Ebu Tağlib

Uddat al-Dawla Abu Taghlib Fadl Allah al-Ghadanfar al-Hamdani (), daha yaygın olarak basitçe  Ebu Tağlib olarak bilinir, Cezire'nin çoğunu kapsayan Musul Emirliği'nin üçüncü Hamdânî hükümdarıydı.

Saltanatı sıkıntılı geçmiş; bazı kardeşleriyle girdiği anlaşmazlıklar, Bağdat'ta nüfuz elde etmek için Büveyhîlerin çeşitli kollarıyla girdiği anlaşmazlıklar, I. John Çimiskes yönetimindeki Bizans İmparatorluğu'nun saldırıları ve Bizans generali Bardas Skleros'un isyanına karışması gibi sorunlar hükümdarlığına damga vermuştur. Irak'ın Büveyhî emiri İzzüddevle ile ilişkileri dostça ve çatışmacı arasında gidip geliyordu, ancak ikisi daha sonra, özellikle Bahtiyar'ın kendi yönetimine yönelik tehditlerle karşı karşıya kalması nedeniyle bir ittifaka vardılar. 978 yılında Cezire, Bahtiyar'ın kuzeni Adudüddevle komutasındaki Şiraz Büveyhîleri tarafından işgal edildi ve Ebu Tağlib, Suriye'nin Fâtımîlerin kontrolündeki bölgelerine kaçmıştır. Burada Şam valiliğini ele geçirmeye çalışmış ve yerel çekişmelere girerek 29 Ağustos 979'da savaşta yenilmiş ve idam edilmiştir.

 Hayatı 

 Kökeni ve geçmişi 
küçükresim|upright=1.36| Hamdani hanedanının aile ağacı
Ebu Tağlib, 940 yılında, Nasırü'd Devle  (şeref ünvanı) daha iyi bilinen Hamdânî el-Hasan'ın en büyük oğlu olarak doğmuştur. Annesi, Nasırü'd Devle'nin işleri üzerinde önemli bir nüfuz kullandığı rivayet edilen Kürt bir kadın olan Fatıma bint Ahmed'di.

Nasır ed-Devle, Hamdânîleri, Cezire'yi de içine alan ve merkezi Musul olan pratik olarak bağımsız bir emirliğin efendisi olarak kurmuştu. Nasırü'd Devle, Bağdat'taki Abbâsî halifeleri üzerinde kontrol sağlamak için tekrar tekrar girişimlerde bulundu, ancak sonunda daha güçlü olan Büveyhî hanedanına yenilgiyi kabul etmek, onların egemenliğini tanımak ve onlara haraç ödemek zorunda kaldı. Aynı dönemde Nasır ed-Devle'nin küçük kardeşi Ali, daha çok Seyfü'd Devle olarak bilinir, iki başkenti Halep ve Meyyafarikin'den Kuzey Suriye üzerinde kontrol sağlamayı başardı ve Bizans İmparatorluğu ile girdiği çatışmalar sayesinde kısa sürede kardeşini gölgede bıraktı. Ancak Seyfü'd Devle'nin Şubat 967'deki ölümüne kadar olan son on yılı, topraklarının çoğunu işgal eden Bizanslıların elinde ağır askeri yenilgiler ve iç karışıklıklarla damgalandı.

Ebu Tağlib'in adı ilk kez 964 yılında, babasının Büveyhîlerle yeniden çatışmaya girmesi üzerine bu bağlamda anılmıştır. Büveyhî Müizzüddevle'nin ordusu Musul'u işgal edince, Nasırü'd Devle bir kez daha Cezire'nin kuzeyindeki dağlık bölgelere kaçmak zorunda kaldı. Ebu Tağlib, kendilerini orada tutamayan Büveyhîlere karşı direnişe önderlik etti, Büveyhîler Musul'u boşalttılar ve Hamdânîler ile yeni bir anlaşmaya vardılar. Ebu Tağlib, neredeyse tüm kardeşlerinin zımni rızasıyla, Mayıs 967'de yaşlı babasını tahttan indirdi ve onu Şubat 969'da öldüğü Ardamuşt kalesine hapsetti.

 Hükümdarlığı 
sağ|küçükresim|upright=1.36| Hamdânîlerin ana vatanı ve ana güç üssü olan Cezire'nin (Yukarı Mezopotamya ) haritası

 Ebu'l-Muzzafar Hamdan'ın İsyanı 
 ('Aslan') lakaplı Ebu Tağlib, babasının yerine emir ve Hamdani ailesinin Ceziran kolunun başı oldu, ancak hemen hemen hemen hemen otoritesi, babalarının tahttan indirilmesine rıza göstermeyen küçük üvey kardeşi Ebu'l-Muzzafar Hamdan tarafından itiraz edildi. Nasırü'd Devle, Ahmed'i varisi yapmayı amaçlamış olabilir ve ona Nusaybin, Mardin ve El-Rahba'nın yönetimini vermiş olabilir; Hamdan ise Seyfü'd Devle'nin ölümünden sonra Rakka'nın kontrolünü ailenin Suriye kolundan ele geçirmiştir. Ebu Tağlib, bu nedenle yardım için Irak'ın yeni Büveyhî emiri İzzüddevle'ye yöneldi: Babasının aksine, Ebu Tağlib'in Irak üzerinde daha önce hiçbir iddiası yoktu ve Büveyhî hükümdarı da Hamdânîlerin Cezire üzerindeki yönetimini tehdit etmek yerine oradaki yönetimini güvence altına almakla o an için çok meşguldü.

Ebu Tağlib, Büveyhîlerin yardımıyla üvey kardeşini Rakka ve Rahba'yı teslim etmeye zorladı ancak Hamdan, Bahtiyar'ı taraf değiştirmeye ikna etmeyi başardı. Rahba, Hamdan'a kaptırılmış ve Ebu Tağlib'in diğer kardeşleri de saf değiştirmeye başlamıştı. Bununla birlikte, Ebu Tağlib galip geldi ve Hamdan'ı Bağdat'a kaçmaya zorladı. Ebu Tağlib, sadece kardeşinin elindeki kasabaları ele geçirmekle kalmadı, aynı zamanda o dönemde Suriye'de hüküm süren ve Seyfü'd Devle'nin ölümünden sonra oluşan yakın anarşi koşullarını da değerlendirerek, kuzeni Sa'düddevle'nin aleyhine olacak şekilde topraklarını genişletti. 971 yılına gelindiğinde, bir zamanlar Seyfü'd Devle'nin hakimiyeti altında bulunan Diyarbekir ve Diyar Mudar'ın tamamını kontrol altına almış ve Cezire'nin tamamını kendi yönetimi altında birleştirmişti. Halife Mutî, Ebu Tağlib'e Halep'teki Hamdani emirliğinin hükümdarlığını bile verdi. Kendi sermayesinden mahrum kalan ve herhangi bir direniş gösterme gücünden yoksun olan Sa'düd Devle, bu kayıpları ve kuzeninin hükümdarlığını zımnen kabul etti. Cezire'nin hükümdarı olarak Ebu Tağlib, bölgenin en zengin hükümdarlarından biriydi; İbn Havkal'ın açıklamaları, Hamdânîlerin çok sayıdaki mülkünden elde edilen zenginliğe tanıklık ediyor ve 979'da Hamdani emirliğinin Büveyhîler tarafından dağıtılmasının ardından ailenin dağlardaki kalelerini envanterlemekle görevlendirilen İbn Miskeveyh, orada saklanan muazzam nakit rezervlerinden bahsediyor.

 Bahtiyar ile çatışma ve uzlaşma 
Konumu güvence altına alınan Ebu Tağlib'in, babasının  ('baş emir') ve Bağdat'ın efendisi ve halife olarak yerini geri almayı hayal ettiği söylenir; Hamdan ise Bahtiyar'ı Ebu Tağlib'e karşı kışkırtmıştır.Çatışma, muhtemelen Fâtımîlerin Suriye'ye müdahale etmesi ve her iki yöneticinin Fatımi işgaline karşı birleşmesi nedeniyle bir süreliğine önlendi: hatta hem Musul hem de Bağdat, Karmatî lideri el-Hasan el-Asam'ın Fatımilere karşı seferlerine sponsor oldu. Bu ittifakın bir parçası olarak Ebu Tağlib, Büveyhî hükümdarının bir kızıyla evlendi.

973 yılında Hamdan nihayet Bahtiyar'ı kuzeye doğru yürümeye ikna etti. Ebu Tağlib, Musul'u savaşmadan boşalttı, ancak ordusuyla Büveyhî emirini kuşattı ve kısa bir süreliğine Bağdat'ı tehdit etti. Görüşmeler bir anlaşmayla sonuçlandı, ancak Bahtiyar bunu Hamdani emiri için çok elverişli bularak bir kez daha Musul'a yürüdü. Bununla birlikte, hiçbir çatışma kaydedilmedi ve çatışma, 974'te, halifenin Ebu Tağlib'e  (' Hanedanlığın Aracı')  vermesini ve Ebu Tağlib'in Bahtiyar'a haraç ödemesini içeren hükümleri içeren müzakereli bir çözümle sona erdi.

 Bizans İmparatorluğu ile ilişkiler 
Aynı dönemde Ebu Tağlib, İmparator I. İoannis komutasında 972 yılında Cezire'nin içlerine kadar ilerleyen Bizanslıların saldırılarıyla da karşı karşıya kaldı. Yıkıcı akın kısmen 973'te Diyarbakır'da Domestikos ton sholon Melias'ın yenilmesi ve esir alınmasıyla intikamını aldı, ancak 974'te I. İoannis misilleme olarak Cezire'ye akın düzenledi. Bizans saldırılarının ardından Ebu Tağlib bir süre imparatora haraç ödedi.

976'da I. İoannis'in ölümünün ardından Ebu Tağlib, Hamdani hükümdarının Skleros'a hafif süvari sağlaması karşılığında belirtilmemiş bir evlilik anlaşması yaptığı bir anlaşma imzaladığı isyancı general Bardas Skleros'un Bizans tahtına yönelik teklifini desteklemeyi kabul etti.

 Adudüddevle'ye karşı Bahtiyar ile ittifak 
sağ|küçükresim|upright=1.36| 9.-10. yüzyıllarda Irak haritası
973-975 yıllarında Ebu Tağlib, iktidarını korumak için Bahtiyar'ın kendi mücadelesini destekledi. Böylece Türk askeri komutanı Sebük Tegin'in isyanı sırasında bir kez daha Bağdat'a yürüdü, ancak Şiraz'daki Büveyhî emiri Adudüddevle'nin müdahalesi, Bahtiyar için çatışmanın sonucunu belirledi. Onun yardımı sonucunda, 975 yılında Ebu Tağlib, kendisini haraç ödemekten kurtaran önceki anlaşmanın gözden geçirilmesini sağladı.

Kasım 977'de Bahtiyar, hırslı kuzeni Adudüddevle tarafından Bağdat'tan kovuldu. Hamdan bir kez daha onu Musul'a yürümeye ikna etti ve Bahtiyar da kuvvetlerini Tikrit'e götürdü. Ebu Tağlib, Hamdan'ın derhal idam edilmesi karşılığında Adudüddevle'ye karşı onu destekleme sözü vererek bir saldırıyı önledi. Bu durum Ebu Tağlib'in konumunu sağlamlaştırırken aynı zamanda Adud ed-Devle'nin dikkatini çekmesini de sağladı. Mayıs 978'de Bahtiyar ve Ebu Tağlib, Samarra yakınlarındaki bir savaşta Adudüddevle tarafından mağlup edildi. Bahtiyar, daha sonra Musul'a doğru ilerleyen kuzeninin emriyle yakalanıp idam edildi. Hamdânîlere karşı daha önce gerçekleştirilen ve Cezire'de kendilerini idame ettiremedikleri için başarısızlığa uğrayan Büveyhî seferlerinin aksine, bu sefer çok daha iyi organize edilmişti çünkü Adudüddevle bölgeye aşina deneyimli yöneticiler getirmişti.

Adudüddevle, Haziran 978'de Musul'u ele geçirdi. Büveyhîler tarafından takip edilen ve Adudüddevle'nin herhangi bir müzakereyi reddetmesiyle Ebu Tağlib, Nusaybin'e, Mayyafariqin'e ve oradan da dağlara kaçtı; muhtemelen Ardumusht'a sığınmayı amaçlıyordu. Büveyhîler Meyyafarikin'i kuşatırken, Ebu Tağlib, Skleros'un desteğini kazanmak umuduyla onun elindeki Bizans topraklarına geçti. Ağustos ayında kendisini takip eden bir Büveyhî kuvvetini Skleros'un üssü olan Harput/Hisn Ziyad'da yendi, ancak Skleros da kendisine yardım etmesi için sadık general Bardas Fokas tarafından zorlandı. Mayyafariqin'in Büveyhîler'in eline geçmesinin ardından Ebu Tağlib, Rahba'daki kız kardeşi Cemile'nin yanına sığındı. Müzakere yoluyla bir çözüm için yenilenen teklifleri, Büveyhî hükümdarı Cezire'nin fethini tamamladığı için Adudüddevle tarafından reddedildi. Ebu Tağlib'in kardeşleri Ebu Abdullah Hüseyin ve Ebu Tahir İbrahim bile Büveyhîler'e hizmet ettiler.

 Sürgün ve ölüm 
Ebu Tağlib'in kontrolü altında yalnızca Diyar Mudar kalmıştı, ancak onun durumu giderek daha da umutsuzlaşıyordu. Cezire'nin büyük bir kısmı üzerindeki Büveyhî kontrolü sağlamlaştıkça, Skleros'un isyanı Mart 979'da yenilgiyle sonuçlandıkça ve Adudüddevle'nin hakimiyetini kabul etmiş ve onu tutuklama emri almış olan kuzeni Sa'd al-Dawla'dan yardım isteyemeyince, Ebu Tağlib kalan takipçileriyle birlikte Suriye Çölü'nü geçerek Suriye'nin Fatımi kontrolündeki güneyine ulaştı. Burada Fatımi hükûmeti ile yerel elitler arasındaki karmaşık güç mücadelelerinin ortasında kaldı. Şam valisi olarak Fatımiler tarafından tanınmak için çabaladı, ancak şehri elinde tutan isyancı general el-Kassam onu geri çevirdi. Şamlıların saldırısına uğraması ve ailesinin kendisini terk etmeye başlamasıyla Ebu Tağlib güneye, Taberiye Gölü bölgesine doğru göç etti. Ebu Tağlib'in ihtirasları ve Fatımilerle olan temasları artık Beni Tay reisi ve Remle yöneticisi Mufarrij ibn Dağfel ibn el-Cerrah'ın konumunu tehdit etmeye başlamıştı. Bölgedeki Arap kabileleri arasında anlaşmazlık çıkarmak ve Fatımi otoritesini güçlendirmek umuduyla Fatımi generali Fadl, Remle'yi açıkça Mufarrij'in rakipleri olan Banu Uqayl ile ittifak kuran ve Ağustos 979'da Remle'ye saldıran Ebu Tağlib'e vadetti. Ancak Fadl'ın birlikleri Mufarrij'in yardımına geldi ve 29 Ağustos'ta çıkan savaşta Ebu Tağlib esir alındı ve idam edildi. Bu muhtemelen Mufarrij'in daha önce kendi hükümdarı olarak tanıdığı Adudüddevle'nin emriyle yapılmıştı.

Cezire, 989 yılına kadar Büveyhîlerin kontrolünde kaldı. Bu tarihte Büveyhîlere boyun eğen Ebu Tağlib'in kardeşleri Ebu Abdullah Hüseyin ve Ebu Tahir İbrahim, yağmacı Kürt reisi Bedî bin Dustak'a karşı koymak üzere vali olarak atandılar. Bu mücadelede iki kardeş Ukaylilere güvendi; Badh'ın yenilgisinden sonra, Benî Ukayli, Hamdânîlere yöneldi ve Ebu Tahir İbrahim'i tahttan indirip öldürerek, Ukayli Hanedanlığı'nı Cezire'nin yöneticileri olarak kurdu.

 Kaynakça 
Özel

Genel








Kategori:10. yüzyılda Araplar
Kategori:10. yüzyılda idam edilmiş kişiler
Kategori:Arap-Bizans savaşlarında Araplar
Kategori:Iraklı Şiiler
Kategori:979'da ölenler
Kategori:940 doğumlular