İsin Hanedanı

İsin Hanedanı (Arapça إيسن), yaklaşık olarak, MÖ 1970 ile MÖ 1730'lu yıllar arasında, bugünkü Irak'ın Kadisiye ilinde bulunan İsin harabelerinin bulunduğu yerinde kurulan krallık. Üçüncü Ur Hanedanı son kralı İbbi-Sin'in İsin valisi İşbi-Erra tarafından kurulmuş, Amurrular, Elamlılar ve rakipleri olan Larsa Krallığı ile mücadele etmişlerdir. Kendi dönemlerinde Üçüncü Ur Hanedanı'ndan sonra kısa süreli Mezopotamya birliğini sağlamış, Lipit-Eshtar döneminde Larsa Krallığı hakimiyetine girmişlerdir. İsin Krallığı, Sümer kralları listesine göre MÖ 1730'lu yıllara kadar varlığını sürdürmüştür.

Tarihi
İsin Hanedanı'nın kurucusu Üçüncü Ur Hanedanı son kralı İbbi-Sin'in İsin valisi İşbi-Erra'dır. Amurru göçleri sonunda gerileyen Üçüncü Ur Hanedanının merkezi yönetimi zayıflamış, bunun neticesinde İbbi-Sin'in iktidarının 10. yılında İşbi-Erra belgelerde kendi adını kullanmaya başlayarak bağımsız davranmaya başlamıştır.

Amurru İstilaları ve Üçüncü Ur Hanedanının Yıkılışı

Amurrular Sümerce'de Martu, Akkadca'da ise Amurru olarak  geçmektedir. İki anlamda kendi dillerinde "batı" veya "batıdan gelen" anlamlarına gelmektedir. Amurrular batıdan gelen göçebe bir halk olduğu, oluşturdukları yoğun göç ile başkent Ur şehri başta olmak üzere Sümer şehirlerinde ciddi bir nüfus artışına neden oldukları dönemin belgelerinden bilinmektedir. Oluşan nüfus yoğunluğu nedeni ile üretim ve kaynaklar nüfusa yetmeyerek ekonomik bozulmalara yol açmaya başlamıştır. Açlık ve kıtlıkların baş göstermesiyle Ur Hanedanlığına bağlı valilerin isyanlarına yol açmıştır.

Üçüncü Ur Hanedanının son Kralı İbbi-Sin, İsin şehrinin ayrılmasından sonra 15 yıl daha varlığını küçülerek devam ettirmiştir. Gücünü yitiren Üçüncü Ur Hanedanlığına, son olarak Elamlılar saldırmış, Ur şehri  yağmalayıp yakmışlardır. İbbi-Sin bu saldırıda ölmüştür.

İşbi-Erra Dönemi
Sümer kral yıllıklarında İşbi-Erra'nın ilk yılları, Orta Mezopotamya'da hem Amurrular, hem de Sümerli rakipleri ile mücadele ederek geçmiştir. Daha sonraları başken İsin'in surlarını tamir ettirmiş ve bölgede güçlü bir hale gelmiştir. Elamlılar ve Hurriler ile mücadele etmiş, bu mücadelelerde kazandığı başarılarla Sümerlerin kahramanı unvanını almıştır. Buna rağmen Elamlılara hiçbir zaman mutlak üstünlük kurulamamıştır. Sümer kral yıllıklarına göre 35 yıl hüküm süren İşbi-Erra, döneminin sonlarına doğru başkenti İsin'i, eski başkent Ur seviyesine getirmeyi başarmış ve egemen askeri bir güç haline getirmiştir. Amurru göçlerinin önünü kesmiş, Elamlıları Sümer topraklarından çıkarmıştır. Elamlılar, Ur'u yağmaladıktan sonra burada küçük bir birlik ayırıp bölgeden ayrılmışlardır. Ur'un yağmalanmasının beşinci yılında İşbi-Erra, Ur'u geri almıştır.

Sümer kralları listesine göre İşbi-Erra MÖ. 1939'da ölmüş, yerine oğlu Şu-İlişu (MÖ 1939 - 1929) geçmiştir. Şu-İlişu, Elamlılarla yapılan savaşlar sırasında Ur tanrısı Nannar'ın Elamlılar tarafından alınan heykelini geri almıştır. Eşnunna kazılarında bu krala ait mührü ve kralın adıyla tarihlenmiş belgeler bulunmuştur.

sağ|upright=1.23|thumbnail|Iddin-Dagan Kitabesi

Iddin-Dagan - Ishme-Dagan Dönemi
Şu-İlişu'dan sonra yerine oğlu Iddin-Dagan (MÖ 1929 - 1909) ve torunu Ishme-Dagan (MÖ 1909 - 1890) geçmişlerdir. Bu dönemde de İsin'in sınırlarını kuzeye doğru genişletmişlerdir. Iddin-Dagan zamanında Der alınmıştır. Ishme-Dagan zamanında ise Nippur'a hakim olunmuştur. Bu bilgiler, Nippurluların askerlik ve vergi yükümlülüğünden muaf tutan Ishme-Dagan fermanından öğrenilmektedir. Bu dönemde Asurlular ile mücadeleler başlamış, döneme ait kitabelerde, Nippur ve Der şehirleri de ait olmak üzere Asurluların Ur'a kadar birçok şehri ele geçirdiklerini ve Akkad oğullarına hürriyetini verdiği yazmaktadır.

Lipit-Eshtar Dönemi
Lipit-Eshtar (MÖ 1890 - 1879), Ishme-Dagan'ın oğludur. Onun döneminde kendisine karşı hoşnutsuzluklar oluşmuş, bu durumun önüne geçebilmek için ise kendi adıyla kanunlar çıkarmıştır. Bu kanunların dili Sümerceydi ve yapı olarak Sümer tarzını yansıtıyordu. Kanunların prolegomenon kısmında Nippur, İsin, Ur kentlerinde oturan Sümer ve Akkad oğullarını, köleliğin boyunlarına yüklediği angaryalardan kurtardığını, onlara hürriyetlerini verdiğini söyler. Lipit-Eshtar'ın saltanatının 11. senesinde rakip krallık olan Larsa Krallığı kralı Gungunum, İsin'e saldırmış, bu saldırı sonucunda Lipit-Eshtar hayatını kaybetmiş ve İsin Larsa Krallığı'na bağlı hale gelmiştir.

sol|upright=0.91|Hammurabi döneminde Babil|thumbnail

Diğer Krallar ve Larsa Mücadeleleri
Ur-Ninurta (MÖ 1879 - 1851), Gungunum tarafından İsin krallığına getirilmiştir. Gungunum'un MÖ 1875 yılında ölmesinden sonra Ur-Ninurta, bazı şehirleri tekrar İsin hakimiyetine alarak Larsa etkisinden kurtulmaya çalışmıştır. Larsalılar bu saldırıları durdurmuş, yapılan savaşlarda Ur-Ninurta büyük bir yenilgiye uğrayarak İsin'de Larsa hakimiyeti devam etmiştir.

Ur-Ninurta'nın oğlu Bur-Sin (MÖ 1851 - 1830), Larsa kralı Abisare karşısında başarılı olmuş ancak Abisare'den sonra Larsa tahtına geçen Sumuel, İsin üzerinde tekrar hakimiyet kurarak bazı İsin şehirlerini ele geçirmiştir. Bur-sin'den sonra yerine oğlu Lipit-Enlil (MÖ 1830 - 1825) beş yıl hüküm sürdüğü Sümer kralları listesinden bilinmektedir ancak dönemine ait bir bilgi bulunmamaktadır. Lipit-Enlil'in oğlu Erra-Imitti (MÖ 1825 - 1817) zamanında Nippur tekrar ele geçirilmiştir. Enlil-Bani (MÖ 1818 - 1794), Erra-Imitti'nin yerine geçmiş, Erra-Imitti'nin ölümünden sonra oluşan karışıklıklarla uğraşmıştır. Enlil-Bani döneminde krallıkta sosyal ve ekonomik reformlar yapıldığı dönemim kayıtlarında bulunmaktadır.

Yıkılış
Enlil-Bani döneminden sonra gelen krallar çoğunlukla kısa süreli tahtta kalmış, siyasi kargaşalarla boğuşmuş ve Larsalılarla mücadeleye devam etmişlerdir. Larsalılar ile olan mücadele hem İsin'i hem de Larsa'yı ekonomik yönden bozmuş ve güçsüzleşmiştir. Larsa kralı Silli-Adad (MÖ 1771 - 1770) dönemine kadar İsin - Larsa mücadeleleri devam etmiştir. Silli-Adad döneminde Elamlılar, Larsa'ya yardım etmiş, çıkan savaşta İsin Krallığı yıkılmıştır (MÖ 1770). Ancak İsin'den sonra Larsalıar üzerinde de hakimiyet kurmaya çalışan Elam kralı Kudur-Mabuk, Warad-Sin'i kral olarak atamıştır. Warad-Sin'in 12 yıllık iktidarından sonra kardeşi Rim-Sin Larsa tahtına geçmiş ancak Babil Kralı Hammurabi ile yapılan savaşta yenilmiştir. Bu savaştan sonra Larsa Krallığı MÖ 1699'da tamamen Babil egemenliğine girmiştir.

 Hükümdarların zaman çizelgesi 
 Hükümdar    Lakap  Hükümdarlık süresi  Yaklaşık tarihler  (kısa)   Yorumlar İşbi-Erra 30px|İşbi-Erra ve ardılları, Sümer Kral Listesi'nde görünür  33 Yıl fl. y. MÖ 1953-1920 İşbi-Erra ve ardılları, Sümer Kral Listesi'nde görünür. Urlu Ibbi-Suen ile çağdaş. Şu-İlişu  "İşbi-Erra'nın oğlu" 20 Yıl fl. y. MÖ 1920-1900  Iddin-Dagan 30px|Iddin-Dagan'a ilahi. Louvre AO8864. "Şu-İlişu'nun oğlu" 21 Yıl fl. y. MÖ 1900-1879En çok kutsal evlilik törenine katılımı ve bu töreni anlatan cinsel içerikli ilahisiyle tanınır.  Ishme-Dagan 30px|Stamped brick with the name of Ishme-Dagan "Iddin-Dagan'ın oğlu" 20 Yıl fl. y. MÖ 1879-1859  Lipit-Eshtar 30px|The Code of Lipit-Ishtar. "Işme-Dagan (veya Iddin-Dagan) oğlu" 11 Yıl fl. c. 1859-1848 BCE Larsalı Gungunum ile çağdaş. Ur-Ninurta  "Işkur'un oğlu, bolluk yılı, iyi saltanatı ve tatlı bir ömrü olsun" 28 Yıl fl. y. MÖ 1848-1820 Larsalı Abisare ile çağdaş. Bur-Suen 60px|Cylinder seal of Bur-Sin. "Ur-Ninurta'nın oğlu" 21 Yıl fl. y. MÖ 1820-1799  Lipit-Enlil  "Bur-Suen'in oğlu" 5 Yıl fl. y. MÖ 1799-1794  Erra-imitti   8 Yıl fl. y. MÖ 1794-1786 Bahçıvanı Enlil-Bani'yi vekil kral olarak atadı ve sonra aniden öldü. Enlil-bani 30px|Foundation Cone of Enlil-Bani.  24 Yıl fl. c. 1786-1762 BCE Babilli Sumu-la-El ile çağdaş. Erra-imitti'nin bahçıvanıydı ve vekil kral olarak atandı, günah keçisi olarak hizmet etti ve sonra kurban edildi, ancak Erra-imitti aniden öldüğünde tahtta kaldı. Zambiya 30px|Inscribed Cone of King Zambiya  3 Yıl fl. c. 1762-1759 BCE Larsalı Sin-Iqisham ile çağdaş. Iter-pisha   4 Yıl fl. y. MÖ 1759-1755  Ur-du-kuga   4 Yıl fl. y. MÖ 1755-1751  Suen-magir 30px|Suen-magir appears as the last ruler on the Sumerian King List  11 Yıl fl. y. MÖ 1751-1740 Suen-magir, Sümer Kral Listesi'ndeki son hükümdar olarak görünür (Damiq-ilişu)* 30px|Seal of Dakiya, son of Damiq-ilishu ("Suen-magir oğlu")* (23 Yıl)* fl. c. MÖ 1740-1717 

 Bu lakaplar veya adlar SKLnin tüm versiyonlarında yer almamaktadır.

Kaynakça

Kategori:Mezopotamya tarihi
Kategori:Irak tarihi
Kategori:Irak'taki arkeolojik sitler
Kategori:Babil
Kategori:Amoriler
Kategori:Kadisiye ili
Kategori:Irak'taki eski yerleşim birimleri
Kategori:Sümer kentleri
Kategori:MÖ 20. yüzyılda kurulan bölgeler ve ülkeler
Kategori:MÖ 18. yüzyılda varlığı sona eren bölgeler ve ülkeler