Jadvyga Juškytė

Jadvyga Teofilė Juškytė (d. 1869– ö. 1948), Litvanya Ulusal Uyanışı sırasında tanınmış Litvanyalı aktivist.

Litvanyalı soylulardan oluşan bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Juškytė herhangi bir resmi eğitim almadı. Ancak hayatının büyük bir bölümünde öğretmen olarak çalıştı. Genç yaşta Pernarava'da yasadışı bir Litvanya okulu kurdu ve orada yaklaşık 15 yıl öğretmenlik yaptı. Diğer Litvanyalı aktivistlerle temaslar kurdu ve işbirliği yaptı. Gabrielė Petkevičaitė-Bitė ile birlikte 1893'te Litvanyalı öğrencilere mali yardım sağlamak için yasadışı bir topluluk olan Žiburėlis'i kurdu. 1895'te dilbilimci Kazimieras Jaunius'u Kazan'daki bir psikiyatri hastanesinden serbest bırakıp Litvanya'ya geri getirmeyi başardı. Litvanca grameriyle ilgili notlarını 1897'de ilkel hektografla basılan bir kitapta hazırladı. 1899 yılında Amerika'da Palanga'da sahnelenen Hamam'da rol aldı. Bu, günümüz Litvanya'sında halka açık ilk Litvanca tiyatro gösterisiydi. Varpas ve Tėvynės sargas dahil olmak üzere çeşitli Litvanya süreli yayınlarına makalelerle katkıda bulundu. Jonas Basanavičius ve Juozas Tumas-Vaižgantas ile beraber çalışarak Litvanya folklorundan örnekler topladı.

1901–1912'de Juškytė özel öğretmen olarak çalıştı. Bu süre zarfında çocukların okuma ve yazmayı öğrenmelerine yardımcı olmak için üç Litvanyaca ders kitabı yayınladı. Ayrıca Litvanca dilinde düzgün ve akıcı bir dua kitabı, Litvanca şarkı ve şiirlerden oluşan küçük bir koleksiyon ve iki cilt tercüme edilmiş tiyatro oyunu yayınladı. Birinci Dünya Savaşı sırasında Juškytė Litvanya'da kaldı ve memleketi Pernarava yakınlarında birkaç Litvanya okulu kurdu. Litvanya bağımsızlığını ilan ettiğinde, Juškytė yerel belediyeyi organize etti ve yerel bir Litvanya Tüfekçileri (milis birliği) grubuna liderlik etti. 1920–1930'da Pernarava'da bir ilkokulun müdürü olarak çalıştı. Ağır hastalık ve kısmi felç onu 1930'da emekliliğe zorladı ve 1948'de yokluk içinde öldü.

 Biyografi 

 Erken dönem 
Juškytė  doğdu. Pernarava'da  Litvanyalı soylulardan oluşan bir ailede dünyaya geldi. Babası Antanas ve Jonas Juška kardeşlerin akrabasıydı. Her iki ebeveyni de 1863'teki başarısız Rus karşıtı Ayaklanmaya katıldı. Babası kısa süreliğine hapse atıldı. Ailesi Pernarava Malikanesi'ni Tyszkiewicz ailesinden kiraladı. Juškytė, Kėdainiai'de yalnızca bir yıl özel okula gitti ve çoğunlukla evde, iyi eğitimli ve iyi okumuş annesi tarafından eğitim gördü. Ailenin kişisel bir kütüphanesi ve atalarının portrelerinden oluşan bir galerisi vardı.

Juškytė, küçük yaşlardan itibaren yasaklı Litvanya basınına maruz kaldı. Litvanya'nın ilk dergisi olan Aušra'nın kopyalarını aldı ve hatta editörü Jonas Šliūpas ile Pernarava'daki amcasını ziyaret ettiğinde tanıştı. Šliūpas anılarında genç ve coşkulu Juškytė'ye yer verdi.  Juškytė, malikane çalışanlarının çocukları ve köydeki kızlar için yasadışı bir okul kurdu. Litvanca, Lehçe ve Rusça dilleri, edebiyat, tarih, coğrafya ve el sanatları dersleri verdi. Yaklaşık 15 yıl bu yasadışı okulda öğretmenlik yaptı. Ortalama sınıf mevcudu yaklaşık on öğrenciydi.

 Aktivist 
küçükresim|upright=1.36| "Hamadaki Amerikalılar" Organizatörleri  Juškytė soldan ikinci sırada oturuyor.
Juškytė, Litvanya Ulusal Uyanışı'nın bir başka eğitimcisi ve aktivisti olan Gabrielė Petkevičaitė-Bitė ile tanıştı ve 1893'te her iki kadın da Litvanyalı öğrencilere mali yardım sağlamak için yasadışı bir topluluk olan Žiburėlis'i kurdu. İki kadın ömür boyu arkadaş kaldı. 1895 baharında Juškytė, dilbilimci Kazimieras Jaunius'un bir psikiyatri hastanesinde tutulduğu Kazan'a gitti. Çarlık yetkililerini Jaunius'u serbest bırakmaya ve onu Litvanya'ya geri getirmeye ikna etmeyi başardı. Ayrıca Jonas Basanavičius'la yazıştı ve ona Litvanya halk masallarından örnekler gönderdi; bunlardan dokuzu daha sonra halk masalları koleksiyonunda yayınlandı. Litvanya folklorundan örnekler toplamaya devam etti. Daha sonra Litvanya Bilim Derneği'ne ve Juozas Tumas-Vaižgantas'a (156 Litvanya halk şarkısı) kayıtlar gönderdi. diğer birçok not çeşitli arşivlerde kalmıştır.

Juškytė, Litvanya gazetesi Varpas'ın editörü Vincas Kudirka ile yazıştı. Metinleri düzenlemesine ve düzeltmesine yardımcı oldu ve gazeteye kendi kısa haberleriyle katkıda bulundu. Juškytė'nin Tėvynės sargas, Ūkininkas, Naujienos dahil olmak üzere çeşitli Litvanya gazeteleri için makaleler yazdığı bilinmektedir. 1904'ten sonra Vilniaus žinios, Vairas, Viltis'te makaleler yayınladı. Anılarında toplam 30 makale sıraladı, ancak araştırmacılar daha fazla makale olması gerektiğini düşünüyor. Katkılarını sıklıkla imzasız bıraktığı veya belirsiz baş harfler kullandığı için katkılarını tespit etmek zordur. Daha belirgin bir takma ad, Bitė (arı) mahlasını  kullanan Petkevičaitė tarafından önerilen Širšė (vasp) idi. Juškytė Litvanya diliyle ilgileniyordu. Kazimieras Jaunius'un yanında Litvanca eğitimi alan kuzeninden Litvanca dilbilgisi üzerine notlar aldı. Notlar Juškytė ve Petkevičaitė-Bitė tarafından düzenlendi ve ortaya çıkan kitap 1897'de Dorpat'ta (Tartu) bir grup Litvanyalı öğrenci tarafından (ilkel hektograf aracılığıyla) yayınlandı. Litvanca bilgisine, 1904'te Vilniaus žinios'un editörlüğüne yardım etmesini isteyen dilbilimci Jonas Jablonskis tarafından değer verildi.

Temmuz 1898'de Juškytė, kız kardeşi Marija, Petkevičaitė-Bitė, Povilas Višinskis ve Petras Avižonis ile birlikte Kudirka'yı ziyaret etti. Aynı zamanda öğretmen Petras Kriaučiūnas, doktor Jonas Staugaitis, rahip Aleksandras Dambrauskas, rahip ve şair Maironis gibi diğer Litvanyalı aktivistleri de ziyaret ettiler. Ertesi yaz, aynı çekirdek aktivist grubu, günümüz Litvanya'sında ilk halka açık Litvanca dilindeki tiyatro gösterisini düzenledi. Palanga'daki Hamam'daki Amerikalılar adlı basit komediyi sahnelediler. Juškytė Bekampienė rolünü oynadı. Oyundan sonra Michał Mikołaj Ogiński'yle yakınlaştı ve onu yasaklı Litvanya yayınlarını Rusya-Prusya sınırından kaçırmaya ikna etti. 1899-1901'de Višinskis'in teşvikiyle Juškytė birkaç kısa öykü yazdı, ancak çalışmalarını eleştirdi ve kurgu yazarlığına geri dönmedi.

 Eğitimci 
1901'de Juškytė Irbit'e taşındı ve burada avukat Kazimieras Drąsutavičius'un çocuklarına ders verdi. Aynı zamanda, Drąsutavičius'un hektograflanmış Litvanyaca-Lehçe-Rusça botanik sözlüğünü düzenlemesine yardımcı oldu ve Litvanyalı öğrenciler için 1905'te yayınlanan bir antoloji derledi. Antoloji, öğrencilerin okumayı öğrenmelerine yardımcı olmak için tasarlandı. Köy yaşamının gerçeklerinden öne çıkan metinler ve Litvanya folklorundan örnekler (şarkılar, halk masalları, atasözleri) içeriyordu. Antoloji, yakın aileyle ilgili metinlerle başlayıp ardından ev, çiftlik, köy, orman ve vatana doğru giderek mekânsal farkındalık oluşturdu. Kitapta ayrıca Petras Vileišis tarafından 1898'de yayınlanan ve önceki haritalardan çok daha geniş bir Litvanya bölgesini sunan bir haritaya dayanan, Litvanya dilinin konuşulduğu bölgenin bir haritası da yer alıyordu. Farklı okuma düzeylerine yönelik üç antoloji daha derleyip yayınlamayı planladı ancak bunlar tamamlanmadı. 1903'te Litvanya'ya döndü ve Vladas Putvinskis'in yanında öğretmen olarak işe alındı. Pavezupis, o zamanlar Litvanya'daki faaliyetlerin merkezlerinden biriydi ve Varpas'ın yazı işleri personelinin sık sık buluşma yeriydi. Metinlerin düzenlenmesine ve düzeltilmesine yardımcı oldu ve diğer konularda Varpas'a destek verdi.

1904'te Litvanya basın yasağının kaldırılmasının ardından Juškytė hayatını öğretmenliğe adadı. Graf Vladimir Zubov ve eşi Sofija Bilevičiūtė-Zubovienė tarafından Ginkūnai Malikanesi'nde kurulan yeni bir okula öğretmenlik yapması için davet edildi. Yedi yıl boyunca Litvanya dili ve tarihi, coğrafya ve aritmetik dersleri verdi. Aynı zamanda yakındaki ilkokulda da öğretmenlik yaptı. 1907 ve 1909 yıllarında öğrencilerin yazmayı öğrenmelerine yardımcı olmak amacıyla iki kitap daha hazırlayıp yayımladı. 1906'da Litvanyaca bir dua kitabının 12.000 kopyasını yayınladı. Zamanın birçok dini metni uygunsuz Litvancayla yazılmıştı ve alıntı sözcüklerle doluydu. Litvanyalı aktivistler düzgün ve akıcı Litvanca dilinde bir dua kitabı yayınlamak istediler. Juškytė çeşitli duaları düzenleme görevini üstlendi ve hatta kendisi de bir tane yazdı. 1906'da, Litvanya şarkılarının yanı sıra Antanas Baranauskas, Antanas Strazdas, Antanas Vienažindys, Simonas Stanevičius, Dionizas Poška, Maironis ve diğerlerinin şiirlerinden oluşan küçük bir koleksiyon yayınladı.

1905'te Juškytė Büyük Vilnius Seimas'ına katıldı. 1910 yılında Litvanya Bilim Topluluğu'nun faaliyetlerine katıldı. 1912'de  Bolesław Gorczyński'nin tercüme edilmiş tiyatro oyunlarından oluşan iki ciltlik bir koleksiyon yayınladı.

 Bağımsız Litvanya'da 
Birinci Dünya Savaşı sırasında Juškytė Litvanya'da kaldı ve memleketi Pernarava yakınlarında birkaç Litvanya okulu kurdu. Litvanya bağımsızlığını ilan ettiğinde, Juškytė yerel belediyeyi, yerel bir Litvanyalı Tüfekçiler grubunu (lideriydi) ve Żeligowski'nin İsyanından sonra Litvanya Ordusu için yiyecek ve giyecek bağışlarını organize etti. Bazı kaynaklar, bu çalışması nedeniyle kendisine 1928'de iki veya dört Bağımsızlık Madalyası ve Litvanya Büyük Dükü Gediminas Nişanı verildiğini ancak adının alıcı listelerinde görünmediğini iddia ediyor.

1922 Toprak Reformunu uygulamakla görevli yerel komisyonun başkanlığına seçildi. Benedykt Tyszkiewicz intikam olarak onu ailesinin 1830'dan beri yaşadığı Pernarava Malikanesi'nden çıkardı. Bu süreçte ailenin yadigârlarının ve değerli eşyalarının çoğu kayboldu. Yine de Pernarava'da kaldı ve 1920'den itibaren bir ilkokul müdürü olarak çalıştı. 1928'de Vilnius'un mitleri ve efsaneleri hakkında bir kitap yayınladı.

1930'da ağır bir şekilde hastalandı ve vücudunun sol tarafının felç olması onu emekliliğe zorladı. Özel derslerden bir miktar para kazanan ve yalnızca küçük bir devlet emekli maaşı alan (36 Litvanya litası) mali açıdan mücadele etti. Yine de Litvanya'nın kültürel yaşamına dahil olmaya devam etti, anılar yazdı ve başkalarına tarihi araştırmalarında yardımcı oldu. Juškytė hiç evlenmedi ve 16 Mart 1948'de yokluk içinde öldü. Tüfekçi üniformasıyla gömülmeyi istedi. Tüfekçiler Sovyet yetkilileri tarafından zulme uğradığı için cenazesine sadece birkaç kişi katıldı.

Litvanya 1990 yılında bağımsızlığını yeniden kazandıktan sonra Pernarava'daki ana caddenin adı onun onuruna değiştirildi. 2019 yılında 150. doğum yıldönümü Pernarava'da performanslar, konserler ve konferanslarla anıldı. Aynı zamanda onun anısına geleneksel ahşap oymalı sütunlu türbenin açılışı yapıldı.

 Okuma 







 Kaynakça 

Kategori:Rus İmparatorluğu kişileri
Kategori:Litvan aktivistler
Kategori:1948'de ölenler
Kategori:1869 doğumlular
Kategori:Litvan kadınlar