Medâin Muharebesi

Medâin Muharebesi, Hamdânîler ve Berîdîler arasında, Abbasiler'in başkenti ve merkezi olan Bağdat'ın kontrolü için Irak'ın merkezindeki Medâin yakınlarında yapılan muharebedir. Muharebe, Bağdat'ın yaklaşık  uzaklığında gerçekleşmiş ve daha sonra Bağdat, Hamdânîler'in kontrolü altına girmiştir. Dört gün süren (16-19 Ağustos 942) ve her iki tarafa da çok sayıda kayıp verdiren şiddetli bir muharebede Hamdânîler galip gelmiştir. Ancak, takip edemeyecek kadar yorgun olduklarından, Berîdîler önce Vasıt'a sonra da Basra'ya çekilmişlerdir.

 Arka plan 
930'lara gelindiğinde, merkezi hükûmetini zayıflatan bir dizi iç savaşın ardından Abbâsî Halifeliği parçalanmış ve sadece çekirdek topraklarına kadar küçülmüştü. İmparatorluğun daha uzak eyaletleri üzerindeki etkili kontrol uzun zamandır kaybolmuştu, ancak şimdi Abbâsîlerin Irak'ın metropol bölgesinin etrafındaki topraklarda özerk yerel hanedanlar ortaya çıktı: Mısır ve Suriye İhşîdîlerin yönetimi altına girdi, Hamdânîler Yukarı Mezopotamya'nın kontrolünü ele geçirdi, İran'ın çoğu ise aralarında Büveyhîlerin de bulunduğu Deylemli savaş ağaları tarafından yönetildi. Irak'ın kendisinde bile halifelik hükûmetinin otoritesi sorgulanıyordu: Güneyde, Basra civarında, Ebû Abdullah el-Berîdî yönetimindeki Berîdîler ailesi kendi hakimiyet alanını kurdu ve çoğunlukla kendi kasalarını doldurmak için Bağdat'tan vergi gelirlerini alıkoydu Bu özerk yöneticiler, Irak'ın idari merkezi ve Abbâsî halifelerinin merkezi olan Bağdat'ın kontrolü için birbirleriyle ve Abbâsî ordusundan geriye kalan askeri komutanlarla rekabet ettiler. 936'dan itibaren halifeler,  unvanını kullanan bir dizi askeri diktatör tarafından devre dışı bırakıldı.  makamının ve onunla birlikte sembolik halifeliğin kontrolü için çeşitli yerel yöneticiler ve Türk askeri şefleri arasında karmaşık bir mücadele patlak verdi ve bu mücadele 946'da Büveyhilerin zaferiyle sona erdi.

Bu kargaşada Berîdîler, Basra'dan Vasıt'a kadar ilerlemeyi başardılar, Abbâsî ordusundaki Deylemlilerin desteğini aldılar ve Haziran 941'de ilk kez Bağdat'ı kısa süreliğine ele geçirdiler. Her ne kadar başkentten askerlerin ve halkın ayaklanmasıyla kovulmuş olsalar da, Mart 942'de Berîdîler  İbn Ra'iq'in güçlerini yenmeyi başardılar ve bir kez daha başkente girdiler. İbn Raik ve Halife Müttaki, Hamdânîler'in yönettiği Musul'a kaçtılar. Hamdânî lideri Hasan, İbn Ra'iq'i öldürttü ve onun yerine Halife  tarafından Nasırü'd Devle ("Hanedanın Savunucusu")  (şereflendirici sıfat) atandı. Bağdat'taki Berîdî yönetimi zalim ve kaotikti, çünkü başkentin yeni yöneticileri sadece para sızdırmayı amaçlıyordu; şehir kıtlık, hastalık ve kanunsuzlukla boğuşuyordu. İbn Ra'ik'in hizmetinde bulunan ve daha önce Berîdîlere geçmiş olan Türk subayların birçoğu, örneğin Tüzün, Berîdî valisi Ebu Abdullah'ın küçük kardeşi Ebü’l Hüseyin el-Berîdî karşı komplo kurdular. Bu ihanete uğrayınca, birliklerinin çoğuyla kuzeye, Musul'a kaçtılar ve burada Halife ve Hamdânîler'i Bağdat'a karşı sefer düzenlemeye teşvik ettiler.

 Medâin Muharebesi 
Hamdânîler Bağdat'a doğru ilerlerken Ebü'l Hüseyin şehri terk ederek Vasıt'taki Ebu Abdullah'ın yanına kaçtı. Hamdânîler, Temmuz ortasında şehre zaferle girdiler. Ancak durum hâlâ belirsizdi; Ebu Abdullah, Vasıt'ta kuvvetlerini toplayıp başkente doğru hareket etmeye başladı. Haberin ardından Bağdat'ta huzursuzluk yayıldı ve Halife, haremini güvenlik için nehrin yukarısına, Sâmerrâ'ya gönderdi. Hamdânîordusunun komutası Nasırü'd Devle'nin kardeşi Ali'ye, Türkler ise kendi komutanları Tüzün ve Khajkhaj'a emanet edilirken, Berîdî ordusunun komutası Ebü'l Hüseyin'e verildi.

İki ordu Gil köyünde karşılaştı, iki fersah —  — Medâin güneyinde. Medâin ise Bağdat'ın  güneyindeydi. Muharebe 16-19 Ağustos tarihleri arasında dört gün sürdü. Başlangıçta Berîdîler üstünlük sağlamış, Hamdânîler bozguna uğramıştı. Nasırü'd Devle onları Medâin'de toparlamayı ve Berîdîleri yenmeyi başardı. Ordu sekreterleri de dahil olmak üzere birkaç üst düzey Berîdî yetkilisi ve komutanı esir alındı; Berîdî ordusundaki tüm Deylemli birliği de dahil diğerleri Hamdânîler'e sığındı. Öte yandan Hamdânîler o kadar bitkin ve tükenmişlerdi ki, Berîdîleri takip edemediler. Sadece bir hafta sonra Vasıt'a doğru hareket ettiler ve orada Berîdîlerin Basra'daki kalelerine doğru gittiklerini gördüler.

2 Eylül'de Nasırü'd Devle, esir Berîdî komutanlarıyla Bağdat'a zaferle girdi ve el-Muttaqi Seyfü'd Devle'nin ("Hanedanlığın Kılıcı")  Ali'ye verdi; bu lakabı sayesinde Ali, daha sonra Halep emiri ve Bizanslılara karşı İslam'ın şampiyonu olarak ünlendi. Hamdânî kardeşlere verilen bu çift ödül, prestijli el-Devle unsurunu içeren bir , Halifeliğin baş bakanı olan vezir dışında herhangi birine ilk kez veriliyordu.

 Sonrası 
sağ|küçükresim|upright=1.36| Nasırü'd Devle adına Bağdat'ta basılan altın dinar, 943
Medâin'deki pahalı zafer kısa sürede boşa çıktı: Seyfüddevle, Berîdîlere karşı seferi sürdürmek isterken, tarihçi Harold Bowen'a göre "kıskançlıktan ya da ihmalkarlıktan" kardeşi ona talep edilen parayı göndermedi. Ayrıca iki Türk generali Tüzün ve Khajkhaj'da itaatsizlik belirtileri görülmeye başlandı. Ordusunun güvenilmezliği giderek artınca Seyfüddevle seferi bırakıp gizlice Bağdat'a kaçmak zorunda kaldı. Bu gelişmeler karşısında dehşete düşen ve gerçek güç tabanından çok uzaklaşan Nasırü'd Devle, başkenti terk etmeye karar verdi ve Haziran 943'te iki kardeş Musul'a geri döndü. Seyfü'd Devle ayrıldıktan sonra, Tüzün ve Khajkhaj ganimetleri bölüşmeyi kabul ettiler: Tüzün  olacak, Khajkhaj ise başkomutan olacaktı; ancak kısa süre sonra Tüzün meslektaşını kör etti ve kenara itti.

Bağdat'ın efendisi olduktan sonra Tüzün, Basra'daki Berîdîler ile bir evlilik ittifakıyla mühürlenen bir barış arayışına girdi. Tüzün ile Berîdîler arasındaki ittifak, Halife Muttaki ve danışmanları tarafından bir tehdit olarak görülüyordu. Eylül 943'te, Tüzün hala Vasıt'tayken halife bir kez daha Hamdânîler 'e yardım için başvurdu: Nasırü'd Devle'nın kuzeni Hüseyin komutasındaki bir ordu Bağdat önünde belirdi ve halife başkenti terk edip kuzeye gitti ve Tikrit'te Nasırü'd Devle ile buluştu. Tüzün, hemen Vasıt'ı terk ederek halifeyi kuzeye doğru takip etti, Tikrit yakınlarında Seyfüddevle'yi iki muharebede ağır bir yenilgiye uğrattı ve Musul'u ele geçirdi. 26 Mayıs 944'te Tüzün ile Hamdânîler arasında Nasırü'd Devle'nin, Orta Irak'taki Halifeliğin çekirdek toprakları üzerindeki iddialarından vazgeçtiği ve karşılığında Yukarı Mezopotamya üzerindeki kontrolü ve Suriye üzerindeki iddialarının tanınması karşılığında yıllık 3,6 milyon dirhem haraç aldığı bir anlaşma imzalandı.

Tüzün'ün zaferi, Müttaki'nin başkente dönmeye ikna edilmesiyle sonuçlandı, ancak görevden alındı ve kör edildi ve yerine Müstekfî getirildi. Tüzün'ün hâkimiyeti uzun sürmedi, hemen ardından Büveyhiler'in saldırılarıyla karşı karşıya kaldı. Tüzün'ün 945 yılında ölmesi üzerine katibi Muhammed bin Şirzad Hamdânîlerin desteğini almaya çalıştı ancak başarılı olamadı. 16 Ocak 946'da, Büveyhiler Bağdat'ı ele geçirdiler ve Bağdat'ta bir asırlık Büveyhi yönetimini başlattılar. Berîdîler aynı zamanda artan zorluklarla da karşı karşıyaydılar: Basra'yı Umman hükümdarına karşı savunmak zorundaydılar ve Bağdat için uzun süredir verdikleri mücadelede kaynakları tükenince, şimdi birbirlerine karşı harekete geçmek zorundaydılar. En küçük Beridi kardeş Ebu Yusuf, en büyük kardeş Ebu Abdullah tarafından öldürüldü ve Ebu Abdullah da Haziran 944'te öldü. Oğlu Ebu'l-Kâsım, Büveyhiler'in Bağdat'ı ele geçirmesinin ardından 947'de onu kovmalarına kadar Basra'nın hükümdarı olarak kaldı.

 Kaynakça 
Özel

Genel







Kategori:Abbâsîler'in muharebeleri
Kategori:942
Kategori:940'larda çatışmalar
Kategori:10. yüzyılda Abbâsîler