Halil Sultan Zülkadir

Halil sultan Zülkadir- Şiraz hükümdarı Şah I. İsmail'in emirlerinden biri olan Zülkadir hanedanına ait bir Kızılbaş savaşçısı.

Halil Sultan Zülkadir, Şiraz'da hüküm süren Zülkadir beylerinden biriydi. Çaldıran Savaşı'nda Osmanlılara karşı Safevi ordusunun sağ kanadında yer aldı. Savaş sırasında Şah İsmail, kendisinin ve askerlerinin savaşa katılmadığını, kenardan izlediğini görünce korumalarından birini onlara göndererek savaşa katılmalarını istedi. Ancak Halil Sultan Şah'ın emirlerine uymadı ve bunun sonucunda Çaldıran Savaşı'ndan sonra Şah İsmail'in emriyle idam edildi.

 Hayatı 
Anonim bir yazar tarafından yazılan "Tarih-i-Kızılbaşan" adlı eserde Halil Sultan'ın mensubu olduğu Zülkadir aşireti hakkında kısa bilgiler verilmektedir:

"Bu aşiret Elbistan ve Maraş'ta yaşıyor ve kendi bağımsız kralları vardı. Mesela Malik Aslan, Nasıruddin, Süleyman ve Alauddovla. Çoğu şanlı Safevi hanedanının müritleridir. Şah I. İsmail'in saltanatının başlarında çoğunluğu dünyanın sığınağı olan dergâha gelmiş ve Şiraz'ın idaresi onlara emanet edilmiştir. Bunlar Şiraz'da hakimlik yapmış kişilerin isimleridir. Sultan Halil, Ali Sultan, Murad Sultan, Hamza Sultan, Gazi Han, İbrahim Han, Ali Sultan Tatioğlu, Şahveli Sultan, Barhudar Sultan, Muhammedcan Sultan, Veli Sultan."

Halil Sultan'ın kardeşi Celil Sultan Zülkadir de Şah I. İsmail'in büyük emirlerinden biriydi.

 Özbek saldırısına karşı Horasan'ın savunulması 
Şiraz valisi Halil Sultan, Horasan'ın Özbek saldırılarından korunmasında büyük kahramanlık gösterdi.

1512 yılının 12 Kasım'ında Kızılbaşlar, Özbekler tarafından ağır bir yenilgiye uğradı. Herat ve Meşhed'i ele geçiren Özbek hanları, buralardaki Şii'lere karşı katliamlar düzenlediler. Böylece, 1513 yılının ilkbaharına kadar Horasan'ın büyük bir kısmı yeniden Özbeklerin kontrolüne girdi. İsfahan'da kışlarken bu haberleri alan Şah İsmail, derhal "galip orduların Horasan ve Türkistan'ın işgaline yönlendirilmesi için yazın başlarında sultanlık askerlerinin hazır olması" konusunda emirler vererek, onları kendi "güneş simgeli mübarek mührüyle süsledi". Bu emirler, kâtiplikler aracılığıyla devletin her tarafına ulaştırıldı. Nevruz'dan önce saltanat'a gelen şah, bayramdan biraz sonra 40.000 kişilik bir orduyla Horasan'a doğru yürüyüşe geçti.

"Alemara-yi Şah İsmail"in verdiği bilgiye göre Şah İsmail, Mirza Muhammed Taliş'i Pişhana (öncü) grubunun lideri olarak atadı ve grubunu önceden gönderdi. Şiraz hakimi Halil Sultan ve Div Sultan, askeri çerhrçi olarak atandılar ve onlar da 5.000 kişilik bir grupla görevlerini yerine getirmek üzere yola çıktılar. Halil Sultan ve Div Sultan'ın liderliği altındaki çerhrçiler hemen Meşhed'e doğru hareket ettiler. Semnan'dan Meşhed'e kadar olan bölgedeki şehirlerdeki Özbek emirleri ve onların birlikleri hepsi geri çekildi ve Meşhed'e, Ubeydullah Han'ın yanına toplandılar. Onun emrinde beş bin kişilik birlik vardı. Çevre şehirlerden gelen birliklerle birlikte Ubeydullah Han'ın yanında yirmi bin kişilik bir birlik toplandı. Ubeydullah Han, bu birlikle Safevi çerhrçilerine belirli bir darbe vurabileceğine inandı. Ubeydullah Han, Safevi çerhrçilerine saldırdı. Bahsedilen kaynağa göre, Özbek birliklerinden dört bin kişi kaybedildikten sonra Ubeydullah Han, canını kurtarmak için hatta askerlere haber vermeden gizlice Meşhed'i terk etti ve Herat'a doğru yola çıktı. Özbek savaşçıları, Ubeydullah Han'ın kaçtığını öğrendiklerinde kontrolsüz bir duruma düştüler ve kaçıp dağıldılar. Halil Sultan ve Div Sultan, savaşarak Ubeydullah Han'ın çadırına vardıklarında onun kaçtığını öğrendiler. Safevi birlikleri ciddi bir direnişle karşılaşmadan savaştan galip çıktı ve ardından Meşhed'e girdi. Halil Sultan ve Div Sultan, Meşhed'e girdikten sonra esir alınmış Özbek savaşçılarını, öldürülenlerin kesilmiş başlarını ve baş verenler hakkındaki bilgileri Şah İsmail'e ilettiler. Meşhed zaferine rağmen savaşın sonucu Şah İsmail'i tatmin etmedi. Şah, Meşhed'deki Özbek hükümdarlarını ve akrabalarını da ele geçirilmesini emretti. Halil Sultan ve Div Sultan hiçbir Özbek hükümdarını tutamadılar.' Sonuç olarak Halil Sultan ve Div Sultan, Ubeydullah Han'ı yakalamak için Herat'a gitmeye karar verdiler. Ancak şehre vardıklarında Ubeydullah Han zaten Herat'ı terk etmişti. Şehir, Malik Nizameddin adlı biri tarafından yönetiliyordu. Halil Sultan, kaleyi fethederek Malik Nizameddini dışarı çıkarmayı başardı. Taraflar karşı karşıya geldiler ve yaşanan savaşta Malik Nizameddin yenildi. Halil Sultan ve Div Sultan, Malik Nizameddinin sağ kalan savaşçılarını takip etmeye başladılar. Safevi birlikleri onları Kura ve Gürcistan'a kadar izlediler, orada çok sayıda ganimeti ele geçirerek Herat'a döndüler. Şah, Halil Sultan ve Div Sultan'ın Herat'taki birlikleri mağlup ettiği haberini duyunca çok sevindi ve onları ödüllendirdi.

 Öldürülmesi 
Çaldıran Savaşı'ndan önce Şah İsmail'in Azerbaycan'da toplanan ordusunda Fars valisi Halil Sultan Zülkadir de bulunmaktaydı. Kaynaklarda ve bilimsel literatürde Çaldıran Savaşı'na katılan Safevi birliklerinin sayısına ilişkin çeşitli rakamlar bulunmaktadır. Bu rakamların çoğu 20-25 bin kişi etrafında dönmektedir. İskender Bey Münşi'nin “Tarîh-i Âlemârâ-yı Abbâsî” adlı eserine göre Halil Sultan'ın emrinde 1500 kişilik bir kuvvet vardı. “Alamara-yi Safavi ”ye göre, Şah İsmail yoğun çatışmalar sırasında Halil Sultan'ın savaşın dışında kaldığını gözlemledi ve savaşçılarından birini ona katılması için gönderdi, böylece kendi kuvvetiyle savaşa katılabilecekti. Ancak Halil Sultan bu emri reddetti. Şah İsmail ona tekrar bir adam gönderdi, ancak bu sefer Halil Sultan ve kuvvetleri kayıtsızlık göstererek savaş alanını terk etti. Şah İsmail'in Tebriz'e döndükten sonra yaptığı önemli icraatlardan biri de Fars vilayetinin valisi Halil Sultan Zülkadir'i cezalandırmak oldu. Şah İsmail, Halil Sultan'ın korkaklığını affetmedi ve idamını emretti. Şah İsmail bu emrin yerine getirilmesini, bazı kaynaklarda “Kor Süleyman” olarak anılan Süleyman Bey adındaki komutanlarından birine emanet etti. Cellat Süleyman Bey emri yerine getirmek üzere Şiraz'a doğru yola çıktı. Şiraz'a vardıktan sonra Süleyman Bey, Halil Sultan'a Şah'ın kendisini Çaldıran ovasından kaçtığı için 12 kırbaç cezasına çarptırdığını bildirdi. Süleyman Bey cezayı uygulamak için hizmetkârlardan uzak bir yer seçti. Halil Sultan bunu kabul etti ve Süleyman Bey ile yalnız gitti. Orada Süleyman Bey, Halil Sultan'a Şah'ın onun ölümünü emrettiğini bildirdi. Halil Han bu cezayı boyun eğerek kabul etti ve sonuç olarak başı kesildi. Bu olay Hasan Bey Rumlu'nun “Ehsan al-Tavarikh” adlı eserinde şu şekilde anlatılmaktadır:

Şiraz hakimi Halil Sultan Zülkadir'in Rum padşahı ile yaptığı savaşta hata yapması nedeniyle İskender, ünlü kağan muhafızı Kor Süleyman'a hayatının harman yerinin yakılmasını emretti. Kör Süleyman, beklenmedik bir felaket gibi Şiraz'a geldiğinde, Halil Sultan'ın huzurunda çok sayıda insanın bulunduğunu gördü ve kulağına usulca şöyle dedi:

Şah'ın emri, seni on iki sopa darbesiyle cezalandırıp geri dönmemdir. Bu toplantıda bu emre uyarsam bu sana saygısızlık olur. Gözlerden uzak bir odaya gitsen daha iyi olur, ben de emri uygulayıp geri döneceğim.

Halil Sultan tek başına bir odaya girdi. Kör Süleyman da peşinden gelerek idamla ilgili verdiği cezayı ona gösterdi. İnançlarına sadık olan Halil Sultan direnmeden dizlerinin üzerine çöktü. Kör Süleyman onun boynuna vurdu, başını aldı, odadan çıktı ve dünyanın sığınağı olan dergâha gitti. Şanlı han İskender, Şiraz hükümdarlığını Ali Bey Zülkadir'e verdi.

Halil Sultan Zülkadir'ın savaşa katılmamasının nedeni bilinmemekle birlikte, Osmanlı ordusunda Zülkadir savaşçılarının bulunması ve kendi aşiretinden insanlarla savaşmak istememesi nedeniyle böyle bir adım attığı sanılıyor.

"Tarih-i alemara-yi Şah İsmail"de şahın idam cezasını yerine getirip geri döndükten sonra Urmiye eyaletini Süleyman Bey'e bağışladığı belirtilmektedir.' Her ne kadar savaştan sonra Şah onu idam etse de soyundan gelenlerin o eyaletin mülkiyetinden mahrum bırakılmaması ve oğlu Ali Han Sultan'ın İran hakimi olarak atanması ilginçtir.

Bazı kaynaklarda Sultan Halil'in idam edilme nedeni farklıdır. Nitekim kaynaklar, Şah İsmail'in grubuyla birlikte Tebriz'e çekilirken, kendilerini takip eden Osmanlıların kuvvetli bir saldırı yaptığını, bunun sonucunda şahın muhafızlarından ayrılarak yoluna tek başına devam ettiğini ve bir bataklığa düştüğünü gösteriyor. Arkadan gelen Osmanlı ordusundan canını kurtarmaya çalışan Şiraz hakimi Halil Han Zülkadir, onu bataklıktan çıkaramadan kaçtı ve daha sonra bu ihanetten dolayı idam cezasına çarptırıldı.

 Kaynakça 

 Kaynak 








Kategori:Safevî komutanları
Kategori:16. yüzyılda ölenler
Kategori:1514'te ölenler