Gemma Frisius

Gemma Frisius (; doğum adı Jemme Reinerszoon;Peter Apian'ın “Cosmographia” adlı eserinin 1533 tarihli baskısında "Jemme Reinersz" olarak anılmaktadır. 9 Aralık 1508 – 25 Mayıs 1555), Hollandalı bir doktor, matematikçi, haritacı, filozof ve alet yapımcısıydı. Önemli küreler yaratmış, zamanının matematiksel aletlerini geliştirmiş ve matematiği yeni yollarla ölçme ve navigasyon için uygulamıştır. Bir astronomi aleti olan Gemma halkaları onun adıyla anılır. Frisius, Gerardus Mercator ve Abraham Ortelius ile birlikte genellikle Hollanda Haritacılık Okulu'nun kurucularından biri olarak kabul edilir ve okulun altın çağının (yaklaşık 1570'ler-1670'ler) temellerinin atılmasına önemli ölçüde yardımcı olmuştur.

Biyografi
Frisius, Dokkum, Friesland'da (bugünkü Hollanda), kendisi küçük yaşlardayken ölen yoksul bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Groningen'e taşındı ve daha sonra 1525'ten itibaren Leuven Üniversitesi (Louvain), Belçika'da eğitim gördü. 1536'da tıp doktoru derecesini aldı ve hayatının geri kalanında Leuven tıp fakültesinde kaldı ve burada tıp öğretmenliğinin yanı sıra matematik, astronomi ve coğrafya dersleri de verdi. En büyük oğlu Cornelius Gemma, ölümünden sonra çalışmalarının bir cildini düzenledi ve Batlamyus astronomi modelleri hakkında çalışmaya devam etti.

küçükresim|sol|

Leuven'deki en etkili öğretmenlerinden biri, 1527 civarında Leuven kuyumcusu Gaspar van der HeydenThere is no English biography of Van der Heyden (or Gaspar a Myrica c1496—c1549) but he has an entry in the Dutch Nationaal Biografisch Woordenboek . ile işbirliği içinde ünlü bir küre inşa etmiş olan Franciscus Monachus idi. Monachus'un rehberliği ve Van der Heyden'in teknik yardımı altında Frisius, Tycho Brahe gibi çağdaş astronomlar tarafından kalite ve doğrulukları övülen küreler ve matematiksel aletler üretmek için bir atölye kurdu. Özellikle 1536 tarihli yer küresi ve 1537 tarihli gök küresi çok ünlüydü. Bunlardan ilkinde Frisius, Van der Heyden'in teknik yardımı ve o dönemde Frisius'un öğrencisi olan Gerardus Mercator'un gravürleriyle yazar olarak tanımlanır. İkinci kürede Mercator ortak yazarlığa terfi ettirilmiştir.

küçükresim|

1533 yılında, bugün hala ölçmede kullanılan nirengi (üçgenleme) yöntemini ilk kez tanımladı (şemaya bakınız). Örneğin bu durumda Brüksel ve Antwerp şehirleri gibi bir temel çizgi oluşturduktan sonra, Middelburg, Ghent vb. gibi diğer şehirlerin konumu, taban çizgisinin her iki ucundan bir pusula yönü alarak ve iki yönün kesiştiği yeri çizerek bulunabilir. Bu sadece kavramın teorik bir sunumuydu — topografik kısıtlamalar nedeniyle Brüksel ya da Antwerp'ten Middelburg'u görmek mümkün değildir. Yine de bu şekil kısa sürede tüm Avrupa'da tanınır hale geldi.

Yirmi yıl sonra, yaklaşık 1553'te, bir hassas saatin boylam belirlemek için nasıl kullanılabileceğini tanımlayan ilk kişi oldu. Jean-Baptiste Morin (1583–1656) Frisius'un boylam hesaplama yönteminin işe yarayacağına inanmıyordu ve “Şeytan bir boylam zaman ölçer yapmayı başarır mı bilmiyorum ama insanoğlunun bunu denemesi aptallıktır” diyordu. John Harrison'ın yeterince hassas bir saat üretmesi iki yüzyıl sürdü.

küçükresim|sol|

Frisius, çapraz çubuk, usturlap ve astronomik halkalar (“Gemma halkaları” olarak da bilinir) dahil olmak üzere birçok alet yarattı veya geliştirdi. Öğrencileri arasında Gerardus Mercator (işbirlikçisi oldu), Johannes Stadius, John Dee, Andreas Vesalius ve Rembert Dodoens vardı.

Frisius, 46 yaşında Leuven'de öldü. Oğlu Cornelius tarafından yapılan bir açıklamaya göre, Gemma en az 7 yıldır mustarip olduğu böbrek taşlarından öldü.Gemma Frisius, Tycho Brahe & Snellius & Their Triangulations, N.D. Haasbroek, Rijkscommissie Voor Geodesie, Delft, Netherlands, 1968, p. 10 

Bir ay kraterine onun adı verilmiştir. 16'ncı yüzyılda yaşamış bilimsel alet yapımcısı Gualterus Arsenius onun yeğeniydi.

Çalışmaları
1529: Cosmographia von Petrus Apianus, Gemma Frisius tarafından notlandırılmıştır
1530: De principiis astronomiae et cosmographiae
1530: De usu globi
1533: Libellus de locorum describendorum ratione
1540: Arithmeticae practicae methodus facilis (Antwerp (here cited p. 130).)
1540: De annuli astronomici usu
 1545: De radio astronomico et geometrico
 1547: 
 1556: De astrolabio catholico

Onurlandırılması
Antarktika'daki Güney Shetland Adaları'nda bulunan Frisius Noktası adını Gemma Frisius'tan almıştır.

 Ayrıca bakınız 
 Gemma Frisius'tan Üçgenleme

 Kaynakça 

 Konuyla ilgili okumalar 
 N. Haasbroek: Gemma Frisius, Tycho Brahe and Snellius and their triangulations. Delft 1968.
 Robert Haardt: The globe of Gemma Frisius. Imago mundi, Bd. 9, 1952.
 W. Karrow: Mapmakers of the Sixteenth Century and Their Maps. Chicago 1993.
 G. Kish: Medicina, mensura, mathematica: The Life and Works of Gemma Frisius. Minneapolis 1967, sowie sein Artikel in Dictionary of Scientific Biography
 A. Pogo: Gemma Frisius, his method of determining longitude. In: Isis. Bd. 22, 1935, S. 469–485.


Dış bağlantılar



 Description of the Camera Obscura in 1544 by Frisius
 Arithmeticae practicae methodus facilis From the John Davis Batchelder Collection in the Rare Book and Special Collection Division at the Library of Congress

Kategori:1508 doğumlular
Kategori:Flaman kartograflar
Kategori:Hollandalı kartograflar
Kategori:Hollandalı matematikçiler
Kategori:Hollandalı filozoflar
Kategori:Bilimsel alet yapımcıları
Kategori:Leuven Üniversitesinde öğrenim görenler
Kategori:Leuven Üniversitesi öğretim üyeleri
Kategori:Erkek modern Hollanda haritacılığı
Kategori:1555'te ölenler
Kategori:Leuven'de ölenler