Spahbed

Spāhbed (aynı zamanda spahbod ve spahbad olarak da yazılır) esas olarak Sasani İmparatorluğu'nda kullanılan "ordu şefi" anlamına gelen Orta Farsça bir unvandır. Başlangıçta  adı verilen tek bir spahbed vardı. Sasani ordusunun Generalissimo'su olarak görev yapmıştır. I. Hüsrev'in () zamanından itibaren makam, ana yönlerin her biri için birer spahbed olacak şekilde dörde bölünmüştür.Gyselen (2004) Müslümanların İran'ı fethinden sonra, Doğu'nun spahbed'i, Hazar Denizi'nin güney kıyısındaki erişilemez dağlık Taberistan bölgesi üzerindeki otoritesini korumayı başarmış; burada unvanın çoğu zaman İslami biçimiyle  olduğu görülür, 13. yüzyıldaki Moğol istilalarına kadar kraliyet unvanı olarak varlığını sürdürmüştür.Bosworth (1978), pp. 207–208 Fars kökenli eşdeğer bir unvan olan ispahsālār veya sipahsālār, 10. ve 15. yüzyıllarda İslam dünyasında büyük bir geçerlilik kazanmıştır.

Bu unvan aynı zamanda Ermeniler  ve Gürcüler ve Hotan ve Orta Asya'da Soğdlular tarafından da benimsenmiştir. Yunan kaynaklarında  olarak da geçmektedir. Unvan, 20. yüzyılda Pehlevî Hanedanı tarafından Modern  biçiminde yeniden canlandırılmıştır,  altında yer alan üç yıldızlı Korgeneral'e eşdeğerdir.

 İslam öncesi İran'da kullanın 
Ahameniş İmparatorluğu'nda Eski Farsça biçimindeki spadapati (*spāda- "ordu" ve *pati- "şef" kelimesinden gelir), ordunun başkomutanını belirtir. Unvan, Part soylularının yedi büyük hanedanından birinde kalıtsal bir konum olduğu anlaşılan Arşaklı Part İmparatorluğu döneminde kullanılmaya devam etti.

Arşaklıların yerini alan Sasani İmparatorluğu, 3. yüzyıldan kalma bir dizi yazıtta kaydedilmiştir.

6. yüzyılın başlarına kadar bu unvanın tek bir sahibi vardı; 9. yüzyıl Müslüman tarihçisi Yakubî tarafından sağlanan saray hiyerarşisi listesine göre beşinci sırada yer alan Ērān -spāhbed olarak yer almaktaydı. Her ikisi de Raxš olarak adlandırılan iki spahbed, Shapur-KZ ve Paikuli yazıtlarında kaydedilmiştir.

Bizans ve Süryanice kaynakları, 6. yüzyılın başlarında rütbeye sahip olabilecek bir dizi üst düzey subaydan bahseder. 502 ile 506 yılalrı arasında gerçekleşen Anastasya Savaşı sırasında, Bizans Magister officiorum Celer ile müzakere eden ve 505 yılında ölen Boes (Bōē) adında biri, Süryanice kaynaklarında astable' (aynı zamanda astabed, astabad, astabadh olarak da yazılır) olarak anılır. Müzakerelerdeki isimsiz halefi de bu unvanı taşımaktaydı. Bazı modern bilim adamları, astabed'i, sözde Wuzurg framadār otoritesini zayıflatmak amacıyla I. Kubâd tarafından 503'ten kısa bir süre önce kurulduğu iddia edilen Bizans magister officiorum'una karşılık gelen yeni bir makam olarak yorumladılar. Ancak bu Süryanice kelimenin basit bir şekilde spāhbed'in (normalde Süryanice'de aspabid olarak kaydedilir) bozulmuş bir şekli olması muhtemeldir veya muhtemelen asp(a)bed ("süvarilerin şefi"), çünkü Yunan kaynakları bu ismi verir. Aspebedes olarak ikinci adam (), Aspevedes veya Aspetios ().Chaumont (1987), pp. 825–826Martindale (1980), p. 169 Yine İberya Savaşı (526-532) sırasında, tarihçi Prokopius'a göre I. Hüsrev'in (hükümdarlık dönemi 531-579) dayısı olan Aspebedes (yani Bawi ) adında bir adam ortaya çıkar. 527'de Bizans elçileriyle müzakerelere katıldı ve 531'de Chanaranges ve Mihr-Mihroe ile birlikte Mezopotamya'nın işgaline öncülük etti. Tahta çıkmasından kısa bir süre sonra diğer soylularla birlikte kardeşi Zames lehine kendisini devirmek için komplo kurmak suçundan Hüsrev tarafından idam edildi.Martindale (1992), p. 137

 I. Hüsrev'in reformu 
Aşırı kudretli generalissimo'nun gücünü dizginlemek için I. Hüsrev -her ne kadar bu reform babası I. Kubâd () tarafından planlanmış olsa da- Ērān-spāhbed'in makamını, bunlara karşılık gelen dört bölgesel komutanlığa bölmüştür. Dört geleneksel ana yöne (kust, bkz. Šahrestānīhā ī Ērānšahr) göre: "Doğu'nun ordu şefi (Horasan)" (kust ī khwarāsān spāhbed), "Güney'in ordu şefi" (kustī nēmrōz spāhbed), "Batı'nın ordu şefi" (kust ī khwarbārān spāhbed) ve "Azerbaycan'ın ordu şefi" (kust ī Ādurbādagān spāhbed, burada Azerbaycan'ın kuzeybatı eyaleti, "kuzey" terimininin olumsuz çağrışımlarından dolayı  değiştirmiştir).Pourshariati (2008), pp. 95ff. Her komutun tam coğrafi tanımı Anania Şirakatsi'nin Aşharhatsuytsdan alınmıştır. Bu reformdan yalnızca daha sonraki yazılı kaynaklarda bahsedildiği için, bu bölümün tarihselliği veya I. Hüsrev'in hükümdarlığından sonra hayatta kalması geçmişte sorgulanmıştı,Pourshariati (2008), pp. 94–95 ancak yakın zamanda keşfedilen ve sekiz spāhbed'in adını veren on üç mühürden oluşan bir seri. s, I. Hüsrev ve onun halefi IV. Hürmüz'ün () hükümdarlık dönemlerine ait döneme ait kanıtlar sağlar; P. Pourshariati, bunlardan ikisinin II. Hüsrev () dönemine tarihlenebileceğini öne sürüyor. Bilinen sekiz spahbed şunlardır:Pourshariati (2008), pp. 98–101, 470 (Table 6.3)
İsim Emretmek Kral Aile Diğer başlıklar Chihr-Burzen
(Simah-ı Bürzin) Doğu I. Hüsrev Karin Dād-Burzen-Mihr
(Wuzurgmihr) Doğu IV. Hürmüz Karin aspbed ve pahlav Wahrām Adurmāh
(Behram-ı Mah Ezher) Güney I. Hüsrev ve IV. Hürmüz Bilinmeyen šahr- hazāruft (yalnızca IV. Hürmüz döneminde), nēwānbed, šābestan Wēh-Shāpūr Güney I. Hüsrev Bilinmeyen aspbed ve parsīg Pirag Güney II. Hüsrev Mihran Şehrbârâz Wistakhm (Bistâm) Batı II. Hüsrev ve IV. Hürmüz Ispahbudhan Hazarbed Gōrgōn veya Gōrgēn
(Golon Mihran) Kuzey I. Hüsrev Mihran Sēd-hosh (?) Kuzey I. Hüsrev Mihran šahr-aspbed
Spahbed makamı, genellikle kişisel ad olarak kabul edilen Şehrbârâz ("İmparatorluğun Yaban Domuzu") gibi diğer makam ve unvanlarla birlikte yürütüldüğünden, rütbenin diğer sahiplerinin yazılı kaynaklardan tespit edilmesi zordur. Daha sonraki yazılı kaynaklardaki bir diğer kafa karışıklığı faktörü, rütbenin marzbān ("sınır muhafızı, uçbeyi") ve pāygōsbān ("bölge koruyucusu") gibi alt eyalet rütbeleriyle birbirinin yerine kullanılmasıdır.

 Taberistan 
sağ|küçükresim|upright=1.14| Son Dâbûyî ispahbadh'ın gümüş dirhemi, Taberistan Ispahbadhı Hurşid (
Müslümanların İran'ı fethi sırasında Horasan'ın spahbed'i görünüşe göre Taberistan dağlarına çekilmişti. Orada son Sasani şahı III. Yezdicerd'i sığınmaya davet etmiş, ancak Yezgerd Kennedy (2007), p. 187 reddetmiş ve 651'de öldürülmüştür  Komşu vilayetler Gürgan ve Gilan da dahil olmak üzere eski Sasani topraklarındaki diğer pek çok yerel yönetici gibi spahbed de daha sonra Araplarla anlaşmalar yapmış ve bu onun yıllık bir haraç karşılığında Taberistan'ın fiilen bağımsız hükümdarı olarak kalmasına izin vermiştir.Kennedy (2007), pp. 178–179, 192 Bu, Abbâsîler tarafından fethedilip bir eyalet olarak Halifeliğe dahil edildiği 759-761 yılına kadar Taberistan'ı yöneten Dâbûyîler'in kuruluşuna işaret ediyordu. Hanedanlığın ilk yöneticilerinin kayıtları kötüdür; Sasani hanedanının 651'deki düşüşünden başlayarak Pehlevi efsaneleri ve tarihleme sistemi ile kendi paralarını bastılar ve Gīlgīlan, Padashwargarshah (" Pataşwargar Şahı", Tabaristan dağlarının eski adı) ve Horasan'daki spahbed'in yeni Farsça biçimi ispahbadh () unvanlarını almışlardır.Madelung (1975), pp. 198–200

İspahbadh unvanı, Sasani geçmişine uzaktan bağlı olduklarını iddia eden bölgedeki diğer yerel yöneticiler tarafından da sahiplenildi: Kendilerini Dâbûyîler'in mirasçıları olarak gören ve 839/840'a kadar orta ve batı Taberistan'ı yöneten Karen ailesi ve Doğu dağlarındaki Bâvendî hanedanı, çeşitli kolları 13. yüzyıldaki Moğol fetihlerinden çok sonrasına kadar hayatta kaldı.Madelung (1975), pp. 200–202 Bu unvan aynı zamanda Taberistan'a komşu Deylemliler tarafından da kullanılıyordu. Bu bölgeden daha sonraki bazı metinlerde bu unvan yalnızca yerel bir reisi ifade etmeye başladı.

 Orta Asya 
Horasan'da bu unvan yerel Soğdya prensler arasında kullanılmaya devam etmiştir. Belh'in ispahbad'ından 709'da, el-İşkand'dan, Nasa'nın ispahbad'ından 737'de bahsedilmektedir ve aynı unvan 9. yüzyılın başlarında Kâbil kralı ile bağlantılı olarak kullanılmıştır. 1090'lı yıllarda Mekke'nin kontrolünü bir süreliğine ele geçiren Selçuklu komutanı İsfabadh bin Savtegin'in kişisel adı olarak karşımıza çıkar.

 Ermenistan'da 
Part Arşak hanedanının bir kolu tarafından yönetilen Ermenistan Krallığı, bu terimi ilk olarak Ermenice parapet veren Eski Farsça biçimini benimsemiş ve daha sonra Sasani etkisi altında, Orta Farsça biçimini vererek aspahapet biçimini almıştır. Bu unvan, İran'da olduğu gibi, kraliyet ordusunun başkomutanı için kullanılıyordu ve Mamikonyan ailesi tarafından kalıtsal olarak taşınmaktaydı.

 Gürcistan'da 
Gürcü rütbesi spaspet kurumu, komşu Ermenistan'daki kaba eşdeğeri spahbed gibi, Sasani Pers spahbedinin etkisi altında tasarlanmış, ancak kalıtsal olmayan bir rütbe olması ve yalnızca askeri değil aynı zamanda sivil işlevleri de içermesi bakımından farklıdır.Robert Bedrosian, "Sparapet", in: Joseph Reese Strayer (1983), Dictionary of the Middle Ages, p. 460. Scribner, .

Orta Çağ Gürcü kroniklerine göre spaspet rütbesi, MÖ 3. yüzyılda ilk kral I. Parnavaz tarafından tanıtılmıştır. Makam, çeşitli şekillerde değiştirilmiş bir şekilde, 19. yüzyılın başlarında Rusya'nın ilhakına kadar Orta Çağ ve erken modern Gürcistan'da varlığını sürdürmüştür.

 Kaynakça 

 Konuyla ilgili yayınlar 







Kategori:Farsça deyişler
Kategori:Otorite ünvanları