Bâduspânîler

Bâduspânîler, () Ruyan/Rustamdar'ı yöneten Taberistan'daki yerel bir İran hanedanıdır. Hanedanlık 665 yılında kurulmuş ve 933 yıllık yönetimiyle İran'daki en uzun hanedanlık olmuş ve Safeviler'in topraklarını işgal edip fethetmesiyle 1598 yılında sona ermiştir.

 Tarih 
Müslümanların İran'ı fethi sırasında son Sasani Kralı () III. Yezdicerd (), rivayete göre, Câmasb'ın () büyük torunu olan Dâbûyî hükümdarı Gil Gavbara'ya Taberistan'ın kontrolünü vermiştir. Gil Gavbara'nın oğlu I. Baduspan, 665 yılında Ruyan'ın kontrolünü ele geçirdi ve böylece bölgeyi 1590'lara kadar yönetecek olan Bâduspânî hanedanını kurmuştur. Diğer oğlu Dabuya, babalarının yerine geçerek Dâbûyî ailesinin başına geçmiş ve Tabaristan'ın geri kalanını yönetmiştir.

Son Dâbûyî hükümdarı Hurşid, ülkesini Emevi Halifeliğine karşı korumayı başardı, ancak yerini Abbasi Halifeliğine bıraktıktan sonra, 760 yılında nihayet yenildi. Taberistan daha sonra halifeliğin düzenli bir eyaleti haline getirildi ve Amul'dan bir Arap valisi tarafından yönetildi, ancak daha önce Dâbûyîlere tabi olan Bâvendîler, Karinvandîler, Zarmihridler ve Bâduspânîlerin yerel hanedanları, Abbasi hükûmetinin haraççı vasalları olarak dağlık iç bölgeleri kontrol etmeye devam ettiler. Bu yöneticiler büyük ölçüde, hatta tamamen özerkti. Bâduspânîlerin bölgesel önemi nedeniyle Moğol döneminde Ruyan, hükümdarlık unvanı olan ustandar'ın deforme edilmiş bir biçimi olan Rüstemdar olarak bilinmeye başlandı; bu unvan, Şehriyar III ibn Cemşid'in () hükümdarlığından beri kullanılıyordu.

Bâduspânîler, 1381'den 1390'a kadar Rustamdar'ı yöneten Mar'ashiler tarafından kısa bir süreliğine iktidardan uzaklaştırıldılar. Bu dönemde Bâduspânîler, Mazenderan'ı fethetmeyi amaçlamış Türk-Moğol hükümdarı Timur'a () eşlik eden Efrâsiyâb prensi İskender-i Şeyh'e meydan okumak için Rustamdar'daki tahta Bâduspânî prensi Sa'düd Devle, Tus'u geçirmeye karar verdiler. Ancak Tus, İskender-i Şeyhi ile gizlice yazışmış ve sonunda 1392 yılında Timur'un kuvvetlerine katılmıştır. Ertesi yıl (1393), Timur Mar'aşileri yerinden etti ve Mazandaran'ı fethetti.  1399/1400 yılında askerlerini Rüstemdar'ın büyük bir bölümünü idare etmek üzere göndererek Bâduspânîlerin elindeki toprakların çoğunu elinden aldı. Yeni Bâduspânî hükümdarı I. Kayumarth'in mülkleri artık Nur kalesiyle sınırlıydı. Ancak 1405'te Rustamdar'daki yönetimini yeniden sağladı. 1453 yılında vefat etti. Ölümünden sonra hanedan mücadelesi başladı ve bunun sonucunda krallığı sırasıyla Kojur ve Nur'daki oğulları IV. İskender ve II. Ka'us arasında bölündü. Bâduspânîler bir daha asla birleştirilemedi ve 1590'larda İran'ın Safevi hükümdarı I. Abbas () tarafından son verilene kadar iki hanedan ayrı ayrı hüküm sürmüştür.

 Bilinen Bâduspânî hükümdarları 
 665-694: Bâduspân Ben
 694-723: Hurzad bin Bâduspân
 723-762: II. Bâduspân
 762-791: I. Şehriyar bin Bâduspân
 791-822: Vanda-Umid
 822-855: Abdullah bin Vanda-Umid

 Afriduni soyu 
 855-??? : Afridun bin Karan
  ??? -??? : III. Bâduspân
  ??? -??? : II. Şehriyar bin Bâduspân
 887-899: Hazar Sandan

 Şehriyarî soyu 
 899-938: III. Şehriyar bin Cemşid
 938-965: Muhammed
 965-??? : Istwandad
 974-1010: I. Zarrin-Kamar
 1010-1036: Ba-Harb
 1036-1067: I. Fahreddin Devle Namavar
 1067-1092: Erdeşîr
 1092-1132: I. Hazarasp
 1117-1168: Şahrivaş
 1168-1184: Kai Ka'us Ben
 1184-1190: II. Hazarasp II
 1190-1209 : Bâvendî işgali
 1209-1213: II. Zarrin-Kamar
 1213 -1223: Bisütun ben
 1223-1242/1243: II. Fahreddin Devle Namavar
 1242 yılında öldü: Hüsameddin Devle Erdeşîr
 1242- ???? : I. İskender
 1242-1272: Şahragim
 1272-1301: Namawar Şah Gazi
 1301-1311: Kay Hüsrev
 1311-1317: Şems-ül-Mülûk Muhammed
 1317-1324: Nasir al-Din Şehriyar
 1324-1333: Tac al-Dawla Ziyar
 1333-1359: Celaleddin İskender
 1359-1378: Fahreddin Devle Şah Gazi
 1378-1379: Adud al-Dawla Kubad
 1379-1391: Mar'ashi işgali
 1391-1394: Sa'd al-Dawla Tus
 1399-1453: Kayumarth ben

 Nur soyu 
 1453-1467: II. Ka'us
 1467-1499: I. Cihangir
 1499-1507: II. Bisütun
 1507-1550: Bahman
 1550-1576: IV. Kayumarth
 1582-1586: Sultan Aziz
 1586-1593/1594: III. Cihangir

 Kojur soyu 
 1453-1476: IV. İskender
 1476-1491: Tac-üddevle bin İskender
 1491-1507: Eşref bin Tacud Devle
 1507-1543: III. Ka'us
 1543-1555: III. Kayumarth
 1555-1567: II. Cihangir
 1568-1590: Sultan Muhammed bin Cihangir
 1590-1598: IV. Cihangir

 Kaynakça 
Özel

Genel
















Kategori:Taberistan
Kategori:Tarihteki Müslüman devletler
Kategori:Tarihteki Zerdüşt devletler
Kategori:İranlı hanedanlar