Avrupa Din Savaşları

Avrupa Din Savaşları, 16., 17. ve 18. yüzyılın başlarında Avrupa'da yürütülen bir dizi savaştı. 1517'de Protestan Reformu başladıktan sonra yapılan savaşlar, Avrupa'nın Katolik ülkeleri veya Hristiyan âleminde dini ve siyasi düzeni bozdu. Savaşlar sırasındaki diğer nedenler arasında isyan, bölgesel hırslar ve büyük güç çatışmaları vardı. Bu savaşlar yalnızca Katolik ve Protestanlar arasında değil, aynı zamanda Avrupa'nın siyasi haritasını da kalıcı biçimde değiştiren güç mücadeleleriydi. Habsburglar, Bourbonlar, Stuartlar ve Osmanlılar gibi hanedanlar arasında mezhep kimliği çoğu kez siyasi çıkarlarla iç içe geçti. Otuz Yıl Savaşı'nın (1618-1648) sonunda Katolik Fransa, Katolik Habsburg Monarşisi'ne karşı Protestan güçlerle ittifak kurdu. Savaşlar, artık Vestfalya egemenliği olarak bilinen yeni bir siyasi düzen kuran Vestfalya Barışı (1648) ile büyük ölçüde sona erdi.

 Avrupa'da mezhepsel bölünme 
1517'de Martin Luther'in Wittenberg'de yayımladığı görüşler, Kutsal Roma İmparatorluğu içinde teolojik bir tartışmanın ötesine geçerek siyasi bir harekete dönüştü. Alman prenslikleri arasında mezhepsel bölünme büyürken, birçok bölgesel yönetici Protestanlığı benimseyerek dini yenilenmeyi imparatorluk içindeki bağımsızlık arayışlarıyla birleştirdi. Aynı dönemde İsviçre'de Huldrych Zwingli ve Jean Calvin'in fikirleri etkili oldu ve Avrupa'da çok merkezli bir reformasyon hareketi ortaya çıktı.

Reformasyon sonrası ilk büyük silahlı çatışma Kutsal Roma İmparatoru V. Karl ile Protestan prensliklerin oluşturduğu Schmalkaldik Birliği arasında yaşandı. Savaş, imparatorluk otoritesinin mezhepsel bölünmeyi denetleme çabasını yansıtırken, Protestan güçlerin siyasallaşmış dini taleplerini de ortaya koydu. İmparatorun askeri zaferine rağmen Protestanlık bölgede kökleşmişti.

Augsburg Barışı, imparatorluk içinde "cuius regio, eius religio" ilkesini kabul ederek yöneticilerin kendi bölgelerinin mezhebini belirleme hakkını resmîleştirdi. Barış, Protestan ve Katolik bölgeleri geçici olarak istikrara kavuşturdu ancak reform hareketinin genişlemesi ve yeni mezheplerin ortaya çıkması nedeniyle uzun vadeli bir çözüm sunamadı.

 Gelişmeler 

 Fransa'nın tutumu 
Fransa Krallığı, Avrupa Din Savaşları sırasında resmen Katolik bir devletti. Fakat dış politikada çoğu zaman Katolik bloktan ayrılarak Habsburg Hanedanı'na karşı hareket etti. 16. yüzyıl boyunca Fransa kendi içinde, Fransız Din Savaşları (1562–1598) olarak bilinen uzun bir iç savaş dönemi yaşadı. Bu dönemde Katolik Ligi ile Huguenotlar (Fransız Protestanları) arasında yoğun çatışmalar meydana geldi. Kral IV. Henri başlangıçta Protestan olmasına rağmen, 1593'te Katolikliğe geçti ve "Paris vaut bien une messe" (Paris bir kiliseye değer) sözüyle ünlendi. 1598 tarihli Nantes Fermanı, Huguenotlara sınırlı dinî özgürlük tanıyarak iç savaşı sona erdirdi. 17. yüzyılın başlarında Fransa, Katolik olmasına rağmen, Avrupa'daki güç dengesi politikası gereği Habsburg Monarşisi'ne karşı Protestan devletleri desteklemeye başladı. Kardinal Richelieu'nun yönetiminde Fransa, dini dayanışmadan ziyade "devletin çıkarı" (raison d'État) anlayışıyla hareket etti ve 1635 yılında doğrudan Otuz Yıl Savaşı'na katılarak İspanya ve Kutsal Roma İmparatorluğu'na savaş ilan etti. Bu durum, Katolik Fransa'nın Protestan İsveç ve Hollanda Cumhuriyeti gibi devletlerle fiilî bir ittifak kurmasına yol açtı. Fransa'nın müdahalesi, savaşın son aşamasında Katolik Habsburgların yenilgiye uğramasında belirleyici rol oynadı.

1648'de imzalanan Vestfalya Antlaşması ile Fransa, Alsas bölgesinde kalıcı toprak kazandı ve Avrupa siyasetinde başat güç hâline geldi. Fransa'nın bu süreçteki politikası, mezhep farklılıklarından ziyade devlet çıkarlarını önceleyen yeni bir diplomasi anlayışının başlangıcı olarak kabul edilir.

 Diğer Avrupa ülkeleri 
küçükresim|upright=1.36|Bohemya'daki Beyaz Dağ Muharebesi (1620), Bohemya'nın yeniden Katolikliğe dönüştürülmesine yol açan Otuz Yıl Savaşları'nın belirleyici muharebelerinden biriydi.|solİspanyol yönetimindeki Hollanda'da mezhep baskıları ve merkeziyetçi politikalar, Protestan eyaletlerin isyanını tetikledi. Seksen Yıl Savaşı, hem bir bağımsızlık mücadelesi hem de Avrupa'nın Kuzey-Güney mezhep ayrışmasının keskin örneklerinden biri oldu. 1648'de imzalanan Vestfalya Barışı ile Kuzey Hollanda bağımsızlığını kazandı. İngiltere'de Tudor ve Stuart dönemlerinde Katolik-Protestan çekişmesi devlet yönetimini doğrudan etkiledi. 1640'larda başlayan İngiliz İç Savaşı, dini otorite ile parlamenter güç arasında geniş ölçekli bir çatışmaya dönüştü. Savaşın sonucunda monarşinin geçici olarak kaldırılması Avrupa tarihinde önemli bir kırılma noktasıydı. Reformasyonun farklı yorumlarının yayılması İsviçre Konfederasyonu içinde de mezhep çatışmalarına yol açtı. Katolik ve Protestan kantonlar arasında 1529 ve 1531'de iki büyük Kappel Savaşı yaşandı. Bu çatışmalar Konfederasyon'un federal yapısında dini çizgiler boyunca kalıcı bir ayrışma oluşmasına sebep oldu. Danimarka, İsveç ve Norveç'te 1520'lerden itibaren Katolik yapı hızlı bir şekilde Protestanlığa dönüştürüldü. İsveç'in bağımsızlık süreci ve Kalmar Birliği'nin dağılması din ve merkezileşme politikalarıyla yakından bağlantılıydı. 17. yüzyılda İsveç, Protestan müttefiklerin baş aktörlerinden biri hâline geldi. Avrupa din savaşlarının en yıkıcı aşaması, 1618'de başlayan Otuz Yıl Savaşı oldu. Kutsal Roma İmparatorluğu'ndaki Protestan prenslikler ile Katolik güçler arasındaki çatışma kısa sürede uluslararası bir mücadeleye dönüştü. İsveç ve Fransa gibi dış güçlerin katılması savaşın dinî niteliğini büyük ölçüde siyasal bir rekabete dönüştürdü. Savaşın sonunda imparatorluk nüfusunun önemli bölümü kaybedildi ve Almanya'nın siyasi parçalanmışlığı pekişti. 1648 Vestfalya Antlaşmalası, Avrupa'da devlet egemenliğini ve sınırların dokunulmazlığını tanıyarak modern uluslararası sistemin temellerini attı. Mezhep savaşlarının ardından Avrupa'da diplomatik ilişkiler, dini yapılardan bağımsızlaşmaya başladı. Prensliklerin iç dini düzenlemeleri uluslararası müdahale dışında bırakıldı. Avrupa din savaşları, kıtanın demografik yapısını, siyasi sınırlarını ve uluslararası düzenini kalıcı biçimde değiştirdi. Devlet otoritesi din karşısında güçlenirken, uluslararası ilişkilerde mezhep kimliği yerini devlet çıkarlarına bıraktı. Merkeziyetçi monarşilerin güçlenmesi, modern diplomasi ve ulusal kimliklerin şekillenmesi bu dönemin sonuçları arasındaydı. Katolik Kilisesi, Trent Konsili ve Cizvit tarikatının faaliyetleri aracılığıyla Avrupa'daki dini eğitim, kültür ve misyonerlik alanlarında geniş ölçekli bir yeniden yapılanma süreci başlattı. Karşı Reformasyon, Habsburg topraklarında Katolikliğin güçlenmesinde belirleyici rol oynadı.
DönemSavaş veya OlayBölgeTaraflarSonuç1522–1523Şövalyeler SavaşıKutsal Roma İmparatorluğuKatolik şövalyeler vs. reform yanlısı prenslerReformun ilk silahlı çatışması, şövalyelerin yenilgisi1524–1525Alman Köylü SavaşıAlmanyaKöylüler (Luther etkisi) vs. feodal soylularYaklaşık 100.000 ölü; Protestan harekete darbe1546–1547Schmalkaldik SavaşıAlmanyaKutsal Roma İmparatoru V. Karl vs. Schmalkaldik Birliği (Protestan prensler)Katolik zaferi; Augsburg Barışı (1555) öncesi dönemeç1562–1598Fransa Din SavaşlarıFransaKatolik Ligi vs. HugenotlarNantes Fermanı (1598) ile dinî hoşgörü sağlandı1568–1648Seksen Yıl SavaşıHollanda – İspanyaHollanda Cumhuriyeti vs. İspanyaHollanda bağımsızlığını kazandı1618–1648Otuz Yıl SavaşıOrta AvrupaKatolik güçler vs. Protestan ittifakıVestfalya Antlaşması ile Avrupa'da yeni diplomatik düzen kuruldu1639–1651Üç Krallık SavaşlarıBritanya Adalarıİngiltere Krallığı, İskoçya Krallığı, İrlanda Krallığıİngiliz İç Savaşı’na dönüştü, monarşi geçici olarak devrildi1655–1690Savoyard–Waldensian savaşlarıKuzey İtalya (Piyemonte)Savoy Dükalığı vs. Waldensianlar (Protestan azınlık)Waldensianlar sürgün edildi, sonraki yüzyılda geri döndüler1712Toggenburg Savaşıİsviçre KonfederasyonuKatolik kantonlar vs. Protestan kantonlarİsviçre’de mezhepsel denge kuruldu
 Sonuçlar ve etkileri 
Çatışmalar küçük Şövalyeler Savaşı (1522-1523) ile başladı ve ardından Kutsal Roma İmparatorluğu'ndaki daha büyük Alman Köylü Savaşı (1524-1525) geldi. Savaş, Katolik Kilisesi'nin 1545'te Protestanlığın büyümesine karşı Karşı Reformasyon'u başlatmasının ardından yoğunlaştı. Çatışmalar, Almanya'yı harap eden ve nüfusunun üçte birini öldüren, Birinci Dünya Savaşı'nın iki katı bir ölüm oranına sahip olan Otuz Yıl Savaşı ile doruğa ulaştı. Vestfalya Barışı, Kutsal Roma İmparatorluğu'ndaki üç ayrı Hristiyan geleneğini tanıyarak çatışmaları genel olarak çözdü: Roma Katolikliği, Lütercilik ve Kalvinizm. Britanya Adaları'ndaki Üç Krallık Savaşları (1639-1651), Savoyard-Waldensian savaşları (1655-1690) ve Batı Alpler'de yapılan Toggenburg Savaşı (1712) dahil olmak üzere Batı Avrupa'da 1710'lara kadar daha küçük dini savaşlar yapılmaya devam etti.
 Vestfalya Barışı (1648) ile Avrupa'daki büyük din savaşları sona erdi.
 Kutsal Roma İmparatorluğu prensliklerine mezhep seçme hakkı tanındı (Katoliklik, Lütercilik, Kalvinizm).
 Papa'nın siyasi nüfuzu azaldı ve seküler devlet anlayışı güç kazandı.
 Avrupa'da diplomasi, sürekli elçilikler ve uluslararası hukuk kavramları gelişti.
 Nüfus kayıpları: 11–13 milyon (yaklaşık Avrupa nüfusunun %20–30'u).
 Almanya'da ekonomik çöküş, Fransa ve İsveç'te siyasi yükseliş yaşandı.

Kaynakça

Kategori:16. yüzyılda Avrupa
Kategori:17. yüzyılda Avrupa
Kategori:18. yüzyılda Avrupa