Leiden Gözlemevi

Leiden Gözlemevi Hollanda'da bulunan Leiden Üniversitesi'nin astronomi enstitüsüdür. 1633 yılında Willebrord Snellius'un çeyreğini barındırmak için kurulan bu gözlemevi, dünyadaki faaliyet gösteren en eski üniversite gözlemevidir ve hala mevcut olan tek eski gözlemevi Vatikan Gözlemevi'dir.

Gözlemevi, ilk başta Leiden'in merkezine konuşlu üniversite binasında bulunmaktaydı. Ardından 1860 yılında üniversitenin botanik bahçesine yeni bir gözlemevi binası ve kubbe inşa edilmiş, 1974 yılına kadar burada faaliyet göstermiş ve şehrin kuzeybatısındaki bilim kampüsüne taşınmıştır. Gözlemevinde çalışan veya gözlemevini yöneten önemli gök bilimciler arasında Willem de Sitter, Ejnar Hertzsprung ve Jan Oort yer almaktadır.

 Tarih 

 1633–1860 
sol|küçükresim| Leiden Gözlemevi'nin 1670 tarihli çizimi, üniversite binasının tepesinde görülüyor.
küçükresim|Profesör Willem Snel van Royen'in 17. yüzyıldan (1600'lerden) kalma Kadran aleti, modern bir sergide sergileniyor.
Leiden Üniversitesi 1633'te gözlemevini kurdu; astronomi uzun zamandır müfredattaydı ve Rudolph Snellius tarafından inşa ettirilen büyük bir kadranta sahip olması nedeniyle Jacobus Golius, onu kullanmak için bir gözlemevi kurulmasını talep etti. Gözlemevi, kendi döneminde Avrupa'da özel olarak inşa edilen ilk gözlemevlerinden biridir. Golius gözlemevini düzenli olarak kullanmasına rağmen bu kullanımından herhangi bir akademik yayın çıkmadı. Golius'un gözlemevinde Snellius'un kadranı dışında herhangi bir alete sahip olup olmadığı ise bilinmemektedir.

1682 yılında Burchardus de Volder üniversitede matematik profesörü pozisyonuna geldi ve gözlemevi sorumluluğu görevini üstlendi. Görev süresi boyunca gözlemevi, satın aldığı pirinç sekstantı kapsayabilmek için ikinci bir kubbe ve eski kubbenin yeniden inşası da dahil olmak üzere genişletildi. Her iki kulenin de dönen taret biçimli dönen çatıları bulunmaktaydı. Volder 1705'te emekli olduktan sonra da gözlemevinin iki kadrana, 12 inçlik bir teleskopa, iki objektife ve birkaç küçük teleskopa daha sahip olduğunu gösteren bir alet kataloğu oluşturulmuştur. Sonraki iki yıl boyunca Lotharius Zumbach de Coesfeld Kassel'de matematik profesörü olarak atanana kadar gözlemevini yönetmeye devam etmiştir. 1708 ile 1717 yılları arasında Willem'in Gravesande'si müdür olarak atanana kadar gözlemevi müdürsüz kalmıştır. Bu süre boyunca Gravesande, 1742'deki ölümünden önce yeni teleskoplar ve aletler de dahil olmak üzere gözlemevi envanterine bir dizi yeni araçlar satın almıştır.

Gravesande'nin halefi, gözlemevini 1759'da Halley kuyruklu yıldızı hareketleriyle birlikteMerkür'ün (1743 ve 1753'te) ve Venüs'ün (1761'de) Güneş geçişlerini gözlemlemek için kullanan Johan Lulofs'dur. Lulofs Kasım 1768'de öldüğünde, Dionysius van de Wijnpersse gözlemevinin sorumluluğunu üstlenmiştir. 1805 yılına kadar sorumlu araştırmacısı birden çok kez değişmiştir.

1817'de gözlemevi kuleleri yıkılıp yeniden inşa edilmiştir. Frederik Kaiser, 1837'de astronomi profesörü ve gözlemevi müdürü olarak atanmasının ardından gözlemevini yeniden yenilemiş, kulelere tam panjurlu dönebilir çatılar inşa ettirerek kuzeybatı kulesini güçlendirme çalışmalarını tamamlamıştır. Kaiser ayrıca kuyruklu yıldızlar, gezegenler ve ikili yıldızlar da dahil olmak üzere gözlemler yapmak için bir dizi yeni alet ve teleskop satın almıştır.

Kaiser'in popüler yazıları ve öğretileri nedeniyle astronomiye artan ilginin bir sonucu olarak, 1853 yılında yeni bir gözlemevi kurulması için bir komisyon oluşturulmuştur. 1859'dan 1909'a kadar Hollanda yerel saatini, gözlemevindeki yerel saate göre ayarladı; iletişim için telgraf ağı kullanıldı.

 1860–1974 
1860 yılına gelindiğinde yeni gözlemevi binası tamamlanmıştı. Yeni bina şehrin sakin bir bölgesinde, üniversitenin botanik bahçelerinin içine inşa edildi. Bina bir dizi ofis, astronomlar için yaşam alanları ve teleskoplar içeren bir dizi gözlem kubbesinden oluşuyordu. 1873 yılında binaya, denizcilik aletlerini doğrulamak için gereken araçları; pusulaları, sekstantları ve diğer aletleri test etmek için kullanılan ekipmanları barındırmak amacıyla iki yeni oda eklendi. İki kubbe de, biri 1875'te diğeri 1889'da olmak üzere yeniden inşa edildi.

Batı kulesi 1878'de, Doğu kulesi 1898'de inşa edilmiş, aynı yıl bir gaz motorunu barındıran küçük bir bina (gözlemevi şehir şebekesine bağlanana kadar elektrik için kullanıldı) da dahil olmak üzere 19. yüzyılın sonundan önce değişik amaçlarla yeni binalar gözlemevi bünyesine dahil edilmiştir. Gözlemevi 1896 yılında ilk fotoğrafik teleskopunu satın almış ve o tarihten 1898 yılına kadar bu teleskop için yeni bir kubbe daha inşa edilmiştir.

Gözlemevi 1923 yılında Union Gözlemevi ile bir araştırma anlaşması yaparak araştırmacıların her iki tesisi de kullanmasına olanak tanımıştır. Anlaşma kapsamında Leiden'den ilk ziyaretçi Ejnar Hertzsprung olmuştur. 1954 yılında teleskoplar Hartbeespoort'a taşınmış ve söz konusu işbirliği 1972 yılına kadar sürmüştür.

Bu dönemin eski Gözlemevi binası 2008 ile 2012 yılları arasında restore edilmiştir. Bu bina 2010'larda bir ziyaretçi merkezine ev sahipliği yapmaktadır.

 1974- günümüz 
Astronomi bölümü 1974 yılında şehir merkezinin kuzeybatısındaki bilim kampüsüne taşınmıştır. Profesyonel astronomik gözlemler artık Leiden'den yapılmıyor olsa da, bölüm kendisini hala Leiden Gözlemevi olarak adlandırmaktadır. küçükresim| Leiden Gözlemevi'nin bulunduğu ikinci bina (1860'ta inşa edilmiştir). Bu bina günümüzde hukuk fakültesinin bir bölümü olarak kullanılmaktadır. Çatıda optik teleskop kubbelerinden ikisi görülebilmektedir.

 On inçlik kubbedeki Einstein'ın Koltuğu 
küçükresim|Einstein'ın Koltuğu
Einstein'ın Koltuğu, Leiden Gözlemevi'nde bulunan bir astronomik gözlem koltuğudur. 1861 yılında yapılan bu koltuk, gözlemevindeki o dönemden kalma tek mobilyadır. Koltuk, adını Albert Einstein'ın gözlemevine yaptığı ziyaretler sırasında birçok kez kullanmasından almaktadır. Einstein, Leiden Üniversitesi'ndeki profesörlüğü sırasında, yönetmen Willem de Sitter ile olan iyi dostluğu nedeniyle binayı sık sık ziyaret etmiştir. Koltuk, gözlemevinin en büyük kubbesinde, yani 10 inçlik kubbede yer almaktadır. Koltuk günümüzde halen daha gözlemciler tarafından kullanılabilmektedir.

21 Ekim 2015'te Einstein'ın koltuğu Hollanda astronomi programı Heel Nederland Kijkt Sterren kapsamında kısa bir oturuma konu edilmiştir. Bu kısımda Govert Schilling ve bilim tarihçisi David Baneke, koltuğun kökenleri hakkında tartışmıştır.Heel Nederland Kijkt Sterren  on a Dutch VOD website

Einstein'ın, Birinci Dünya Savaşı sırasında Leiden Gözlemevi'ni sık sık ziyaret ettiği bilinmektedir.

 Restorasyon 
Eski Gözlemevi binası ve tesisleri (1860'lardan kalma) 2010'larda restore edilmiştir. Halihazırda modern Leiden Gözlemevi olarak kullanılmasa bile, tesiste astronomi tarihine ilişkin çeşitli öğeler bulunmaktadır. Ayrıca, Güneş'in canlı görüntülerini optik olarak Ziyaretçi merkezine iletmek için kitlesel olarak finanse edilerek satın alınan bir güneş teleskopu bulunmakta olup, söz konusu Güneş gözlemleri için turlar düzenlendiği de bilinmektedir.

 Arşiv 
Leiden Gözlemevi ile 1829-1992 yılları arasında burada çalışmış yönetici ve gözlemcilerin arşivleri Leiden Üniversitesi Kütüphanelerinde fiziki ve dijital olarak saklanmaktadır.‘’Leiden Observatory Papers’’ , in Digital Collections (Leiden University Library)

 Galeri 

 Yöneticiler 
DönemYönetici1633–1667Jacobus Golius1668–1681Christiaan Melder1682–1705Burchardus de Volder1705–1708Lotharius Zumbach de Coesfeld1717–1742Willem Jacob Gravesande1742–1768Johan Lulofs1768–1793Dionysius van de Wijnpersse1793–1794Pieter Nieuwland1799–1805Jan Frederik van Beeck Calkoen1811–1826Cornelus Ekama1826–1837Pieter Uijlenbroek1837–1872Frederik Kaiser1872–1908H. G. van de Sande Bakhuyzen1908–1918E. F. van de Sande Bakhuyzen1918–1934Willem de Sitter1934–1945Ejnar Hertzsprung1945–1970Jan Oort1996–2003George K. Miley2004–2012Tim de Zeeuw2012–2022Huub Röttgering2022–PresentIgnas Snellen

 Aletler 
küçükresim|Zunderman reflektörü
Örnekler:

 Zes-Duims Merz Refraktörü (1830'lara tarihlenen ahşap teleskop tüpü ile ç objektif)
 On İnçlik Repsold Refraktör (Repsold und Söhne tarafından üretilmiş, ç Alvin ve Clark objektif merceğine sahip, 1885'ten itibaren)
 Fotografik Çift Refraktör (1897'den itibaren)
 Zunderman Yansıtıcı (46 cm çapında ayna (~18,1 inç), 1947'den itibaren)
 Helyostat (gündüşürücü)

 Ayrıca bakınız 
 Teleskopların, gözlemevlerinin ve gözlem teknolojisinin zaman çizelgesi
 19. yüzyılın en büyük optik teleskoplarının listesi

 Kaynakça 

 İlave okuma 
 Leiden Gözlemevi'nden ve diğer koleksiyonlardan teleskoplar. 1656 - 1859 (.pdf)
 Tavan aralarından kubbelere: Leiden Gözlemevi'nin dört asırlık tarihi

 Dış bağlantılar 
 Leiden Gözlemevi web sitesi
 Leiden Gözlemevi Tarihi (Hollandaca)
 Leiden Gözlemevi Makaleleri Leiden Gözlemevi Arşivi ve ardışık yöneticileri, 1829-1992 Leiden Üniversitesi Kütüphaneleri
 GoogleMaps'teki eski gözlemevi
 GoogleMaps'teki mevcut gözlemevi

Kategori:Hollanda'daki gözlemevleri
Kategori:Hollanda Cumhuriyeti'nde bilim ve teknoloji
Kategori:Leiden Üniversitesi
Kategori:1633'te Hollanda Cumhuriyeti'nde kurulan oluşumlar