Sri Lanka cumhurbaşkanı

Sri Lanka cumhurbaşkanı ( Śrī Lankā Janādhipathi;  Ilankai janātipati) Sri Lanka Demokratik Sosyalist Cumhuriyeti'nin devlet başkanı ve hükümet başkanıdır. Cumhurbaşkanı, birlik hükümetinin baş yürütücüsü ve Sri Lanka Silahlı Kuvvetlerinin başkomutanıdır. Önceki cumhurbaşkanlığı makamlarının yetkileri, işlevleri ve görevlerinin yanı sıra başbakan ve Sri Lanka hükûmeti ile olan ilişkileri, makamın oluşturulmasından bu yana çeşitli anayasal belgelerle zaman içinde farklılık göstermiştir. Cumhurbaşkanı, Sri Lanka Parlamentosunun güven oyuna sahip olan Sri Lanka başbakanını atar.

Anura Kumara Dissanayake, 2024 cumhurbaşkanlığı seçimlerinin galibi ilan edilmesinin ardından 23 Eylül 2024 tarihinde göreve başlayan 10. ve mevcut cumhurbaşkanıdır.

 Tarihçe 
Seylan Bağımsızlık Yasası 1947 ve Seylan (Anayasa ve Bağımsızlık) Emirleri 1947'den oluşan Soulbury Anayasası uyarınca, Seylan (Sri Lanka'nın o zamanki adı) Westminster parlamenter hükümet biçimine sahip bir anayasal monarşi haline geldi. Seylan hükümdarı devlet başkanı olarak görev yapmakta ve genel vali tarafından temsil edilmekte, başbakan ise hükümet başkanı olarak görev yapmaktaydı. Genel vali, daha önce 1815'ten beri tüm ada üzerinde yürütme kontrolü uygulayan Britanya Seylanı valisinin yerini aldı.

1972'de yeni Cumhuriyet Anayasası Sri Lanka'yı cumhurbaşkanı devlet başkanı olan bir parlamenter cumhuriyet olarak ilan etti. Cumhurbaşkanı büyük ölçüde törensel bir figürdü; gerçek güç başbakanda kalmaya devam etti.

1978 yılında Anayasa'da yapılan ikinci değişiklikle Westminster sistemi yerine daha yarı başkanlık sistemi getirildi. Cumhurbaşkanlığı, Fransız modeline yakın bir yürütme makamı haline geldi ve artık hem devletin hem de hükümetin başı, daha uzun süreli ve Parlamentodan bağımsızdı. Cumhurbaşkanı silahlı kuvvetlerin başkomutanı, bakanlar kurulunun başkanıydı ve parlamentoyu feshetme ve toplantıya çağırma yetkisine sahipti. Başbakan, cumhurbaşkanının hem yardımcısı hem de vekili ve aynı zamanda cumhurbaşkanının halefi olarak görev yapacaktı.

2001 yılında yapılan 17. Anayasa Değişikliği, özellikle yüksek yargının ve seçim komisyonu ya da rüşvet ve yolsuzluk komisyonu gibi bağımsız komisyonların atanması konusunda cumhurbaşkanının bazı yetkilerini azalttı.

2010 yılında, cumhurbaşkanlığı için iki dönem sınırını kaldırmak amacıyla anayasaya oldukça tartışmalı 18. Değişiklik getirildi. 18. Değişiklik, görevdeki cumhurbaşkanının birden fazla dönem görev yapmasına ve daha geniş anayasa konseyini sınırlı bir parlamento konseyi ile değiştirerek gücünü arttırmasına izin verdi. Bu değişiklik Cumhurbaşkanı Mahinda Rajapaksa tarafından getirildi ve Rajapaksa daha sonra 2015 yılında üçüncü dönem cumhurbaşkanlığı için aday oldu ve Maithripala Sirisena tarafından yenilgiye uğratıldı.

19. Anayasa Değişikliği, 18. Değişiklik ile yapılan değişikliklerin çoğunu geri aldı. İki dönem sınırı Cumhurbaşkanı Maithripala Sirisena tarafından geri getirildi. Değişiklik, cumhurbaşkanının bakanlık atamaları konusunda başbakana danışmasını gerektiriyordu. Değişiklik, cumhurbaşkanlarının dokunulmazlıklarını kısıtlayarak onları herhangi bir resmi işlemden dolayı temel haklar davasına karşı sorumlu hale getirdi.

2022 yılında ülke ciddi bir ekonomik krize girdi ve bunun sonucunda Sri Lanka genelinde hükümet karşıtı kitlesel protestolar patlak verdi. Protestocular dönemin cumhurbaşkanı Gotabaya Rajapaksa ve hükümetinin istifa etmesini talep ettiler. Protestocular ayrıca Sri Lanka Anayasası'nda değişiklik yapılmasını ve cumhurbaşkanının yetkilerinin azaltılmasını talep ettiler. Gotabaya Rajapaksa'nın istifasının ardından Başbakan Ranil Wickremesinghe parlamento tarafından cumhurbaşkanı seçildi.

Ekim 2022'de 21. Anayasa Değişikliği, parlamentoyu yürütmenin başı olan cumhurbaşkanı karşısında güçlendirmeyi ve cumhurbaşkanının bazı yetkilerini kısıtlamayı amaçlayan bir plan olarak uygulamaya konuldu. 21. Değişiklik kapsamında cumhurbaşkanı, Bakanlar Kurulu ve Ulusal Konsey; parlamentoya karşı sorumlu tutuldu. On beş Komite ve Gözetim Komitesi de parlamentoya karşı sorumludur. 21'inci Değişikliğin kilit hükümlerinden biri de çifte vatandaş olanların Sri Lanka'daki seçimlere katılmasının engellenmesidir.

 Seçim süreci 
 Uygunluk 
Sri Lanka Anayasası'nın 31. maddesi, devlet başkanlığı için aşağıdaki nitelikleri öngörmektedir:

 Kişinin, tanınmış bir siyasi parti veya yasama organının seçilmiş bir üyesi tarafından bu makam için aday gösterilmiş bir vatandaş olması.
 Halk tarafından iki kez Cumhurbaşkanlığı makamına seçilen hiç kimse, bundan sonra Halk tarafından bu makama seçilmeye hak kazanamaz.
 Kişi yalnızca Sri Lanka vatandaşlığına sahip olabilir.

 Seçim 
Cumhurbaşkanı, beş yıllık bir dönem için ülke çapında yapılan bir cumhurbaşkanlığı seçiminde göreve seçilir. Seçilen bir cumhurbaşkanı en fazla iki dönem görev yapabilir ve her dönem, seçildiği dönem için yemin ettiği tarihten itibaren geçerli olur.

Sri Lanka Anayasası Madde 31 (3A)(a)(i)'ye göre, "Cumhurbaşkanı, ilk görev süresinin başlangıcından itibaren dört yılın sona ermesinden sonra herhangi bir zamanda, bir Bildiri ile, ikinci bir dönem için seçimle göreve gelme yetkisi için Halka başvurma niyetini beyan edebilir." Ancak "Anayasa'nın 40. maddesi hükümleri uyarınca Cumhurbaşkanlığı makamına gelen bir kişi, yukarıda verilen hakkı kullanma hakkına sahip olmayacaktır."

 Halefiyet veya boşluk 
Cumhurbaşkanlığı makamına halefiyet veya makamın boşalması birkaç olası durumda ortaya çıkabilir: ölüm veya ehliyetsizlik, istifa veya görevden alınma. Cumhurbaşkanının görevlerini yerine getiremeyecek durumda olması halinde, yetkileri Parlamento tarafından onaylanana kadar geçici olarak başbakana devredilir.

Sri Lanka Anayasası'nın 40. Maddesi'ne göre, "Cumhurbaşkanlığı makamının görev süresinin dolmasından önce boşalması halinde, Parlamento, Cumhurbaşkanlığı makamına seçilme yeterliliğine sahip üyelerinden birini cumhurbaşkanı olarak seçer. Bu şekilde Cumhurbaşkanlığı makamına gelen kişi, sadece görevi boşalan cumhurbaşkanının görev süresinin dolmamış dönemi için görevde kalacaktır. Halefi seçilinceye kadar, Cumhurbaşkanlığı makamının yetki ve işlevleri, Cumhurbaşkanı Vekili sıfatıyla başbakan tarafından yerine getirilir."

Tarih boyunca Cumhurbaşkanlığı makamı iki kez boşalmıştır; ilki 1993 yılında dönemin cumhurbaşkanı Premadasa'nın suikaste kurban gitmesinin ardından, ikincisi ise 2022 yılında Cumhurbaşkanı Rajapaksa'nın istifasının ardından. Her iki seferde de yerlerine dönemin başbakanları geçmiştir; 1993'te D. B. Wijetunga ve 2022'de Ranil Wickremesinghe.

 Dönem süresi 
Cumhurbaşkanlığı makamının 1972 yılında oluşturulduğu dönemde, cumhurbaşkanının görev süresi altı yıldı. Yürütme Cumhurbaşkanlığının 1978'de yürürlüğe girmesinden sonra, cumhurbaşkanı halk oylamasıyla seçilir ve 6 yıl süreyle görev yapar ve iki dönem görev yapma hakkına sahiptir.

Anayasa'nın 31. (3A) maddesine göre, görev süresi cumhurbaşkanının göreve başladığı tarihten itibaren başlar ve ilk görev süresinin 4 yılı dolduktan sonra erken cumhurbaşkanlığı seçimine gidebilir. Seçilen cumhurbaşkanı erken cumhurbaşkanlığı seçimi çağrısında bulunmazsa bir sonraki cumhurbaşkanlığı seçimi, görevdeki Cumhurbaşkanının görev süresinin dolmasından en fazla iki ay ve en az bir ay önce yapılır.

Anayasa'da yapılan 19. Değişiklikle görev süresi beş yıla indirilmiş ve görevdeki cumhurbaşkanı ilk görev süresinin dört yılı dolduktan sonra erken cumhurbaşkanlığı seçimine gidebilmiştir.

Ayrıca, Anayasa'nın 31. (3A) Maddesi, 40. Madde hükümleri uyarınca cumhurbaşkanlığı makamına gelen herhangi bir kişinin erken cumhurbaşkanlığı seçimi çağrısı yapma hakkını kullanamayacağını ve selefinin görev süresi dolana kadar görevde kalacağını belirtmektedir.

 Yetki ve görevler 

 Görevler 
Cumhurbaşkanının anayasada tanımlanan görevleri şunlardır:

 Anayasa'ya saygı gösterilmesini ve Anayasa'ya uyulmasını sağlamak
 Ulusal uzlaşma ve bütünleşmeyi teşvik etmek
 Anayasa Konseyi ve diğer kurumların düzgün işleyişini sağlamak ve kolaylaştırmak
 Seçim Komisyonunun tavsiyesi üzerine, özgür ve adil seçimlerin ve referandumların gerçekleştirilmesi için uygun koşulların yaratılmasını sağlamak.

 Anayasal yetkiler 
Cumhurbaşkanlarının yetkileri üzerinde çok az kısıtlama vardır. Cumhurbaşkanı Parlamentoya karşı sorumludur ve Parlamentonun üçte iki çoğunluğuyla görevden alınabilir. Cumhurbaşkanı savaş ve barış ilan edebilir. Ülkeyi veya herhangi bir bölümünü olağanüstü hal kapsamına alabilir, bu kapsamda çıkarılan herhangi bir yasayı geçersiz kılabilir ve yasama onayına ihtiyaç duymadan herhangi bir düzenlemeyi yürürlüğe koyabilir. Ancak olağanüstü halin 6 aydan fazla uzatılması için parlamentonun onayı gerekmektedir. Dış istila durumunda, hükümete olağanüstü yetkiler veren bir ulusal savunma durumu ilan edilebilir. Olağanüstü koşullar altında illerde sıkıyönetim ilan edilebilir. Ayrıca, cumhurbaşkanı hem ulusal hem de eyalet hükümetlerini 3 durumda görevden alabilir: yolsuzluk, vatana ihanet ve yönetememe.

 Parlamento yetkileri 
Cumhurbaşkanının her üç ayda bir Parlamentoya katılma hakkı vardır, ancak oy kullanma hakkı yoktur. Parlamentoya hitap etme veya mesaj gönderme ve Parlamentoyu toplantıya çağırma, toplantıya çağırma ve feshetme hakkına sahiptir.

 İdari yetkiler 
Cumhurbaşkanı, başbakan, kabine ve kabine dışı bakanlar, il valileri, kamu görevlileri, büyükelçiler ve silahlı kuvvetlerde görevli subayları içeren çok sayıda atama yapar. Başkan ayrıca sekreterleri, memurları ve personeli de atayabilir.

 Yargı yetkileri 
Cumhurbaşkanı, başyargıcı, Yüksek Mahkeme yargıçlarını, Temyiz Mahkemesi yargıçlarını ve Yüksek Mahkeme yargıçlarını atama ve görevden alma yetkisine sahiptir. Cumhurbaşkanı af çıkarabilir. Cumhurbaşkanının hem hukuk hem de ceza davalarında dokunulmazlığı vardır. Cumhurbaşkanı, herhangi bir konuyu araştırmak üzere bir Cumhurbaşkanlığı Soruşturma Komisyonu atayarak kamu soruşturması yaptırma yetkisine sahiptir.

 Diplomatik yetkiler 
Sri Lanka Cumhurbaşkanı ülkenin baş diplomatıdır. Bu rol sayesinde yabancı liderler ve hükümetleriyle müzakereler yürütmekten ve diplomatik temsilciler atamaktan sorumludur.

 Törensel görevler 
Cumhurbaşkanı devlet törenleri, işlevler ve devlet ödüllerinin verilmesi açısından önemli bir törensel role sahiptir. Bunlardan en dikkat çekeni, cumhurbaşkanının parlamentoda yaptığı ve yeni hükümetin resmi politika beyanını parlamentoya özetleyen geleneksel taht konuşmasıdır. Cumhurbaşkanı bağımsızlık günü kutlamalarının yanı sıra Anma Günü, Wap Magul (törensel çift sürme) gibi diğer ulusal törenleri yönetir ve Perahera Sandeshaya'yı kabul eder. Ulusal onur ödülleri Sri Lanka hükümeti adına cumhurbaşkanı tarafından verilir. Cumhurbaşkanı yabancı büyükelçilerden güven mektubu alır.

 Atamalar 
Cumhurbaşkanı, il meclisine başkanlık etmek ve ilde kendi temsilcisi olarak görev yapmak üzere il valilerini atayabilir. Cumhurbaşkanı ayrıca istediği sayıda danışmanı cumhurbaşkanlığı danışmanı olarak atayabilir ve onlara yardımcı olmak üzere sekreterleri koordine edebilir.

Cumhurbaşkanı, kıdemli hukuk müşavirlerini Cumhurbaşkanı'nın Danışmanı pozisyonuna atama yetkisine sahiptir. Cumhurbaşkanı, silahlı kuvvetlerden subayları yaver ve yaver yardımcısı olarak atayabilir. Ayrıca cumhurbaşkanı, silahlı kuvvetlerden sağlık görevlilerini Cumhurbaşkanı'nın Fahri Doktoru ve Cumhurbaşkanı'nın Fahri Cerrahı olarak atayabilir.

 Ayrıcalıklar 

 Maaş 
Cumhurbaşkanı, konsolide fondan ödenen aylık 100.000 LKR (≈ 1.000 $) maaş almaktadır (2016 itibarıyla). Bu maaş 2006 yılında 25.000 LKR'den (≈ 500 $) 100.000 LKR'ye yükseltilmiştir.

 Vergi avantajları 
Geleneklere göre, cumhurbaşkanı ve geçmiş cumhurbaşkanları gelir vergisine tabi değildir. Bu uygulama, kraliyetin vergiye tabi olmadığı cumhuriyet öncesi döneme kadar uzanmaktadır. Bu uygulama 2018 yılında, Cumhurbaşkanına tanınan vergi muafiyetini kaldıran İç Gelir Yasası ile değiştirilmiştir.

 Yasal dokunulmazlık 
Cumhurbaşkanı, görev süresi boyunca ve bu süre zarfında gerçekleştirdiği eylemler nedeniyle hem hukuki hem de cezai kovuşturmalara karşı dokunulmazlığa sahiptir.

 İkamet 
küçükresim|upright=1.14|Kandy'deki Cumhurbaşkanı'nın Köşkü
Cumhurbaşkanının Kolombo'daki resmi ikametgahı Cumhurbaşkanı'nın Evi'dir (eskiden genel valinin ikametgahı olan Kraliçe'nin Evi). Yemek ve personel masrafları hükümet tarafından karşılanır. Diğer başkanlık konutları şunlardır:

 Cumhurbaşkanı'nın Köşkü, cumhurbaşkanının Kandy'deki ikinci resmi konutudur;
 Kraliçe'nin Kulübesi, Nuwara Eliya tatil kasabasındaki resmi cumhurbaşkanlığı tatil konutudur.

1948'den bu yana başbakanın geleneksel ikametgahı olan ve genellikle Temple Trees olarak anılan Başbakanlık Konutu son yıllarda zaman zaman Kumaratunga ve Mahinda Rajapaksa gibi bazı cumhurbaşkanları tarafından kullanıldı. Jayewardene ve Sirisena gibi diğer cumhurbaşkanları ise Cumhurbaşkanı'nın Evi'ni kullanmayı reddetmiş, birincisi Braemar'daki kişisel konutunda, ikincisi ise Wijayarama Mawatha'daki eski bakanlık konutunda kalmayı tercih etmiştir.

 Seyahat 
Kara yolculuğu için cumhurbaşkanı, zırhlı siyah Mercedes-Benz S-Serisi (S600) Pullman Guard olan cumhurbaşkanlığı makam aracını kullanır. Yurtiçi hava seyahatleri için Sri Lanka Hava Kuvvetleri'nin 4 No'lu (VVIP/VIP) Helikopter Filosu'na ait helikopterler kullanılır. Dış seyahatler için SriLankan Airlines'ın özel veya düzenli uçuşları kullanılır. Törenlerde Sri Lanka Deniz Kuvvetlerine ait gemi ve botlar başkanlık yatı olarak görevlendirilmiştir.

 Güvenlik 
Cumhurbaşkanı'nın Güvenlik Birimi (PSD) Sri Lanka cumhurbaşkanının yakın korumasından sorumlu ana birimdir. Cumhurbaşkanı Mahinda Rajapaksa'nin görevi sırasında özel bir Ordu birimi olan 'Cumhurbaşkanlığı Muhafızları' kurulmuştur. Cumhurbaşkanlığı Muhafızlarının kurulmasından önce ordu personeli 1996 yılından bu yana Cumhurbaşkanlığı Güvenlik Birimine bağlı bir filo olarak görev yapıyor ve cumhurbaşkanlığı konutu Temple Trees'in çevre güvenliği de dahil olmak üzere kilit görevlere odaklanıyordu. 5. Alay Sri Lanka Zırhlı Birliği, Chandrika Bandaranaike Kumaratunga'nın başkanlığı sırasında Sri Lanka cumhurbaşkanının özel güvenliğini sağlamak üzere seçilen ilk ordu birliğiydi. Ancak Nisan 2015'te Cumhurbaşkanı Maithripala Sirisena,Cumhurbaşkanlığı Muhafızlarını feshetti. Şu anda cumhurbaşkanının güvenliği Sri Lanka Polisinin seçkin Özel Görev Gücü tarafından sağlanmaktadır.

 Cumhurbaşkanlığı bayrağı (1972-2022) 
Seçilen cumhurbaşkanının görev yemini etmesinin ardından, başkan tarafından makamının nişanesi olarak bir cumhurbaşkanlığı bayrağı kabul edilmiştir. Her cumhurbaşkanının, cumhurbaşkanıyla veya kendi bölgesiyle ilgili geleneksel sembolleri içeren benzersiz bir standardı vardı. Cumhurbaşkanı Vekili Ranil Wickremesinghe cumhurbaşkanlığı bayrağını kaldırana kadar durum böyleydi.

 Cumhurbaşkanlığı Sevk Çantası 
'Attaché Case', Cumhurbaşkanlığı Sevk Çantası, cumhurbaşkanının seyahat ettiği her yerde önemli ve gizli belgeleri taşır. Bu çanta Sri Lanka Ordusu tarafından özel olarak tasarlanmıştır. Cumhurbaşkanı, Sevk Çantasını sıradaki cumhurbaşkanına devreder.

 Cumhurbaşkanlığı personeli 

 Cumhurbaşkanlığı Sekretaryası 
küçükresim|upright=1.14|Cumhurbaşkanlığı Sekretaryası, eski Sri Lanka Parlamento binası
Cumhurbaşkanlığı Sekretaryası, cumhurbaşkanlığının idari işlevlerini ve cumhurbaşkanının sahip olduğu diğer bakanlık portföylerini destekleyen, cumhurbaşkanının ofisi ve personeli olarak işlev gören hükümet bakanlığıdır. Başlangıçta Cumhurbaşkanlığı Konutu'nda bulunan cumhurbaşkanlığı ofisi personeli, yürütme başkanlığının kurulmasıyla birlikte büyümüş ve 1980'lerde Kolombo'daki eski Parlamento binasına taşınmıştır ve şu anda Cumhurbaşkanlığı Sekreterliğine ev sahipliği yapmaktadır. Cumhurbaşkanlığı Sekreteryası, ülkedeki en kıdemli devlet memuru olan cumhurbaşkanı sekreteri  tarafından yönetilir.

 Cumhurbaşkanlığı danışmanları 
Cumhurbaşkanı, istediği sayıda danışmanı cumhurbaşkanlığı danışmanı olarak atama yetkisine sahiptir. Bunların en yüksek rütbelileri kıdemli danışmanlar olarak bilinir. Görev süresi boyunca Başkan Mahinda Rajapaksa 38 danışman atamıştır.

 Kurmay Başkanı 
Kurmay başkanı, başkanlık personelini idare eden en yüksek rütbeli memurdur. Dissanayake'nin 2024 yılında göreve gelmesinin ardından bu pozisyon şu anda boştur.

 Koordinasyon sekreterleri 
Başkan kendisine yardımcı olmak üzere istediği sayıda koordinasyon sekreteri atayabilir.

 Cumhurbaşkanlığı Fonu 
Cumhurbaşkanı, 1978 tarihli ve 7 sayılı Cumhurbaşkanlığı Fonu Kanunu uyarınca yoksulluğun giderilmesi, özel sağlık hizmetlerine erişim, eğitim veya bilginin geliştirilmesi, din ve kültürün ilerletilmesi, ulusa hizmet etmiş kişilere ödül verilmesi ve kamuya yararlı veya kamuyu ilgilendiren diğer amaçlar için fon sağlamak üzere kurulmuş olan Cumhurbaşkanlığı Fonu Yönetim Kurulunun başkanıdır. Cumhurbaşkanlığı Sekretaryası tarafından yönetilmektedir.

 Cumhurbaşkanlığı sonrası 
Sri Lanka anayasaları uyarınca, cumhurbaşkanlığı makamında bulunanlara, görevdeyken aldıkları son maaşa eşit bir emekli maaşı ve görevdeki bir kabine bakanına eşdeğer ayrıcalıklar tanınmaktadır. Buna öncelik sırası, resmi konut, ofis, personel, ulaşım ve güvenlik de dahildir. Emekli maaşı, önceki hizmetlerinden dolayı hak kazanacakları diğer emekli maaşlarına ek olacaktır. Eski bir cumhurbaşkanının dul eşi, eşinin hak ettiği emekli maaşının üçte ikisini ve resmi konut, ulaşım ve öncelik sırası gibi merhum eşlerine tanınan ayrıcalıkları alacaktır.

 Ayrıca bakınız 
 Sri Lanka cumhurbaşkanları listesi

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 

 Sri Lanka Demokratik Sosyalist Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Sekreteryasının resmi internet sitesi
 Sri Lanka Parlamentosu resmi internet sitesi - Devlet Başkanları listesi

Kategori:Sri Lanka hükûmeti