Çud

Çud (, , ), günümüzde Estonya, Karelya ve kuzeybatı Rusya olan topraklarda yaşayan Baltık-Fin halkları için erken Doğu Slav kaynaklarında kullanılan bir terimdir. Terim, aynı zamanda diğer Fin-Ugor halklarını tanımlamak için de kullanılmıştır.

Tartışmalı olsa da, Baltık-Fin halklarını (muhtemelen erken Estonlar) nitelemek için "Çudlar" teriminin ilk kullanımı yaklaşık 1100'de, ilk Doğu Slav kroniklerinde bulunmaktadır. İlk Vakayiname'ye göre, I. Yaroslav'ın işgal orduları 1030'da bir savaşta "Çudlar"ı yendi ve Yuryev kalesini (günümüzde Tartu, Estonya'da) kurdu.

Eski Doğu Slav kroniklerine göre Çudlar Kiev Knezliği'nin kurucuları arasındadır.

 Etimoloji 
Terimin kökenine dair bazı hipotezler bulunmaktadır. Çud, Gotça halk anlamına gelen bir kelimeden (bkz. Töton) türetilen, Slavcada yabancı veya garip anlamına gelen tyudyo'dan türetilmiş olabilir. Başka bir hipoteze göre ise orman tavuğunun Fin-Ugorca isminden türetilmiştir. Bir başka hipoteze göre ise Çud, Samice düşman anlamına gelen tshudde veya čuđđe'den türetilmiştir. Ancak bu, Ladoga Gölü çevresindeki ticaret merkezlerinde önemli derecede Sami varlığı gerektirirdi.

 Kimlik 
Çudların geleneksel olarak Baltık-Fin halklarına ait olduklarına inanılır, ancak özellikle hangi halktan olduklarına dair tartışmalar vardır. Çudlarla ilk temaslarının ardından Slavlar, diğer Fin dillerini konuşan halkları da Çudlar olarak isimlendirdi ve böylece Rus kültürel geleneğinde Çud Fin-Ugor halkları için bir ortak isim haline geldi. Birçok yazar, Çudların Vepsler olduğunu iddia ederken kimisi Karelya'da yaşadıklarını, kimisi de Setoların Çudların torunları olduğunu düşünür. Yakın zamanda Luga ve Volhov nehir havzalarında toponimi üzerine yaptığı araştırmaların ardından Finlandiyalı Fin-Ugor bilimci Pauli Rahkonen, bölgede konuşulan dilin sadece Ladoga Gölü'nün güney kıyılarının ve Finlandiya Körfezi'nin çevresinde Baltık-Fin dilleri olduğu, bu iki nehrin daha yukarı kısmında dilin bölgedeki hidronimlere bakarak Baltık-Fin dilleri dışındaki diğer Fin-Ugor dillerini temsil ettiği kanısına vardı. Ancak, bir diğer Finlandiyalı Fin-Ugor bilimci olan Janne Saarikivi'nin Kuzey Rusya'da alt tabaka toponimi üzerine yaptığı araştırmaya göre Beyaz Deniz havzasındaki Zavoloşka Çudları Baltık-Fin dillerini konuşmuş olabilir. (also )

 Kroniklerde Çudlar 
Doğu Slav İlk Vakayiname'si, Çudları Kriviçler, Vepsler, İlmen Slavları ve Vikinglerle beraber Rus Hanlığı'nın kurucularından olarak bahseder. Diğer eski Doğu Slav kroniklerinde, "Çudlar" terimi birkaç Baltık-Fin halkını, özellikle de eski Eston gruplarını tanımlamak için kullanılmıştır. 1030'da Kiev knezi I. Yaroslav, Çudlara karşı yürüttüğü bir askeri seferi kazandı ve Yuryev'de (günümüzde güneydoğu Estonya'da bulunan Tartu) bir kale inşa etti. Kievli yöneticiler, kroniklere göre Yuryev'in Sosollar adlı bir Eston kavmi tarafından yakıldığı 1061'e kadar yakındaki Ugaunia ilçesindeki Çudlardan vergi topladı.  Orta Çağ'daki Doğu Slav kroniklerinde bahsedilen Çudlara karşı akınların çoğu, günümüz Estonya'sında gerçekleşti. Estonya ile Rusya arasındaki sınırı oluşturan Peipus Gölü, Rusya'da Çud Gölü olarak da bilinir. Ancak Çudların daha eski dönemlerden kalma birçok tanımı, Mordvinler ve Komilerin arasındaki Zavoloşka Çudları gibi Estonya'dan çok uzaktaki halklardan bahseder.

 Folklorda Çudlar 
Rus halk efsanelerinde, Çudlardan yüce ve güzel görünümlü bir halk olarak bahsedilir. Çudların bir karakteristiği, açık renkli gözler anlamına gelen 'beyaz gözlü' olmalarıdır.

Rus bylina'ları, Slavlar onların topraklarını işgal ederken Çudların nasıl yok edildiğini anlatır. Bir Çud kasabası saldırıya uğradığında Çud kadınları, soyguna veya tecavüze uğramamak için kendilerini mücevher ve çocukları ile boğarlardı.

Rusya'nın kuruluşunu anlatan kroniklerde Çudlar, Slavlar ve Varyaglar (Varegler) ile birlikte kurucu ırklardan biri olarak anılır.

Halk etimolojisi, Çud kelimesini Eski Slavca çujoy (yabancı), çudnoy (ilginç) veya çud (garip) kelimelerinden türetir. Alternatif bir köken ise harika, muhteşem, müthiş, çekici anlamlarına gelen çudnyi'dir.

Çudlar, bazı Sami efsanelerinde ve kısmen bu efsanelerden esinlenen 1987 yapımı Samice film Ofelas'ta geleneksel jenerik kötüler olarak yer alır.

 Terimin tarihsel kullanımı 
küçükresim|upright=0.91|9. yüzyıl Doğu Avrupa'sında Çudlar ve diğer etnik gruplar
Sonraki zamanlarda Çudlar terimi daha çok doğu Baltık-Fin halklarını, özellikle de Vepsler ve Votları tanımlamak için kullanılırken çuhna ve çuhonets gibi Çud'dan türetilmiş bazı kelimeler batıdaki Finler ve Estonlar için kullanılmıştır. Rusya'nın Finlandiya'yı fethinin ve Finler ile Saint Petersburg arasındaki artan temasların ardından, Finler Çud kelimesini aşağılayıcı buldu ve Rusların Finler için uygun bulduğu serfliğe işareti ettiğini düşündü. Ancak aşağılayıcı kelime olarak daha çok kullanılan, yine Finler ve Estonları tanımlayan ve 1939-40'taki Kış Savaşı kadar yakın bir tarihte kullanılan çuhna idi.

Günümüz Rus halk ağzında, çuhna çoğunlukla Vepsler için kullanılır. Çudlar (veya Kuzey Çudları), bazı antropologlar tarafından Vepsler için kullanılmıştır.

Komilerin destan-şiir geleneğinde Çud aynı zamanda Komi kahramanları ve kafirlerini, Eski İnananları, Komilerden başka halkları veya haydutları (son ikisi Sami folklorunda tipik efsanelerdir) tanımlar. Çudlar (Čuđit) hakkındaki efsaneler İskandinavya'dan Ural Dağları'na, güneyde Ladoga Gölü'ne, Vologda bölgesinin kuzey ve doğu kısımlarından Kirov bölgesinden geçerek Komi-Permyak Okrugu'nun içlerine doğru uzanan geniş bir coğrafyada görülür. Kuzey Avrupa'dan gelen göçmenler yoluyla bu efsaneler Ural Dağları'nın ötesine de ulaşmıştır.

Çud, Arhangelsk bölgesinde bir hakaret haline gelmiştir. 1920 kadar yakın bir tarihe kadar bölge halkı, yaramaz çocukları korkutmak için Çudların efsanelerini kullanmıştır.

 Ayrıca bakınız 

 Gauja Estonları
 Çudovo

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 



Kategori:Fin-Ugor halkları