Yevm el Atkal Muharebesi

Yevm el Atkal Muharebesi ya da Baggage Savaşı, Emevi Halifeliği güçleri ile Türk Türgeş kabileleri arasında Eylül/Ekim 737'de savaşıldı. Horasan valisi Esed bin Abdullah el-Kasri komutasındaki Emeviler, Mâverâünnehir'deki İrani Hutal Prensliği'ni işgal etmişti ve yerel yönetici Türgeşlerden yardım istedi. Emevi ordusu, Türgeşler gelmeden önce aceleyle geri çekildi ve tam zamanında Ceyhun Nehri'ni geçmeyi başardı, bu sırada arka muhafızları takip eden Türgeşlerle çatışmaya girdiler. Türgeşler hemen ardından karşıya geçti ve önceden gönderilen açıktaki Müslüman yük trenine saldırarak onu ele geçirdiler. Emevilerin ana ordusu, ağır kayıplar veren yük treninin refakatçisinin yardımına geldi. Emevi seferinin başarısızlığı, Yukarı Ceyhun vadisindeki Arap kontrolünün tamamen çökmesi anlamına geliyordu ve Horasan'ın kendisi Türgeşlere açıldı.

 Arka Plan 
Mâverâünnehir bölgesi, 7. yüzyılın ortalarında Müslümanların İran ve Horasan'ı fethetmesinin ardından, I. Velid döneminde (h. 705-715) Emevi lideri Kuteybe bin Müslim tarafından fethedildi. Ancak, Mâverâünnehir'in yerli İranlı ve Türk halklarının ve özerk yerel yöneticilerin sadakatleri hala şüpheliydi: 719'da Mâverâünnehir prensleri, Emevi Halifeliği valilerine karşı askeri yardım için Çin sarayına ve Türgeş vasallarına bir dilekçe gönderdi. Buna karşılık, 720'den itibaren Türgeşler, yerel Soğdlular arasında Halifeliğe karşı ayaklanmalarla birlikte Mâverâünnehir'deki Müslümanlara karşı bir dizi saldırı başlattı. Emevi valileri başlangıçta huzursuzluğu bastırmayı başardılar, ancak Fergana Vadisi üzerindeki kontrol kaybedildi.724'te vali Müslim ibn Said el-Kilabi ve ordusu, Fergana'yı zapt etmeye çalıştığında Türgeş'in elinde ağır bir yenilgiye uğradı ("Susuzluk Günü"). Bu yenilgi Arapları savunmaya itti ve hiçbir meydan muharebesi gerçekleşmese de, sonraki birkaç yıl içinde Arapların Maveraünnehir'daki konumu hızla çöktü.Emevi hükûmetinin yerel halkı yatıştırmak ve desteklerini kazanmak için gösterdiği gönülsüz çabalar kısa sürede tersine döndü ve sert Arap eylemleri yerel seçkinleri daha da yabancılaştırdı. Sonuç olarak, 728'de Türgeş'in yardımıyla büyük çaplı bir Mâverâünnehir ayaklanması patlak verdi ve bu da Halifeliğin Semerkand çevresindeki bölge hariç Transoxian'ın çoğunu kaybetmesine yol açtı.

Müslümanlar, 731'de Dar Geçit Muharebesi'nde bir başka büyük yenilgiye uğradılar; bu muharebede yaklaşık 20.000-30.000 adam kaybettiler, yerli Horasan Arap ordusunu sakatladılar ve Irak'tan yeni birliklerin transferini gerektirdiler. Dar Geçiş Muharebesinden sonraki yıllarda Semerkant da kaybedildi ve Ghurak komutasındaki Soğdlular bağımsızlıklarını yeniden kazandılar, bu arada Ceyhun Nehri'nin kuzeyindeki Müslüman askeri faaliyetleri ciddi şekilde kısıtlandı: 735'ten önce çağdaş kaynaklarda bahsedilen az sayıdaki sefer, üst Ceyhun vadisindeki Toharistan beyliklerinin bağlılığını sürdürme operasyonlarıyla ilgilidir.Ayrıca, Emevi yetkilileri, 734'ün başlarında patlak veren, hızla yayılan ve yerli İran nüfusunun büyük bir bölümünün desteğini toplayan el-Hâris bin Sureyc'in isyanıyla meşguldüler. Bir noktada, isyancı ordu eyalet başkenti Merw'ı bile tehdit ediyordu. 725-727'de Horasan valisi olarak görev yapmış ve beraberinde yirmi bin deneyimli ve sadık Suriye askeri getiren deneyimli Esad bin Abdullah el-Kasri'nin gelişi, gelgiti tersine çevirmeyi ve Harith'in isyanını bastırmayı başardı, ancak isyancı liderin kendisi Badahşan'a kaçmayı başardı.736 yılı boyunca Esad, eyaletindeki idari meselelere kendini adadı; bunların en önemlisi, koltuğunu transfer ettiği Belh'in yeniden inşasıydı. Bu arada Esad, Cüneyd'in Yukarı Tokharistan ve Bedehşan'daki kalelerinden çıkarmayı başardığı Harith'in takipçilerinin kalıntılarına karşı Juday el-Kirmani'yi gönderdi.

Savaş
737'de Esad, yöneticileri Türgeş ve Haris'in isyanını destekleyen Khuttal Prensliği'ne bir sefer başlattı. Esad başlangıçta başarılı oldu, ancak Khuttalan naibi İbnü's-Sa'iji, Türgeş'ten yardım istedi. Müslüman ordusu yağmalamaya dağılmışken, Türgeş kağanı Suluk Çor, iddiaya göre 50.000 kişilik ordusunu başkenti Tokmok'tan 17 gün içinde Khuttal'a getirdi. Her iki tarafı da birbirine karşı oynamaya çalışan İbnü's-Sa'iji, Türgeş seferi varışından kısa bir süre önce Esad'a bilgi verdi. Esad, yağma ve Khuttal'dan esirlerle dolu ağır yük trenini, İbrahim bin Asım el-Ukayli komutasında, müttefik Ak Hun İmparatorluğunun bir parçası olan el-Saghaniyan prensliğinden gelen birlikle birlikte güneye göndermek için yeterli zamana sahipti.Esad ana Müslüman ordusuyla geride kaldı, ancak Türgeş ordusunun varışında, Esad'ın birlikleri Ceyhun'a doğru hızla kaçmaya başladı ve Türgeş'in hemen önünde ulaşmayı başardılar. Nehrin geçişi karmaşık bir işti, çünkü Esad askerlerinin her birine ordunun erzak olarak getirdiği koyunlardan birini karşıya geçirmesini emretti. Sonunda, takip eden Türgeş'in kuzey kıyısındaki Azdi ve Tamimi kabile birliklerinden oluşan Arap artçı birliklerine saldırmasıyla koyunlar terk edilmek zorunda kaldı. Artçı birlik geri püskürtülünce, Esad'ın ordusu panik içinde nehri geçmek için acele etti.

Nehrin güneyine vardığında, kendisini takip edilmekten güvende hisseden Esad, adamlarına kamp kurmalarını emretti ve İbrahim'e yük trenini durdurması ve aynı şekilde kamp kurması için emirler gönderdi. Türgeş kağanı, yerel yöneticilere danıştıktan sonra, el-İştihan yöneticisinin tavsiyesine uydu ve ordusunu toplu halde nehri geçmeye yönlendirdi. Türgeş ve müttefiklerinin süvarilerinin tam ölçekli bir saldırısıyla karşı karşıya kalan Araplar kamplarına çekildiler. Türgeşler kampa saldırdı ancak el-Tabari'ye göre Arapların hizmetkarlarının zırh olarak sırtlarına eyer örtüleri giydiği ve çadır direklerini kullanarak atlıların yüzlerine vurduğu bir kavgadan sonra geri püskürtüldüler.Türgeşler gece boyunca ayrıldı ve Arap yük trenini yakalamak için güneye doğru sürdü. İbrahim bin Asım, kampının etrafına bir hendek kazmıştı ve birlikleri, kağanın Soğdlu müttefiklerinin ilk saldırılarını püskürtmeyi başardı. Daha sonra kağan, bir tepeye tırmandıktan ve bagaj refakatçisinin düzenini keşfettikten sonra, adamlarının bir kısmını kampa arkadan saldırmaları için gönderdi, Saghaniyan'dan gelen müttefik İran birliklerine odaklanırken, ordunun geri kalanı Müslümanlara önden saldırdı. Türgeş saldırısı savunucuları neredeyse yok etti: Saghaniyan birliklerinin büyük kısmı, kralları Saghan Khudah ile birlikte düştü ve Türgeş, bagaj treninin çoğunu ele geçirdi. Sadece Esad'ın ana Arap ordusuyla zamanında varması, bagaj treni refakatçisinin kalıntılarını yıkımdan kurtardı. El-Tabari'nin anlatımına göre, Türgeş, ertesi gün, 1 Ekim 737'de Esad'ın kampına başarısız bir saldırı daha başlattı ve ardından ayrıldı.
Sonrası
Arap ordusu Belh'teki üssüne dönerken, Türgeşler Harith'in de katıldığı Tokharistan'da kışladılar. Sefer, Esad ve artık çoğunluğu Suriye ordusu olan Esad için bir felaket olmuştu; Ceyhun'un kuzeyindeki Müslüman kontrolü tamamen çökmüştü ve Arap valisi tam bir yıkımdan kurtulabilmiş olsa da önemli kayıplar vermişti. Esad komutasındaki Suriyelilerin 737'deki Hutal seferinde uğradığı kayıplar, Suriye ordusu Emevi rejiminin temel direği olduğu için uzun vadede özellikle büyük önem taşıyordu. Horasan'daki sayısal düşüşü, Horasan doğumlu Arapların artık tamamen zorla kontrol edilemeyeceği anlamına geliyordu; bu, Esad'ın yerine yerli bir Horasanlı Arap valisi olan Nasr ibn Sayyar'ın atanmasının ve sonunda Emevi rejimini deviren Abbasi İhtilali'nin patlak vermesinin yolunu açtı.

Araplar kışın sefere çıkmadıkları için Esad adamlarını terhis etti. Öte yandan Harith'in ısrarı üzerine Türgeş kağanı, Araplara karşı yerel halkı ayaklandırmayı umarak Ceyhun'un güneyinde bir kış saldırısı başlatmaya karar verdi. Bunda sadece Harith ve takipçileri değil, aynı zamanda Sogd ve Tokharistan'ın yerli prenslerinin büyük çoğunluğu da ona katıldı. Esad güçlerini hızla harekete geçirdi ve ordusunun küçük bir kısmıyla kağanı yakalamayı ve onları Haristan'da yenmeyi başardı. Hem kağan hem de Harith esir düşmekten kurtulmuş olsa da, Haristan Muharebesi kağanın prestijine bir darbe vurdu ve Suluk Çor'un kısa bir süre sonra rakipleri tarafından öldürülmesi Müslümanları daha kötü bir durumdan kurtardı.

Esad'ın halefi Nasr bin Sayyar döneminde Müslüman orduları Mâverâünnehir'in çoğunu geri aldı ve 751'deki Talas Muharebesi ve Orta Asya'daki Çin etkisini sonlandıran An Luşan İsyanı'nın yarattığı kargaşayla bölgedeki Müslüman hakimiyeti güvence altına alındı.

 Kaynakça 
Özel

Genel





Kategori:730'larda çatışmalar
Kategori:737
Kategori:Türkeş Devleti'nin muharebeleri
Kategori:Emevilerin muharebeleri
Kategori:Müslümanların Maveraünnehir'i fethi