşmanın ek avantajına sahipti. Abbâsî ordusunun merkezini el-Muvaffak komuta ediyordu. Sağ kanatta Mûsâ bin Boğa, sol kanatta ise Masrur el-Balkhi komuta ediyordu. Saffârîler ile halifeye olan sadakatlerini geri vermeleri için son bir çağrı yapıldı ve savaş başladı.

Çatışmalar gün boyu sürdü. Saffârî ordusu halife ve ordusuyla doğrudan savaşma konusunda biraz isteksizdi. Buna rağmen her iki tarafta da ağır kayıplar oldu, çok sayıda Abbâsî ve Saffârî komutanı öldürüldü. Yakûb da yaralandı, fakat savaş alanını terk etmedi. Akşam yaklaşırken, el-Muvaffak'ı desteklemek için takviyeler geldi. Mevla Nusayr, Dicle üzerindeki teknelerden Saffârîlerin arkasına saldırarak ve Saffârîlerin yük katarını ateşe vererek bir oyalama yarattı ve bu da Abbâsîlere daha fazla avantaj sağladı.

Sonunda Saffârî ordusu savaştan kaçmaya başladı. Yakûb ve korumaları savaşmaya devam ettiler, ancak ordu geri çekilince onları geride bırakarak alanı terk etmek zorunda kaldılar. Halife, savaştan önce Saffârîlerin arkasındaki toprakları sular altında bırakmıştı ve bu da geri çekilmeyi zorlaştırıyordu; birçok adam Abbâsî ordusundan kaçmaya çalışırken boğuldu. Saffârîlerin ani çıkışı üzerine Muvaffak, Yakub'un eşyalarını ele geçirmeyi başardı. Yakûb'un beraberinde getirdiği birkaç siyasi tutuklu, örneğin Tahiri Muhammed bin Tahir, Abbâsîlerin eline geçti ve serbest bırakıldı.

Yakûb daha sonra Irak'tan çekildi ve üç yıl sonra öldü.

 İdeoloji 
küçükresim|Yakûb el-Leys'in gümüş dirhemi.
Saffârîlerin ilk seferlerinin ardındaki motivasyon hala bilinmemektedir ve ortaöğretim akademik çevrelerinde yoğun bir şekilde tartışılmaktadır. Bazı bilginler, Yakûb'un proto-Sünni İslam'ı yaymak amacıyla bir gazi savaşçısı olarak savaştığına inanırken diğerleri onun Fars kimliğinden ilham aldığı fikrini desteklerken, diğerleri onun askeri fetihlere olan sevgisine inanmaktadır. Yakûb'un Abbâsî halifelerine karşı düşmanlığı açıkça görülüyordu.

Saffârîlerin kurucusu Yakûb'un dini tartışma konusu olmuştur. Birincil kaynakların çoğu Sâmânîler'in yıkılışı sırasında veya sonrasında yazılmış olup, Saffârîleri, Sâmânîler'in gözünden ele almaktadır. Bu birincil kaynaklar, Yakûb'u ya dindar bir haylaz ya da gönüllü bir Sünni savaşçı - bir mütavavî - olarak tasvir ediyor. Ancak Haricilik, Doğu İran'ın herhangi bir yerinden daha uzun süre Sistan'da gelişti ve Saffarilerin Harici sempatisi olduğuna inanılıyordu.  Yakûb, Sistan'da Hâricîlerdesteğini bile kazandı.

Clifford Edmund Bosworth, erken Saffârî emirlerinin önemli dini inançlara sahip görünmediğini belirtiyor. Selçuklu İmparatorluğu'nun bütünlüğüne kafayı takmış olan vezir Nizâmülmülk, Yakûb'u bir İsmaili dönmesi olarak tasvir ediyor.

Târih-i Sistan'a göre, Yakûb, Abbâsîlerin yalancı olduğunu bile söylemiş ve şöyle demiştir: "Bu adamların hanedan adına yaptıkları her şeye rağmen, Ebû Seleme'ye, Ebû Müslim'e, Bermekî ailesine ve Fadl bin Sehl'e neler yaptıklarını görmedin mi? Hiç kimse onlara asla güvenmesin!"

 Ölümü 
küçükresim| Dizfûl yakınındaki Yakûb bin Leys es-Saffâr'ın mezarı .
Yakûb, kolik rahatsızlığından muzdaripti ve kendisine tavsiye edilen tedaviyi reddetti. Sonuç olarak, 5 Haziran 879 Çarşamba günü Cündişapur'da öldü. Yerine kardeşi Amr bin Leys geçti. Her ne kadar bir beyefendi olarak görülmese de, özel bir zulüm de uygulamadı. Pek gülümsemediği, düşmanlarından biri tarafından "örs" diye çağrıldığı rivayet edilir. İbn Hallikân'a göre karısı Sistan'dan bir Arap kadındı, ancak İbnü'l-Esîr ve Cüzcani de dahil olmak üzere diğer tüm kaynaklar Yakûb'un hiç evlenmediğini iddia ediyor.

 Mirası 
Farsçanın resmi dil olarak kabul edilmesi Yakûb'un yönetimi sırasında gerçekleşti ve Yakûb'un Arapça bilmediği bildirildi. Yakûb, sarayının iki yüzyıl boyunca Fars topraklarında Arapça dilinin gelişmesinden sonra Fars dilini yeniden canlandırmaya başlamasından bu yana popüler bir halk kahramanının tarihi statüsüne layık görüldü. Ebu İshak İbrahim ibn Memşad gibi bazı şairler, Yakûb'un soyunu uydurarak, onu efsanevi İran kralı Cemşîd'e dayandırdılar. Yakûb bazen İslam fetihlerinden bu yana Horasan'daki ilk özerk yöneticilerden biri olarak da algılanır. Yakûb'un seferleri aslında İslam dünyasında halifelik siyasi birliğinin gerilemesinin ilk aşamasını da işaret ediyordu ve bu durum Gulâmlar (İslam dünyasındaki ordulardaki köle askerler ) ve Deylemliler tarafından daha da kötüleştirildi.

 Notlar 

 Kaynakça 
Özel

Genel












  Volume I, Volume III





Kategori:9. yüzyılda İranlılar
Kategori:879'da ölenler
Kategori:840 doğumlular
Kategori:Saffârîler
Kategori:Bakırcılar