Dördüncü Fitne

Dördüncü Fitne veya Büyük Abbâsî İç Savaşı Emîn ve Memûn kardeşler arasında Abbâsî Halifeliği'nin tahtına geçiş konusunda yaşanan çatışmadan kaynaklandı. Babaları Halife Harun Reşid, Emîn'i ilk halef olarak ancak aynı zamanda Memûn'u da ikinci olarak gösterip Horasan'ı da ona miras olarak verilmişti. Daha sonra üçüncü oğlu Kâsım üçüncü halef olarak atanmıştır. Harun 809'da öldükten sonra Bağdat'ta Emîn onun yerine geçti. Bağdat sarayının cesaretlendirdiği Emîn, Horasan'ın özerk statüsünü bozmaya çalışmaya başladı ve Kasım hızla kenara itildi. Buna cevaben Memûn, Horasan'ın eyalet elitlerinin desteğini aramış ve kendi özerkliğini savunmak için hamleler yapmıştır. İki kardeş ve kampları arasındaki uçurum genişledikçe Emîn, kendi oğlu Musa'yı vârisi ilan etmiş ve büyük bir ordu toplamıştır. 811'de Emîn'in birlikleri Horasan'a doğru yürümüş, ancak Memûn'un generali Tâhir bin Hüseyin onları Rey Muharebesi'nde mağlup etmiş ve ardından Irak'ı işgal edip ve Bağdat'ı kuşatmıştır. Bir yıl sonra şehir düşmüş, Emîn idam edilmiş ve Memûn halife olmuştur.

Ancak Memûn başkente gelmek yerine Horasan'da kalmayı tercih etmiştir. Bu, Halifeliğin vilayetlerinde iç savaşın teşvik ettiği güç boşluğunun büyümesine olanak sağlamış ve Cezire, Suriye ve Mısır'da birçok yerel yönetici ortaya çıkmıştır. Ayrıca Kufe'deki Ebu'l-Saraya'dan başlayarak güney Irak, Hicaz ve Yemen'e yayılan bir dizi Ali soyundan gelenlerin başını çektiği isyanı meydana gelmiştir. Memûn'un güçlü başbakanı el-Fadl ibn Sehl tarafından takip edilen Horasan yanlısı politikalar ve Memûn'un sonunda Ali er-Rızâ'nın şahsında bir Ali taraftarı halefi benimsemesi, geleneksel Bağdat elitlerini yabancılaştırmıştır. kendilerini giderek dışlanmış görüyorlardı. Sonuç olarak, Memûn'un amcası İbrahim, 817'de Bağdat'ta rakip halife ilan edilmiş ve Memûn'u bizzat müdahale etmeye zorlanmıştır. Fadl bin Sehl suikasta kurban gitti ve Memûn, 819'da girdiği Bağdat'a gitmek üzere Horasan'dan ayrıldı. Sonraki yıllarda Memûn'un otoritesinin pekişmesine ve batı eyaletlerinin yerel isyancılara karşı yeniden birleştirilmesine tanık olunmuş; bu süreç, 827'de Mısır'ın sakinleştirilmesine kadar tamamlanmamıştır. Bazı yerel isyanlar, özellikle Hürremiyyelerin isyanları, 830'lara kadar çok daha uzun sürmüştür.

Tarihçiler çatışmayı farklı şekillerde yorumlamışlardır; İranolog Elton L. Daniel'in sözleriyle bu, "oldukça beceriksiz, kafası karışmış Emîn ile kurnaz ve yetkin kardeşi Memûn arasında veraset konusunda yaşanan bir çatışma; harem entrikalarının ürünü olarak; bakanlar arasındaki kişisel rekabetin bir uzantısı olarak Fadl b. Rabi ve el-Fadl b. Sahl; veya Araplar ile Persler arasında hükümetin kontrolü için yapılan bir mücadele olarak" tanımlanır.

 Arka plan 
sağ|küçükresim| Emevi ve erken Abbâsî halifelikleri döneminde Müslüman yayılımının ve Müslüman dünyasının haritası
İç savaşın kökenleri Harun Reşid'in () ardıllığı ve Abbâsî Halifeliğinin iç siyasi dinamikleri üzerine dayanır. İki ana yarışmacı, Muhammed Emîn ve Abdullah Memûn, H. 170'te (786/7) altı ay arayla doğmuşlardı ve Memûn büyük olandı. Bununla birlikte, 792'de ilk mirasçı olarak seçilen Emîn'di, 799'da ise Memûn onu takip etti; bu, onların soy çizgileri ve siyasi sonuçlarından etkilenen bir sıralamaydı: Emîn, ikinci Abbâsî Halifesi Mansûr'un () soyundan gelen Zübeyde'nin oğlu Harun'un soyundan gelen sağlam bir Abbâsî soyuna sahipti, Memûn'un annesi ise Horasan'daki Badgis'ten İranlı bir cariye olan Marajil'di.

Memûn'un kökeni tamamen Arap Emîn'den daha az prestijli olsa da, Horasan ve İran'ın hakimiyetindeki doğu eyaletleriyle olan bağları, onun mirasçı olarak seçilmesinde önemli bir faktördü. Tamamen Arapların yönettiği Emevî Halifeliğinin aksine, Abbâsî devleti yoğun İran ve özellikle Horasan etkisi altındaydı. Abbâsîleri iktidara getiren Abbâsî İhtilâli Horasan'da ortaya çıktı ve Abbâsî hanedanı, askeri liderler ve yöneticiler olarak büyük ölçüde Horasanlılara güveniyordu. Abbâsîlerle birlikte batıya gelen orijinal Horasan Arap ordusunun (Hurasaniyye) çoğuna Irak'ta ve yeni Abbâsî başkenti Bağdat'ta mülkler verildi ve ebnau'd-devle ("devletin/hanedanın oğulları") olarak bilinen elit bir grup haline geldiler. Horasan, Halifeliğin vilayetleri arasında ayrıcalıklı bir konumu korudu ve özellikle Harun Reşid, özellikle Horasanlı Bermekî ailesini iktidar pozisyonlarına terfi ettirerek, Halifeliğin İran unsuruyla bağlarını geliştirmeye dikkat etti. Hem Emîn hem de Memûn gençliklerinde Bermakiler tarafından, Emîn el-Fadl bin Yahya'dan ve Memûn da Cafer ibn Yahya'dan eğitilmişlerdi. Emîn, Bermekîlerden uzaklaşıp Bağdat'ın abnaʾ aristokrasisiyle yakından ilişkili olurken, Memûn, Cafer ve arkadaşlarından etkilenmeye devam etmiştir.

802'de Harun ve Abbâsî hükûmetinin en güçlü yetkilileri, kesin veraset düzenlemesinin hazırlandığı Mekke'ye hac ziyaretinde bulundular: Emîn, Bağdat'ta Harun'un yerini alacaktı, ancak Memûn, Emîn'in vârisi olarak kalacaktı ve ayrıca genişlemiş ve fiilen bağımsız bir Horasan'ı da yönetecekti. Üçüncü bir oğul olan Kâsım (el-Mu'tamin) de üçüncü mirasçı olarak eklendi ve Bizans İmparatorluğu ile sınır bölgelerinin sorumluluğunu almıştır. Tarihçi Taberî tarafından kapsamlı bir şekilde kaydedilen anlaşmanın hükümleri, özellikle Memûn'un doğudaki genel valiliğine tanınan özerkliğin kapsamı açısından, Memûn'un daha sonraki savunucuları tarafından çarpıtılmış olabilir.

Abbâsî sarayı, Bağdat'a döndükten hemen sonra, Ocak 803'te Barmakid ailesinin aniden iktidardan düşmesine tanık oldu. Bir yandan bu karar, Bermekilerin Halife'nin hoşuna gitmeyecek kadar güçlü hale gelmiş olabileceği gerçeğini yansıtıyor olabilir, ancak zamanlaması bunun aynı zamanda veraset meselesiyle de bağlantılı olduğunu gösteriyor: Emîn, Abna'nın yanında yer alırken ve Memûn'un Bermakiler ile birlikte olduğu ve iki kampın her geçen gün daha da birbirine yabancılaştığı bir ortamda, Emîn'in başarılı olma şansına sahip olması için Bermakiler'in gücünün kırılması gerekiyordu. Gerçekten de, Barmakiler'in düşüşünden sonraki yıllarda, yönetimde merkezileşmenin giderek arttığı ve buna bağlı olarak Abna'nın nüfuzunun arttığı görüldü; bunların çoğu artık eyalet valisi olarak görev almak ve bu eyaletleri Bağdat'tan daha yakın kontrol altına almak üzere görevlendirilmişti.

Bu durum eyaletlerde, özellikle de Horasan'da huzursuzluğa yol açtı; burada Elton L. Daniel'e göre "Abbâsî politikaları iki aşırı uç arasında dalgalanıyordu. Bir vali, Irak'ın yararı için eyaletten elinden geldiğince zenginlik çıkarmaya çalışacaktı.", merkezi hükûmet ve nadiren de kendisi, halk yeterince yüksek sesle protesto ettiğinde, bu tür valilerin yerini geçici olarak yerel çıkarlarla ilgilenen kişiler alacaktı. Horasan elitlerinin Abna'larla uzun süredir devam eden bir rekabeti vardı. Her ne kadar bu sonuncular artık ağırlıklı olarak şimdiki Irak'ta ikamet ediyor olsalar da, Horasan işlerinin kontrolünü ellerinde tutmakta ısrar ettiler ve maaşlarını karşılamak için eyaletin gelirlerinin batıya gönderilmesini talep ettiler; bu, yerel Arap ve İranlı elitlerin şiddetle karşı çıktığı bir şeydi. Sonuçta ortaya çıkan gerginlik, evrensel olarak örnek bir vali olarak övülen el-Fadl ibn Yahya'nın 793'te Horasan'a atanmasıyla azaldı, ancak 796'da bir abna''' üyesi olan Alî bin Îsâ bin Mâhân'ın eyaletin sorumluluğuna atanması ile yeniden alevlendi. Onun sert vergilendirme tedbirleri, Haricî ayaklanmalarında ve nihayet Semerkant valisi Rafi ibn el-Layth'in isyanında kendini gösteren artan huzursuzluğu tetikledi. Bu ayaklanma, Harun'u Memûn, güçlü vekil (hacib) ve başbakan el-Fadl ibn el-Rabi ile birlikte 808'de eyalete gitmeye zorladı. Memûn, ordunun bir kısmıyla birlikte Merv'e gönderilirken Harun, 24 Mart 809'da öldüğü Tus'ta kaldı.

 Emîn ve Memûn arasındaki iç savaş, 809-813 
Harun'un ölümü üzerine Emîn, popülaritesinin büyük olduğu Bağdat'ta tahta çıktı, Memûn ise geri kalan isyancılara karşı sefer yapmayı planladığı Merv'de kaldı. Ancak Emîn doğudan orduyu ve hazineyi geri çağırdı ve Memûn'a askerî güçlerin önünde çok az şey kaldı. İşte bu sıralarda Memûn, özerklikleri ve ayrıcalıkları garanti altına alınan yerel elitlerle bir uzlaşma ve işbirliği politikası uygulamaya başlayan eski Barmakid himayesi altındaki veziri el-Fadl ibn Sahl'a güvenmeye başladı. Ancak 802 antlaşması, Bağdat'ın merkezileştirme hırsları ve Horasan'ın statüsü konusundaki anlaşmazlık nedeniyle çok geçmeden dağılmaya başladı: Harun'un hapsettiği ancak artık serbest bırakılan ve Halife'nin korumalarının başına atanan Alî bin Îsâ'nın liderliğindeki abna. Aralarında el-Fadl ibn el-Rabi'nin de bulunduğu diğer etkili yetkililer de, Mekke anlaşmasının hükümlerinin çiğnenmesi anlamına gelse bile, Horasan'ın ve gelirlerinin doğrudan merkezi hükûmetin kontrolüne verilmesini talep ederken onlara katıldılar.

Bazı modern bilim adamları, iki kardeş arasındaki çatışmayı, iki yarışmacının anneleri tarafından temsil edilen halifeliğin Arap ve İranlı unsurları arasındaki bir çatışma olarak yorumlamaya çalıştılar. İran hakimiyetindeki Doğu'nun genel olarak Memûn'u desteklediği doğrudur, ancak Emîn ne "Arapçılığın" bilinçli bir savunucusuydu ne de Memûn'a verilen destek onun İran kökenli olmasının bir sonucuydu. Her ne kadar destekçileri yerel halk arasında "kız kardeşlerinin oğlu" adına propaganda yapsa da. Memûn, Horasan'ın yerel elitlerinin desteğinden yararlanıyordu çünkü onlar onu yeni kazandıkları özerkliğin savunucusu olarak görüyorlardı ve kendisi de bu desteği titizlikle geliştiriyordu. Daha sonra, savaş sırasında, onun zafer beklentisi Horasanlılara yeni rejimde daha ayrıcalıklı bir konum vaadini de sundu. Bununla birlikte, çatışma her şeyden önce bir hanedan anlaşmazlığıydı ve Emîn doğrudan bir babasoylu veraset kurmaya çalışıyordu. Bu konuda o, Mansûr'dan bu yana, hepsi kardeşlerinin veya kuzenlerinin iddialarına karşı mücadele eden seleflerinin ayak izlerini takip etmekten başka bir şey yapmadı. Harun el-Raşid, ağabeyi Hâdî'nin () kısa hükümdarlığı sırasında hapsedildi. Tembelliğe kendini kaptıran ve kendisi de herhangi bir siyasi yetenekten yoksun olan Emîn, bu projeyi, genellikle Emîn'in arkasındaki "kötü deha" olarak gösterilen ve terörün ana kışkırtıcılarından biri olan el-Fadl ibn el-Rabi'ye emanet etti. Emîn çok hızlı bir şekilde en küçük kardeş Kasım'ı kenara itti. Başlangıçta Kasım, Cezire valiliğinden alındı, ancak kısa süre sonra verasetteki yeri tamamen elinden alındı ve Bağdat'ta koruma altına alındı. Memûn'un Halife'nin yakın kontrol alanından uzakta ikamet etmesi nedeniyle bu kaderi paylaşmaktan kurtuldu.

İki kamp arasındaki uçurum, 810 yılında Emîn'in kendi oğlu Musa'yı veliaht safına eklemesiyle ortaya çıktı. Emîn daha sonra Marv'a bir heyet göndererek Memûn'un Bağdat'a dönmesini istedi. Güvenliğinden korkan Memûn'un reddetmesinin ardından Emîn, kardeşinin topraklarına müdahale etmeye başladı: Teslim olduktan sonra Memûn'un İbnü'l-Leys'e olan affını protesto etti ve bölgenin valilerinden haraç istedi. Horasan'ın batı vilayetleri teslimiyetin bir işareti olarak. Daha sonra kardeşinden Horasan'ın batı bölgelerinin bırakılmasını, halifelik vergisinin ve posta acentelerinin eyalete kabul edilmesini ve Horasan gelirlerinin Bağdat'a iletilmesini talep etti. Büyük askeri kuvvetlere güvenemeyen ve dolayısıyla konumu zayıf olan Memûn, ilk başta kardeşinin taleplerini kabul etme eğilimindeydi, ancak el-Fadl ibn Sehl onu bu yoldan caydırdı ve Hilafet sarayının kontrolüne de karşı çıkan Horasan'ın yerli nüfusudan destek aramaya teşvik etti.

Alî bin Îsâ'nın aşırılıklarından sonra zaten olumlu bir şekilde kabul edilen Memûn, bilinçli olarak yerel halkın desteğini artırmaya, vergileri azaltmaya, adaleti bizzat dağıtmaya, yerli prenslere ayrıcalıklar tanımaya ve gösterişli olaylar uyandırmaya koyuldu. eyaletteki Abbâsî hareketinin başlangıcından itibaren. Artık "İran sempatizanları için siyasi bir mıknatıs" (El-Hibri) haline geldi, eyaletini bırakmayı veya Bağdat'a dönmeyi reddetti ve Bağdat'ın merkezileştirme politikalarından memnun olmayanları Abbâsî İhtilâli'nden sonra iktidar veya ganimet paylaşımının dışında bırakılanları etrafında toplamaya başladı.

Kendi başbakanlarının etkisi altında Emîn ve Memûn, siyasi iklimi daha da kutuplaştıran ve ihlali onarılamaz hale getiren adımlar attılar. Memûn, Emîn'in adını sikkelerinden ve Cuma namazından sembolik olarak çıkardıktan sonra, Kasım 810'da Emîn, Memûn ve el-Mu'temin'i verasetten çıkardı ve kendi oğulları Musa ve Abdullah'ı aday gösterdi. yerine. Memûn, kendisini doğrudan Halife'ye meydan okumaktan kaçınan ancak yine de bağımsız otoriteyi ima eden ve aynı zamanda Abbâsîleri iktidara taşıyan Keysani hareketinin ilk günlerine kulak veren dini bir unvan olan imam ilan ederek yanıt verdi.

Bazı kıdemli bakanların ve valilerin çekincelerine rağmen, iki ay sonra, Ocak 811'de Emîn, Alî bin Îsâ'yı Horasan'a vali olarak atadığında ve onu 40.000 kişilik alışılmadık derecede büyük bir ordunun başına getirdiğinde resmi olarak iç savaşı başlatmış oldu. Abna'dan adamlar çekildi ve onu Memûn'u tahttan indirmesi için gönderdiler. Alî bin Îsâ, Horasan'a doğru yola çıktığında, Memûn'u bağlayıp Bağdat'a geri götürmek için yanına bir dizi gümüş zincir aldığı bildirildi. Ali'nin yaklaştığı haberi Horasan'ı paniğe sürükledi ve Memûn bile kaçmayı düşündü. Elindeki tek askerî güç, Tâhir bin Hüseyin komutasındaki yaklaşık 4.000-5.000 kişilik küçük bir orduydu. Tâhir, Ali'nin ilerleyişiyle yüzleşmek için gönderildi, ancak bu, Tâhir'in kendi babası tarafından bile neredeyse bir intihar görevi olarak değerlendirildi. İki ordu, Horasan'ın batı sınırlarındaki Rey'de karşılaştı ve ardından gelen 3 Temmuz 811'deki muharebe, Ali'nin öldürüldüğü ve ordusunun batıya doğru kaçarken parçalandığı Horasanlılar için ezici bir zaferle sonuçlandı.

Tâhir'in beklenmedik zaferi belirleyici oldu: Memûn'un konumu güvence altına alınırken, ana rakipleri abna adamlarını, prestijini ve en dinamik liderlerini kaybetti. Tâhir artık batıya doğru ilerledi, Hemedan yakınlarında bir dizi zorlu çatışmanın ardından Abdurrahman bin Cebele komutasındaki 20.000 kişilik başka bir abna ordusunu mağlup etti ve kışın Hulwan'a ulaştı. Emîn şimdi umutsuzca güçlerini Arap kabileleriyle, özellikle de Cezire'deki Şeyban kabilesi ve Suriye'deki Kays ile ittifaklar kurarak güçlendirmeye çalıştı. Gazi Abdülmelik ibn Salih, Alî bin Îsâ'nın oğlu Hüseyin ile birlikte birliklerini seferber etmek için Suriye'ye gönderildi. Ancak Emîn'in çabaları, Kays ve Kelb arasında uzun süredir devam eden kabileler arası bölünmeler, Suriyelilerin iç savaşa katılma konusundaki  ayrıca Abna Araplarla işbirliği yapmak ve kabilelere siyasi tavizler vermek konusundaki isteksizliği nedeniyle başarısız oldu. Arap kabilelerinin desteğini sağlamaya yönelik bu başarısız çabalar, Abna kendi çıkarlarına en iyi şekilde hizmet edip edemeyeceğinden şüphe duymaya başlamasıyla Emîn üzerinde geri tepti. Mart 812'de Hüseyin ibn Ali, Bağdat'ta Emîn'e karşı kısa ömürlü bir darbe başlattı ve Memûn'u gerçek Halife olarak ilan etti, ta ki abna' içindeki diğer grupların önderlik ettiği bir karşı darbe Emîn'i yeniden iktidara getirene kadar. taht. Ancak savaşın baş kışkırtıcılarından biri olan Fadl ibn el-Rabi, Emîn'in davasının kaybedildiği sonucuna vardı ve mahkeme görevlerinden istifa etti. Hemen hemen aynı sıralarda, Memûn resmi olarak halife ilan edilirken, Fadl ibn Sehl, hem sivil hem de askeri yönetim üzerindeki kontrolünü simgeleyen eşsiz Zil-Ri'asatayn ("iki reislik sahibi") unvanını aldı.
sağ|küçükresim| Dokuzuncu yüzyılın başlarında Irak ve çevre bölgelerin haritası

812 baharında Harthama ibn A'yan komutasında daha fazla birlikle takviye edilen Tâhir, saldırısına yeniden başladı. Huzistan'ı işgal ederek Muhallebi valisi Muhammed ibn Yezid'i mağlup edip öldürdü, bunun üzerine Basra Muhallebileri ona teslim oldu. Tâhir ayrıca Kufe ve Al-Mada'in'i de alarak batıdan Bağdat'a doğru ilerlerken Harthama doğudan yaklaştı. Aynı zamanda Memûn'un destekçileri Musul, Mısır ve Hicaz'ın kontrolünü ele geçirirken Emînin otoritesi parçalandı; Suriye, Arminiya ve Adharbaycan'ın çoğu yerel Arap aşiret liderlerinin kontrolü altına girdi. Tâhir'in ordusu Bağdat'a yaklaşırken Emîn ile Abnaʾ arasındaki uçurum, çaresiz Halife'nin yardım için şehrin sıradan halkına dönüp onlara silah vermesiyle daha da sertleşti. Abna gruplar halinde Tâhir'e sığınmaya başladı ve Ağustos 812'de Tâhir'in ordusu şehrin önüne çıktığında, geleneksel olarak bir Abna kalesi olan Harbiyya banliyösünde karargâhını kurdu.

Tarihçi Hugh N. Kennedy, şehir proletaryası kendi savunmasını savunurken, şehrin daha sonra Bağdat Kuşatması'nı "erken dönem İslam toplumu tarihinde neredeyse benzeri olmayan bir olay" ve "erken İslam tarihinin sosyal devrim girişimine en yakın olay" olarak nitelendirmiştir. Bir yılı aşkın bir süredir şehirde şiddetli bir şehir gerilla savaşı yaşanıyordu. Aslında şehrin düşüşüne neden olan, kıtlık ve kuşatanların profesyonel uzmanlığı kadar şehirdeki bu "devrimci" durumdu: Eylül 813'te Tâhir, daha zengin vatandaşlardan bazılarını, Dicle Nehri üzerindeki şehri dış dünyaya açan duba köprülerini kesmeye ikna ederek Memûn'un adamlarının şehrin doğu banliyölerini işgal etmesine izin verdi. Memûn'un birlikleri daha sonra son bir saldırı başlattı; burada Emîn, eski aile dostu Harthama'ya sığınmaya çalışırken Tâhir'in emriyle yakalanıp idam edildi. Her ne kadar Memûn muhtemelen bu eyleme dahil olmasa da, bu durum ona hem hukuki hem de fiili olarak meşru halife bıraktığı için siyasi açıdan uygundu.

 Sahlid hakimiyeti ve tepkisi, 813-819 
sağ|küçükresim|upright=0.91| Halk 813'te Abbâsî halifesi Memûn'a biat ediyor. (Tarih-i Alfi 1593 M.S. kitabından)

Bununla birlikte, hükümdarın öldürülmesi Memûn'un zaferini bozdu. Tâhir kısa süre sonra halkın gözünden Rakka'da önemsiz bir göreve nakledildi, ancak bu eylemi Abbâsî hanedanının prestijini ve imajını kalıcı olarak zedeledi. Elton Daniel'e göre, "Bu, Abbâsî halifelerinin şahsını çevreleyen kutsal aurayı paramparça etti; ilk kez bir Abbâsî hükümdarı asi tebaalar tarafından aşağılanmış ve idam edilmişti." Memûn Merv'de kaldığı ve halifelik başkentine döneceğine dair hiçbir işaret vermediği için, Memûn'a ve onun "Farslı" destekçilerine karşı bir Arap antipatisi dalgası, özellikle Halifeliğin batı bölgelerinde ön plana çıktı. Bağdat ve çevresinde sadece bir vilayete indirgenme korkusu vardı. Yeni Halife, devletin yönetimini, Müslüman dünyasının güç merkezini kalıcı olarak doğuya, kendisi ve çevresinin diğer grupları dışlayarak iktidarın dizginlerini kontrol edebileceği Horasan'a taşımayı amaçlayan Fadl ibn Sahl'a devrettiğinde bu durum daha da arttı. Fadl aynı zamanda Memûn'un diğer birçok destekçisinin kenara çekilmesinden de sorumluydu; Böylece Harthama ibn A'yan, Memûn'a batıdaki gerçek durumu bildirmek için Merv'e gittiğinde, Sahliler Halife'yi ona karşı çevirdi ve o, Haziran 816'da ihanet suçlamasıyla idam edildi. Buna karşılık Harthama'nın oğlu Hatim, Arminiya'da kısa süreli bir isyana öncülük etti.

Bu politikaların sonucu olarak Hilafet genelinde isyanlar ve yerel iktidar mücadeleleri patlak vermiş, yalnızca Horasan ve Bizans İmparatorluğu ile sınır bölgeleri bu kargaşadan muaf kalmıştır. Özellikle Irak neredeyse anarşiye sürüklenmiştir. Irak'ın yeni valisi Fadl'ın kardeşi el-Hasan ibn Sahl kısa sürede Abna'nın desteğini kaybetmiştir. Yerel halkın kendi rejimine yabancılaşması, 26 Ocak 815'te Ebu'l-Saraya liderliğindeki Kufe'de isyan çıkaran Zeydi Aliler ile ortaya çıkmıştır. Abbâsîlere karşı eski şikayetleri olan çeşitli grupların bu fırsatı intikam almak için kullanması nedeniyle isyan Irak bölgesinde hızla yayılmıştır. İsyan sözde Ali soyundan İbn Tabataba tarafından yönetilmiş ve onun ölümünden sonra, Harun Reşid'in emriyle 799'da idam edilen imam Musa el-Kâzım'ın oğlu Zeyd tarafından yönetilmiştir. Ayaklanma Bağdat'ı tehdit etmeye yaklaştı ve ancak yetenekli Harthama'nın müdahalesiyle bastırılmış ve Abu'l-Saraya Ekim ayında yakalanıp idam edilmiştir. İkincil Ali yanlısı hareketler ayrıca Yemen'in (Musa el-Kadhim'in diğer oğlu İbrahim el-Jazzar yönetimi altında) ve Ali soyundan imam Ca'fer es-Sâdık'ın torunu Muhammed el-Dibaj'ın bulunduğu Mekke dahil Tihâme'nin kontrolünü de ele geçirmişlerdir. Kasım 815'te anti-halife ilan edildi. Bu isyanların bastırılması, bir ebna ordusuyla birlikte Alî bin Îsâ'nın oğlu Hamdawayh'e emanet edilmiştir. Hamdawayh bu eyaletleri kontrol altına almakta başarılı oldu, ancak daha sonra Halifeliğin kendisinden ayrılmaya çalışması başarısızlığa uğramıştır.

816 yılında, azalan prestijini güçlendirmek için Memûn, "Allah'ın Halifesi" unvanını aldı. Batı eyaletlerindeki yaygın Ali soyundan gelenlerin desteğini dikkate alan Memûn, yalnızca çeşitli Ali soyundan gelen anti-halifelerinin hayatlarını bağışlamakla kalmadı, aynı zamanda 24 Mart 817'de Musa'nın üçüncü oğlu Ali er-Rızâ'yı da adlandırdı. el-Kadhim'i varisi olarak ilan etti ve hatta resmi hanedan rengini Abbâsî siyahından Ali soyundan gelenlerin yeşili ile değiştirdi. Her ne kadar Memûn'un Ali soyundan gelenlere bağlılığının ciddiyeti belirsiz olsa da -Ali el-Ridha'nın o kadar yaşlı olduğuna ve aslında Memûn'un yerini almasının pek beklenemeyeceğine dair öneriler var- bunun etkisi felaket oldu: Sadece somut bir halk desteği sağlamakta başarısız olmakla kalmadı, aynı zamanda Bağdat'taki Abbâsî ailesinin üyeleri arasında da kargaşaya yol açtı. Hasan ibn Sahl, çeşitli hizip liderlerinin artık iktidarı paylaştığı şehri terk etmek zorunda kalmıştı ve Ali taraftarlarının halefinin haberi onun uzlaşma girişimlerini mahvetti. Bunun yerine, 17 Temmuz 817'de Bağdat'taki Abbâsî ailesinin üyeleri kendilerine yeni bir Halife, Harun el-Raşid'in küçük kardeşi İbrahim'i aday gösterdi. İbrahim, Bağdat elitlerinden, Memûn'un küçük kardeşi Ebu İshak (gelecekteki Halife Mutasım, () Fadl ibn al-Rabi (hacib olarak görevine geri dönen) gibi bürokrasinin köklü üyelerine ve abna liderlerine. Akademisyen Muhammed Rekaya'nın yorumladığı gibi, "başka bir deyişle bu, 813'ten beri uykuda olan iki kamp (Bağdat ve Horasan) arasındaki savaşın yeniden canlanmasıydı".
sağ|küçükresim| Ali ibn Musa el-Ridha'nın mezarı üzerine inşa edilen İmam Rıza Türbesi

İbrahim, Irak'ın kontrolünü güvence altına almak için harekete geçti, ancak Kufe'yi ele geçirmesine rağmen, Vasıt'ı operasyon üssü yapan Hasan ibn Sahl, önce Basra'ya ulaşmayı başardı. Ancak Mısır valisi Abdülaziz el-Azdi, İbrahim'i halife olarak tanıdı. Horasan'da Sahliler ilk başta Bağdat'taki olayları küçümsediler ve Memûn'a İbrahim'in halife yerine yalnızca vali (emir) ilan edildiği yönünde yanlış bilgi verdiler. Nihayet Aralık 817'de Ali el-Ridha, Memûn'a Irak'taki gerçek durumu açıklamayı başardı ve onu Halifelikteki karışıklığın Sahlidlerin gösterdiğinden çok daha büyük olduğuna ve Bağdat'la uzlaşmanın gerekli olduğuna ikna etti. gerekliydi. Memûn artık imparatorluğunun kişisel kontrolünü üstlenmeye karar verdi ve 22 Ocak 818'de Marv'dan ayrıldı ve batıya, Bağdat'a doğru çok yavaş bir yolculuğa başladı. Fadl ibn Sahl, 13 Şubat'ta muhtemelen Memûn'un emriyle öldürüldü, ancak ailesinin geri kalanı Bermakidlerin başına gelene benzer bir zulümden kurtuldu. Gerçekten de, Hasan ibn Sehl'in kardeşinin pozisyonu şimdilik onaylanıyordu ve Memûn onun kızlarından biriyle nişanlanmıştı. Ali el-Ridha da 5 Eylül'deki yürüyüş sırasında muhtemelen zehirden öldü. Artık Meşhed ("şehitlik yeri") olarak bilinen Sanabad'daki cenaze yeri, Şiilerin önemli bir hac yeri olacaktı.

Bu arada Bağdat'ta İbrahim firarlarla, isyanlarla ve komplolarla karşı karşıya kaldı; bunlardan biri üvey kardeşi El Mansur'du. Hasan ibn Sahl bu kargaşayı kullanıp kuzeye ilerleyerek Mada'in'i ele geçirmeyi başardı. Aylar geçtikçe Bağdat'taki hoşnutsuzluk arttı. Fadl ibn al-Rabi de dahil olmak üzere İbrahim'in destekçileri onu terk etmeye başladı ve 819 yılının Nisan ve Temmuz aylarında İbrahim'i esir alıp Memun'un güçlerine teslim etmek için bir komplo düzenlendi. Bu komplodan kıl payı kurtulan İbrahim, tahtı terk edip saklanarak Memûn'un Bağdat'ı geri almasının yolunu açtı. 17 Ağustos 819'da Memûn Bağdat'a direnmeden girdi ve siyasi kargaşa hızla yatıştı. Memûn artık muhalefetle uzlaşmaya koyuldu: Ali'nin verasetini iptal etti, hanedan rengi olarak siyahı geri getirdi, Hasan ibn Sahl'ı emekliye gönderdi ve Tâhir'i Rakka'daki sürgününden geri çağırdı. Ancak Memûn, standart halifelik unvanının bir parçası haline gelen imam unvanını korudu.

812-813 Bağdat kuşatması sırasında Tâhir, Abnaʾ ile yakın ilişkiler kurmuştu ve bu artık onların Memûn'u kabul etmelerini kolaylaştırdığını kanıtladı. Tâhir, Eylül 821'de Horasan valiliğiyle ödüllendirildi ve Ekim 822'de ölünce yerine oğlu Talha geçti. Sonraki elli yıl boyunca Tâhirî hattı, Horasan merkezli geniş bir doğu vilayetinin valilerini sağlarken, aynı zamanda Bağdat'ın valilerini de sağlayacak ve başkent Sâmerrâ'ya taşındıktan sonra bile şehrin halifelik hükûmetine bağlılığını güvence altına alacaktı.

 Halifeliğin yeniden birleşmesi ve pasifleştirilmesi, 820-837 
Memûn Bağdat'a girdiğinde Halifeliğin batı eyaletleri etkili Abbâsî kontrolünden çıkmış, yerel yöneticiler merkezi hükûmetten çeşitli derecelerde özerklik talep etmişti. Mısır, biri Fustat'ı ve güneyi kontrol etmeye gelen Ubeydullah ibn el-Sari komutasında, diğeri ise rakibi Ali ibn Abd al-Aziz al-Jarawi ve onun Kaysi Arapları ülkenin kuzeyini kontrol eden iki şiddetli düşman grup arasında bölünmüştü. Nil Deltası civarında. Ayrıca İskenderiye bir grup Endülüs sürgününün elindeydi. Kuzey Suriye ve Cezire'de, Abdallah ibn Bayhas ve Nasr ibn Shabath al-Uqayli liderliğindeki geleneksel olarak egemen olan Kays kabilesi kontrolü ele almıştı. İfrikiye, Ağlebîler'in kontrolüne girerken, Yemen Ali yanlısı isyanlarla çalkalanıyordu. Belki de isyanların en tehdit edicisi, Adharbayjan ve Arminiya'nın büyük bir bölümünü kontrol eden Müslüman karşıtı Hurremi hareketiydi.

Bu isyanlarla yüzleşmek için Memûn, ordusunun komutasını kendisine emanet ettiği Tâhir'in diğer oğullarından Abdullah bin Tâhir'e döndü. İbn Tâhir ilk olarak Kuzey Suriye'de ve Cezire'de Nasr ibn Şabat'ı hedef aldı. Nasr, Memûn'un otoritesini kabul etmeye istekliydi, ancak takipçileri için tavizler talep etti ve Abbâsîlerin İranlı yetkililerine düşman olmaya devam etti, bu yüzden 824-825'te başkenti Kaysum'un önünde bir güç gösterisiyle gözdağı verilerek teslim olmak zorunda kaldı. İbn Tahir, kuzey kanadını güvence altına aldıktan sonra Suriye üzerinden Mısır'a doğru yürüdü. Orada iki rakip, Memûn'un halife olmasına prensipte karşı olmasalar da statükoyu korumaya istekliydiler ve 824'te Halit bin Yezid yönetimindeki bir istilayı zaten püskürtmüşlerdi. Ancak İbn Tâhir her ikisini de alt etmeyi başardı, böylece Ali el-Jarawi hızla onun yanına gitti ve Ubeyd Allah'ı teslim olmak ve Bağdat'a sınır dışı edilmekle karşı karşıya bıraktı. İskenderiye'de İbn Tâhir, şehri terk ederek fethedip Müslüman bir emirliğe dönüştürdükleri Bizans adası Girit'e giden Endülüslülerin ayrılmasını sağladı. Abdullah bin Tâhir 827'de Bağdat'a döndüğünde zaferle karşılandı ve 828'de Talha'nın yerine Horasan valisi olarak atandı. Batıdaki yerini Memûn'un küçük kardeşi Ebu İshak el-Muʻtasım devraldı. Yemen'de 822'de Abd al-Rahman ibn Ahmed yönetiminde başka bir Ali soyundan gelenlerin isyanı patlak verdi, ancak Memûn müzakereler yoluyla teslim olmasını sağlamayı başardı.

Ancak başka yerlerde konsolidasyon süreci daha zordu ya da tamamen başarısız oldu: Aghlebid kontrolündeki İfriqiya'nın özerk statüsü doğrulandı ve fiilen Abbâsî kontrolünden tamamen çıktı; Adharbayjan'da Memûn'un generali İsa ibn Ebu Halid yeniden göreve geldi, şehirlerdeki çeşitli yerel Müslüman beyleri kontrol altında tuttu ancak Hurrem isyanını bastıramadı. 824'te Sadaka ibn Ali al-Azdi ve 827-829'da Muhammad ibn Humayd al-Ta'i komutasında Hurremlilere karşı seferler gönderildi, ancak her ikisi de dağlık arazi ve Hurremlilerin gerilla taktikleri karşısında başarısız oldu ve İbn Humeyd öldü. Türk köle askerlerden (mawali veya Gulâm) oluşan yeni askerî birliğini Hurremîlere karşı kullanan el-Mu'tasım'ın tahta çıkışına kadar, onların isyanları, yıllar süren zorlu seferlerin ardından 837'de bastırılamadı. Çoğu eyalette halifelik otoritesinin yeniden tesis edilmesine rağmen Halife, isyanlardan rahatsız olmaya devam etti: Memûn'un saltanatının geri kalanında, Mısır'daki baskıcı vergilendirmeye karşı üç yıllık bir isyan olan Aşağı Irak'ta Zutt'un bir dizi ayaklanmasına tanık oldu. 829'da hem Hristiyan Kıptîlerin hem de Müslümanların katıldığı isyanın yanı sıra, İbn Humeyd'in Arminiya ve Adharbaycan'ın valisi olarak halefi Ali ibn Hişam'ın başarısız isyanı.

 Sonrası ve etkisi 
sağ|küçükresim| 13. yüzyıldan kalma Madrid Skilicis el yazmasında tasvir edilen Halife Memûn (solda), 829'da Bizans imparatoru Theofilos tarafından gönderilen Gramerci İoannis'in elçiliğini alırken görülüyor (sağda tasvir ediliyor)

Uzun iç savaş, erken dönem Abbâsî devletinin sosyal ve siyasi düzenini paramparça etti ve Abbâsî Halifeliğinin orta dönemini karakterize edecek Memûn yönetiminde yeni bir sistem ortaya çıkmaya başladı. En somut değişiklik, yeni rejimi destekleyen elitlerde yaşandı: Abna'', eski Arap aileler ve Abbâsî hanedanının üyeleri, idari ve askeri mekanizmadaki konumlarını ve onlarla birlikte nüfuz ve güçlerini kaybettiler. Halifeliğin vilayetleri artık Horasan'daki Tâhiriler veya Mâverâünnehir'deki genellikle İran kökenli Sâmânîler gibi genellikle kalıtsal bir hanedan tarafından kontrol edilen daha büyük birimler halinde gruplandırılmıştı. Ancak aynı zamanda Memûn, imparatorluğunun İran unsuruna bağımlılığını azaltmaya çalıştı ve iki yeni askerî birlik oluşturarak bunları dengelemeye çalıştı: kardeşi Ebu İshak'ın Türk köleleri ve Arap kabile ordusu. Bizans sınırı artık yeniden düzenlendi ve Memûn'un oğlu el-Abbas'ın komutası altına alındı. Bu sistem, sıkı bir şekilde kontrol edilen, merkezi bir devlet yaratan ve Türk birliklerini, Osmanlı İmparatorluğu'na karşı seferler yürüttüğü etkili bir askerî güce dönüştüren Ebu İshak (el-Mu'tasım) döneminde daha da geliştirildi ve kesin özelliklerini kazandı. Bizanslılar ve iç isyanlar. Türk liderler eyalet valileri olarak siyasi iktidara gelirken, eski Arap ve İranlı seçkinler tamamen kenarda kaldı. Memûn'un zaferinin Abbâsî resmi teolojik doktrininde de yansımaları oldu: 829'da Memûn, İslam'daki doktrinsel farklılıkları uzlaştırmak ve toplumsal eşitsizlikleri azaltmak amacıyla Mutezile'mi benimsedi.

Aynı zamanda, Memûn ve haleflerinin, özellikle İran'ın doğusundaki Halifeliğin Arap olmayan halklarını kucaklama ve bu eyaletlerin yönetimini hatırı sayılır özerkliğe sahip yerel hanedanlara emanet etme istekliliği, Dini motivasyonlu uzun bir dizi isyanın sona ermesine yardımcı oldu ve bu halkları İslam'la barıştırdı: Memûn'un hükümdarlığı sırasında din değiştirme oranı önemli ölçüde arttı ve bu, İran topraklarındaki yerel prens ailelerin çoğunun nihayet İslam'a dönüştüğü zamandı. Müslümanlar. El-Hibri'nin belirttiği gibi, "zaman içinde bu gelişme, doğuda halifelik merkeziyle yalnızca nominal sadakat açısından ilişkili olan özerk eyalet hanedanlarının ortaya çıkışının bir başlangıcını temsil ediyordu".

 Notlar 

 Kaynakça 
Özel

Genel









 Konuyla ilgili yayınlar 





Kategori:820'lerde çatışmalar
Kategori:810'larda çatışmalar
Kategori:9. yüzyılda Abbâsîler
Kategori:9. yüzyılda İran
Kategori:Dördüncü Fitne