Arta (Zerdüştî dini)

Arta veya Aşa (Avesta: 𐬀𐬴𐬀 Aṣ̌a / Arta), karmaşık ve son derece incelikli bir anlam yelpazesine sahip bir Zerdüştî kavramıdır. Genellikle "hakikat" ve "doğru" veya "doğruluk", "düzen" ve "doğru çalışma" gibi bağlamsal çıkarımlarına uygun olarak özetlenir. Zerdüştî teolojisi ve doktrini açısından büyük öneme sahiptir. Ahlaki alanda Arta veya Aşa, "Zerdüştî dininde belirleyici günah çıkarma kavramı"nı temsil eder. Avesta'da Arta'nın  karşıtı Durc (𐬛𐬭𐬎𐬘), "aldatma" ve "yalan"dır.
küçükresim|Zerdüştlük sembolü
 Etimoloji ve kavramsal köken 
Arta/Aşa sözcüğü, Eski Farsça arta ve Sanskritçe ṛtá kelimeleriyle aynı Hint-İran kökene sahiptir; bu kök *hṛtá- biçiminden gelir ve "doğru, düzenli, yerli yerinde olan" anlamlarını taşır.Jean Kellens, “Aša and Druj in the Gathas”, Acta Iranica, cilt 23, 1987, ss. 45–60. Vedik gelenekte ṛtá kavramı kozmik düzenin ve kurban ritüellerinin temelini oluştururken, Zerdüştîlikte bu fikir ahlaki bir boyut kazanmış, "Tanrısal hakikat" olarak kişiselleştirilmiştir.

 Kozmolojik ve etik anlam 
Zerdüştî kozmolojide evren, Arta'nın (düzen ve hakikat) ve Druj'un (kaos ve yalan) sürekli mücadelesi üzerine kuruludur. Ahura Mazda Arta'nın, Angra Mainyu (Ehrimen) ise Druj'un güçlerini temsil eder.Mary Boyce, A History of Zoroastrianism, Leiden: Brill, 1996, ss. 33–37. Arta, hem fiziksel dünyanın yasalarını hem de ahlaki düzeni ifade eder. Bu nedenle güneşin doğuşu, mevsimlerin dönüşü veya insan davranışlarının doğruluğu Arta'nın tezahürleridir. Etik açıdan Arta, Zerdüştîliğin ünlü öğreti üçlüsü olan "iyi düşünce" (Humata), "iyi söz" (Hukhta) ve "iyi eylem" (Hvarshta) ile doğrudan bağlantılıdır. Arta'ya uygun yaşamak, insanın ruhunu saflaştırır ve ölümden sonra Cennet köprüsünü (Chinvat Bridge) geçmesini sağlar.Gherardo Gnoli, “Aša”, Encyclopaedia of Religion, cilt 2, New York: Macmillan, 1987, ss. 313–315. Zerdüştî kutsal metinlerinde Arta yalnızca bir kavram değil, aynı zamanda Tanrısal bir varlık - Aša Vahišta ("En İyi Hakikat") - olarak kişileştirilmiştir. Aša Vahišta, Ahura Mazda'nın yarattığı altı Ameša Spəntadan biridir ve kozmik düzenin sürekliliğini sağlar.Antonio Panaino, “Aša Vahišta”, Encyclopaedia Iranica, erişim tarihi: 6 Kasım 2025. Ateş (Atar) Aša Vahišta'nın dünyevi tezahürü olarak kabul edilir; çünkü ateşin saflaştırıcı ve aydınlatıcı doğası hakikati simgeler. Zerdüştî ibadetinde her sabah edilen "Ashem Vohu" duası, Arta'ya adanmış en kutsal metinlerden biridir. Bu dua, "Hakikat en yüce iyiliktir, hakikat yoluyla iyilik gelir" sözleriyle başlar.Mary Boyce, Zoroastrians, 2001, s. 54. Zerdüştî takviminde hem yılın ikinci ayı hem de ayın üçüncü günü Arta'ya (Aša Vahišta) adanmıştır. Bu günlerde hakikat, düzen ve arınma temaları vurgulanır ve ateş tapınaklarında dua ve temizlenme ritüelleri yapılır.Philip Kreyenbroek, Living Zoroastrianism: Urban Parsis Speak about their Religion, Routledge, 1991, ss. 67–68. Arta aynı zamanda toplumsal ilişkilerde doğruluk ve sözünde durma erdemini temsil eder. Zerdüştî ahlak anlayışında yalan, hırsızlık veya adaletsizlik doğrudan Druj'a hizmet olarak değerlendirilir. Arta kavramı, Vedik gelenekteki ṛtá ile kökensel bir paralellik taşır. Her iki terim de kozmik ve ahlaki düzenin sembolüdür.Wendy Doniger, The Rig Veda: An Anthology, Penguin, 1981, ss. xviii–xx. Yunan düşüncesinde Logos, Çin'deki Dao ve Hıristiyanlıkta Aletheia (Hakikat) kavramlarıyla felsefi benzerlikler gösterir. Bu benzerlikler, "doğru düzenin evrenselliği" fikrinin farklı kültürlerde de var olduğunu gösterir.Franz Grenet, “Order and Truth in Ancient Iranian Thought”, History of Religions, cilt 35, 1996, ss. 121–138. Modern İran kültüründe "Arta" veya "Aşa" adı hâlen kişisel isim olarak kullanılmaktadır. Ayrıca günümüz Zerdüşt topluluklarında Arta, ekolojik ve etik bilinçle ilişkilendirilerek doğaya zarar vermemek, suyu ve toprağı kirletmemek gibi çevresel görevlerle birleştirilir.Jamsheed K. Choksy, “Ethics in Zoroastrianism”, Iranian Studies, cilt 43, sayı 1, 2010, ss. 13–29.

 Kaynakça