Bistâm (Sasani hükümdarı)

Bistâm, (Ayıca Wistaxm,  wsthm yazılır), Parthia'dan Ispahbudhan Hanedanı'ndan ve İran krallarının Sasani kralı II. Hüsrev'in () dayısıydı. Bistâm, Mihran Hanedanı'ndan bir diğer Parthia soylusu olan Behrâm-ı Çûbîn'in isyanı sonrasında Hüsrev'in tahtını yeniden kazanmasına yardım etmiş, ancak daha sonra kendisi de bir isyana öncülük ederek Hüsrev ve müttefikleri tarafından yenilene kadar tüm İran Doğu'sunu kapsayan bir bölgeyi bağımsız olarak yönetmiştir.

 Erken dönem 
Bistâm ve kardeşi Vinduyih, Şapur'un oğulları ve Bawi'nin torunlarıydı. Bunlar, Sasani İmparatorluğu'nun seçkin aristokrasisini oluşturan yedi Part klanından biri olan Ispahbudhan Hanedanı'na mensuptular. Özellikle Ispahbudhanlar o kadar yüksek bir statüye sahiptiler ki, "Sasanilerin akrabası ve ortakları" olarak kabul ediliyorlardı. Aile aynı zamanda Batı'nın, yani Sasani İmparatorluğu'nun güneybatı bölgelerinin (Sawad) Spahbedi olma gibi önemli bir konuma da sahipti. Bistâm'ın kız kardeşi, Sasani şahı IV. Hürmüz () ile evlenmiş ve Hürmüzd'ün varisi II. Hüsrev'in annesi olmuştu.

Ancak aile, IV. Hürmüz'ün son yıllarında başlattığı zulümler sırasında diğer aristokrat kabilelerle birlikte sıkıntı çekmiş: Şapur öldürülmüş ve Bistâm babasının yerine Batı'nın spahbed'i olmuştur. Nihayet Hürmüz'ün zulmü 590 yılında komutan Behrâm-ı Çûbîn'in isyanına yol açmıştır. İsyanı hızla geniş bir destek bulan Bahrâm, başkent Tizpon'a yürüdü. Hürmüz, burada iki İspahbudhan'ı saf dışı bırakmaya çalıştı ancak Sebeos'a göre oğlu II. Hüsrev tarafından vazgeçirildi. Vinduyih hapse atıldı, ancak Bistâm görünüşe göre saraydan kaçtı; ancak kısa bir süre sonra, iki kardeş, Hürmüz'ü tahttan indiren, kör eden ve öldüren ve oğlu Hüsrev'i tahta çıkaran bir saray darbesinin liderleri olarak ortaya çıktı. Ancak Behrâm'ın Tizpon'a yürüyüşüne karşı koyamayan Hüsrev ve iki kardeş Azerbaycan'a kaçtılar. Bistâm birliklerini toplamak için geride kalırken, Vinduyih, Doğu Romalılardan yardım istemek üzere Hüsrev'e eşlik etti. Yolda Behrâm'ın birlikleri tarafından yakalandılar, ancak Vinduyih, yeğeninin yerine geçerek Hüsrev'in kaçmasını garantilemek için kendisinin yakalanmasına izin verdi. 591 yılı başlarında Hüsrev, Doğu Romalıların askeri yardımlarıyla geri döndü ve Bistâm'ın topladığı 12.000 Ermeni süvarisi ve Azerbaycan'dan gelen 8.000 asker de ona katıldı. Blarathon Muharebesi'nde Behrâm'ın ordusu ezici bir yenilgiye uğradı ve II. Hüsrev, Tizpon'u ve tahtını geri aldı.

Modern tarihçi Stephen H. Rapp, Bistâm'ın muhtemelen Gürcü kaynaklarında adı geçen, Sasani İberya'sındaki Mtsheta'nın Sasani komutanı (Gürcüce'de c‛ixist‛avi ) Ustam ile aynı olduğunu belirtiyor. Rapp, eğer ikisi gerçekten aynı kişi ise, bunun İberya'daki marzban ve c‛ixist‛avi'nin farklı ve rakip Part hanedanlarını temsil eden Sasaniler olduğunu gösterdiğini ekler. Bu da, Sasani yöneticilerinin "Kafkasya'da imparatorluğa karşı birleşik bir cephe olasılığını engellemek için Partlar arası gerginlikleri istismar etmek" amacıyla kasıtlı olarak tasarladıkları bir manevra olabilir.

 Sonraki yaşam ve isyan 
küçükresim| II. Hüsrev'in Sikkesi.
Hüsrev, zaferinden sonra amcalarını yüksek mevkilerle ödüllendirdi: Vinduyih hazinedar ve birinci bakan oldu ve Bistâm, Sebeos'a göre aynı zamanda Ispahbudhan'ın geleneksel vatanı olan Taberistan ve Horasan'ı kapsayan Doğu'nun spahbed'i görevini aldı. Ancak Hüsrev kısa süre sonra niyetini değiştirdi ve babasının cinayetinden kendini uzak tutmaya çalışan Şah, amcalarını idam etmeye karar verdi. Sasani hükümdarlarının aşırı güçlü ileri gelenlere karşı duydukları geleneksel güvensizlik ve Hüsrev'in Vinduyih'in küçümseyici tavrına duyduğu kişisel kızgınlık bu karara kesinlikle katkıda bulundu. Bir Süryani kaynağına göre, Vinduyih kısa süre sonra Doğu'daki kardeşine kaçmaya çalışırken yakalanarak öldürüldü.

Kardeşinin öldürüldüğü haberi üzerine Bistâm açıkça isyan etti. Dîneverî'ye göre Bistâm, taht iddiasını Part ( Arsak ) mirası üzerinden ilan eden bir mektup gönderdi ve Hüsrev'e şöyle dedi: "Sen benden daha fazla hükmetmeye layık değilsin. Aslında, İskender ile savaşan Darius'un oğlu Darius'tan geldiğim için ben daha çok hak ediyorum. Siz Sasaniler hileyle bize [Arsakidler] üstünlük sağladınız ve hakkımızı gasbettiniz ve bize haksızlık ettiniz. Atanız Sasan bir çobandan başka bir şey değildi." Bistâm'ın isyanı, Bahrams'ın kısa bir süre önce yaptığı gibi, destek buldu ve hızla yayıldı. Özellikle Behrâm-ı Çûbîn'in kız kardeşi Gordiya ile evlenmesinden sonra, yerel ileri gelenlerin yanı sıra Behrâm-ı Çûbîn'in ordularından kalanlar da ona akın etmeye başladılar. Bistâm, kendisine sadık olanların onu bastırma çabalarını püskürttü ve kısa sürede İran topraklarının doğu ve kuzey kesimlerinde, yani Ceyhun nehrinden batıda Erdebil bölgesine kadar uzanan topraklarda egemenlik kurdu. Hatta doğuda seferler düzenledi ve Mâverâünnehir'in iki Ak Hun prensi Şaug ve Pariowk'u alt etti. Bistâm'ın ayaklanmasının tarihi belirsizdir. Sikkelerinden isyanının yedi yıl sürdüğü anlaşılmaktadır. Genel kabul görmüş tarihler yaklaşık olarak şöyledir: 590–596, ancak JD Howard–Johnston ve P. Pourshariati gibi bazı akademisyenler, patlak vermesini Ermeni Vahewuni isyanıyla aynı zamana denk getirmek için 594/5'e erteliyor.

Bistâm, Medya'yı tehdit etmeye başlayınca, Hüsrev amcasına karşı birkaç ordu gönderdi, ancak kesin bir sonuç elde edemedi: Bistâm ve taraftarları Gilan'ın dağlık bölgesine çekilirken, kraliyet ordusunun birkaç Ermeni birliği isyan ederek Bistâm'a katıldı. Son olarak Hüsrev, Qumis yakınlarında Bistâm ile savaşan Ermeni IV. Smbat Bagratuni'nin hizmetlerine başvurdu. Savaş sırasında Vistahm, Hüsrev'in ısrarıyla Pariowk tarafından (ya da alternatif bir anlatıma göre karısı Gordiya tarafından) öldürüldü. Bununla birlikte Bistâm'ın birlikleri Qumis'te kraliyet ordusunu püskürtmeyi başardı ve isyanı nihayet sona erdirmek için ertesi yıl Smbat'ın başka bir sefer düzenlemesi gerekti.

 Mirası 
Bistâm'ın isyanına ve ölümüne rağmen, Ispahbudhan ailesinin gücü kırılmayacak kadar büyüktü. Gerçekten de, Vinduyih'in oğullarından biri, 628'de tahttan indirilen II. Hüsrev'in yargılanmasında etkili olmuş ve Bistâm'ın iki oğlu, Vinduyih ve Tiruyih, kuzenleri Narsi ile birlikte, 634'te Müslüman Araplarla karşı karşıya gelen İran ordusunun komutanlarıdır.

İran'daki Bistâm kasabası ile anıtsal Tak-ı Bostan alanı Bistâm'ın adını almış olabilir.

 Soy ağacı 
+LegendKralların kralıKral

 Kaynakça 
Özel

Genel



Kategori:Sasani valileri
Kategori:II. Hüsrev'in generalleri
Kategori:6. yüzyılda suikast sonucu ölen hükümdarlar
Kategori:6. yüzyılda Sasani hükümdarları
Kategori:590'larda ölenler
Kategori:6. yüzyılda doğanlar
Kategori:Sasani İmparatorluğu iç savaşları
Kategori:Spahbed
Kategori:Ispahbudhan Hanedanı