Ön-Romence

Ön-Romence, Ana Romence veya Proto-Romence; Romen (Latin) dillerinin karşılaştırmalı metod uygulanarak yeniden oluşturulmuş varsayımsal son ortak atasıdır. Böyle bir yeniden oluşturmanın gerçekten konuşulmuş bir dili ne derece yansıttığı tartışmalı bir konudur. Gerçek hayattaki en yakın karşılığı Geç Latincedir.

 Fonoloji 

 Ünlüler 

 Tekli ünlüler 
ÖnMerkezArkaKapalıKapalıya YakınYarı KapalıYarı AçıkAçık

 İkili Ünlüler 

  yeniden oluşturulabilen tek fonemik ikili ünlü gibi durmakta.; 

 Fonetik 

 Ünlüler, vurgulu açık hecelerde uzatılıyordu.; 
 Vurgulu , metafonik durumlarda - yani ardından kapalı ünlü barındıran bir hece geldiğinde-  gibi ikili ünlü oluşturmuş olabilir.
 Metafoni - eğer ki Ön-Romenceye yansıtılabilirse- başta sadece açık hecelerde yaşanmış olabilir. Yani alofonik olarak uzatılmış  seslerini hedeflemiştir.

 Sınırlamalar 

  vurgusuz hecelerde bulunmaz.; 
 σσˈσσ hece yapılı kelimelerde ikinci hecede  bulunmaz. Artsürem açısından bu, bu bağlamdaki ünlülerin zayıflamasını yansıtıyor. Ör. Latince dormitorium > Fransızca dortoir.

 Ünsüzler 
+DudaksılTaçsılDamaksılGenizsil PatlamalıÖtümsüzÖtümlüSürtünmeliÖtümsüzÖtümlüSürtünmesiz( )Titremeli

 Öndamaksıllaşmış ünsüzler 

 Ön-Romencede öndamaksıllaşmanın fonemik olup olmadığı konusunda akademisyenler arasında anlaşmazlık bulunmaktadır.
 Bu yazı şunları baz almaktadır: ve 
 Benzer şekilde van den Bussche, /ʎʎ ɲɲ (t)tʲ (d)dʲ (k)kʲ (ɡ)ɡʲ/ seslerini de Ön-Romence envanterine koymaktadır.
 Pope, Ön-Gallo-Romenceyi bir dizi öndamaksıllaşmış ünsüzle yeniden oluşturuyor.
 Gouvert, Ön-Romence için fonetik bir öndamaksıllaşma kuralı öneriyor: ör. /basiˈare/ [baˈsʲaːɾe] 
 Öndamaksıllaşmış ünsüzler ünlüler arasında ikizleşme eğilimindeydi, bunun miktarıysa ünsüze göre değişmekteydi.; ; ; 
 Gouvert, öndamaksıllaşmış ünlülerarası /n l k/ seslerinin düzenli (fonetik) bir şekilde [ɲɲ ʎʎ cc] seslerine ikizleştiğini öneriyor.
 Repetti, orijinal /s/ hariç bu bağlamdaki tüm ünsüzlerin ikizleşmesine ilişkin (karışık) kanıtlar bulunduğunu belirtiyor.
 ;  veya  gibi bir yarı-patlamalı olabilir.

 Fonetik 

 Kelime başındaki /sC/ kümesinden önce başa  türemiştir: ör.  .; 
  başta  şeklindeydi, sonradan bölgesel olarak farklı şekillerde değişti.;  apud ; 
 Lausberg kelime başı için [ɣn~i̯n] öneriyor.
  ünlüler arasında sürtünmeli veya sürtünmesiz olmuş olabilir.
  üstdamaksıl olabilir.
  çiftdudaksıl olabilir.

 Sınırlamalar 

  ünlüler arasında bulunmaz. Artsürem açısından bu Latince ünlülerarası [b] ve [bj]'nin [β] ve [βj]'ye gelişimini yansıtıyor.

 Morfoloji 
Aşağıdaki biçimler kaynaklardaki halleriyle yazılmıştır: ya Latince tarzda ya da fonetik halleriyle. Fonetik yazım yukarıdaki fonolojiyle her zaman örtüşmeyebilir.

 İsimler 
İsimler için üç durum yeniden oluşturulmuştur: yalın, belirtme ve tamlayan-yönelme durumu.

 şu noktalarda Lausberg'den ayrılıyorlar:

 Tamlayan-yönelme halinin canlı isimlere özgü olduğuna inanıyorlar.
 *-orum şeklinde evrensel bir çoğul tamlayan-yönelme bitimi öneriyorlar.
 -a tipi isimler için -'e göre *-as ile rekabet halinde olsa da- *-ae çoğul yalın bitimini öneriyorlar.

+Tip-a (dişil)-o (eril)-C (eril)-C (dişil)SayıTekilÇoğulTekilÇoğulTekilÇoğulTekilÇoğulYalıncapracaprascaballuscaballifraterfratres/-inoctisnoctesBelirtmecaballucaballosfratrefratresnocteTamlayan-YönelmecapraecapriscaballocaballisfratrifratrisnoctinoctisKelime'keçi''at''erkek kardeş''gece'
-C tipindeki bazı isimlerin çekiminde vurgu ve hece sayısı değişmekteydi.
+Tip-C (eril)-C (dişil)SayıTekilÇoğulTekilÇoğulYalınhómohómines/-imúliermuliéresBelirtmehóminehóminesmuliéreTamlayan-YönelmehóminihóminismuliérimuliérisKelime'adam''kadın'
Ayrıca 'nötr' kelimeler de vardı. Tekilken eril, çoğulken dişil olarak çekimleniyorlardı ve genellikle kolektif bir anlam taşıyorlardı.
Tip-o (nötr)-C (nötr)SayıTekilÇoğulTekilÇoğulYalınbracchiubracchiacorpuscorporaBelirtmeTamlayan-YönelmebracchiobracchiiscorporicorporisKelime'kol''vücut'

 Sıfatlar 

 Olumlu 
+Tip-o/-aCinsiyetErilDişilErilDişilSayıTekilÇoğulTekilÇoğulTekilÇoğulTekilÇoğulYalınbonusbonibonabonasvirdisvirdes/-ivirdisvirdesBelirtmebonubonosvirdevirdesvirdeTamlayan-YönelmebonobonisbonaebonisvirdivirdisvirdivirdisKelime'iyi''yeşil'

 Kıyaslama (Comparative) 
Çoğu zaman kıyaslamalar için olumlu sıfatın başına magis veya plus 'daha fazla' eklenirdi. Birkaç kelime *-ior ekiyle yeniden oluşturulmuştur, onlar da aşağıdaki gibi çekimleniyordu:
+SayıTekilCinsiyetEril veya DişilNötrYalınméliorméliusBelirtmemelióreKelime'daha iyi'

 Üstünlük (Superlative) 
Üstünlük bildiren yapılar kıyaslama biçimlerine belirli tanımlık eklenmesiyle oluşturuluyordu.

 Zamirler 

 Kişi zamirleri 

 Tonik 
Vurgulu veya 'güçlü' biçimler:
+Kişi1.2.SayıTekilÇoğulTekilÇoğulYalınegonostuvosBelirtmeme/menete/teneYönelmemi/mibinobisti/tibivobis
+Kişi3. (eril)3. (dişil)SayıTekilÇoğulTekilÇoğulYalınille/illi/ipseilli/ipsiilla/ipsaillas/ipsasBelirtmeillu/ipsuillos/ipsos(Tamlayan)-Yönelmeillui/ipsuiilloru/ipsoruillaei/ipsaeiilloru/ipsoru

 Atonik 
Vurgusuz veya 'zayıf' biçimler:
+Kişi1.2.3. (eril)3. (dişil)SayıTekilÇoğulTekilÇoğulTekilÇoğulTekilÇoğulBelirtmemenostevosluloslalasYönelmemitīlilislilis

 Soru/ilgi zamirleri 
Aşağıdaki gibi:
+CinsiyetEril veya DişilNötrYalınquiquid
(/quod?)BelirtmequemYönelmecui–

 Fiiller 

 Şimdiki zaman 
+Fiil sınıfı1. Kişi2. Kişi3. KişiMastarTekilÇoğulTekilÇoğulTekilÇoğulIkántokantámųskántaskantátįskántatkántantkantáreIIadǫ́rm(j)odormímųsdǫ́rmįsdormítįsdǫ́rmįtdǫ́rmųnt/-entdormíreIIbflorésko/-í-florímųsfloréskįs/-í-florítįsfloréskįt/-í-floréskųnt/-í-floríreIIIawį́dd’owįdémųswį́deswįdétįswį́detwį́dųnt/-ent (wį́dd’ųnt)wįdéreIIIbwę́ndowę́ndįmųswę́ndįswę́ndįtįswę́ndįtwę́ndųnt/-entwę́ndereDüzensizdáodámųsdásdátįsdátdánt/dáųnt/dáentdáreábjo/ájjoabémųsáes/ásabétįsáet/átánt/áųnt/áentabére

 Geçmiş zaman 
+Fiil sınıfı1. Kişi2. Kişi3. KişiMastarTekilÇoğulTekilÇoğulTekilÇoğulIkantájkantámmųskantástikantástįskantáwt/-átkantárųntkantáreIIadormíjdormímmųsdormístidormístįsdormíwt/-ítdormírųntdormíreIIIbbattę́jbattę́mmųsbattę́sti battę́stįsbattę́wt/-ę́tbattę́rųntbáttereDüzensizfékifékįmųs/-kį́mm-fekį́stifekį́stįsfékįtfékerųnt/-ér-fákeredíksidíksįmųs/-kį́mm-dikį́stidikį́stįsdíksįtdíkserųntdíkere

 Sıfat-fiiller (ortaçlar) 
+Fiil sınıfıpresentpreteriteIkantántekantátųIIdormę́ntedormítųIIIwendę́nte(wę́ndįtų/-útų)

 Notlar 

 Kaynakça 

 Bibliyografya 

















 Almanca orijinali: 











Kategori:Proto diller
Kategori:Romen dilleri