Kurtubalı Lübna

Kurtubalı Lübna (Lubna Al-Qortobia, , ), Endülüslü entelektüel, matematikçi ve 10. yüzyılın ikinci yarısında yaşamış, yazılarının kalitesi ve bilimlerdeki mükemmelliğiyle tanınan bir şairdi. Lübna, köle olarak doğdu ve Medinetü'z-Zehra Sarayında büyüdü. Daha sonra II. Hakem'in müstensih ekibinin (yazmaları kopyalama ekibi) bir parçası olarak sarayda kariyerine devam etti.

 Erken dönem yaşamı 
Lübna'nın yetiştirilme tarzı hakkında neredeyse hiç bilgi yoktur ve mevcut anlatıların çoğu, Endülüs'te 11. yüzyılda onunla aynı konumda olan kadınlar hakkındaki gerçeklere dayanan tarihçi ve akademisyen spekülasyonlarıdır.

Lübna, 929 yılında başlayan halife III. Abdurrahman yönetimi altındaki Medīnet al-Zahrā'da doğdu. Onun döneminde Córdoba'daki köleleştirilmiş insanların sayısı arttı, Lübna da doğuştan onlardan biriydi.

Granada Üniversitesi'nden José Miguel Puerta Vílchez, Lübna'nın babasının halife III. Abdurrahman olduğunu iddia eder, bu da onu on altı kızından biri yapar. Kayıtlar 11 oğlunun ismini gösterse de, kızları Hind ve Wallada dışında kızlarının isimleri yazılmamıştır. Halifenin çocukları genellikle köle anneleri tarafından kraliyet hareminde yetiştirilirdi; buna bir örnek olarak III. Abdurrahman'ın oğlu ve tahtın varisi olan II. Hakem, Marjan'dan doğmuş, saray hareminde büyümüş ve kütüphanede Lübna'nın yanında çalışmaya başlamıştır.

Lübna'nın daha sonra halifenin sarayında bir entelektüel ve âlim olabilmek için hayatı boyunca iyi bir eğitim aldığı düşünülmektedir. Buna ek olarak, Müslüman yönetimi altında köleleştirilmiş insanları eğitme, özgürleştirme ve istihdam etme uygulamasını daha yaygın hale getiren dini motivasyonlar da vardı.

 Kariyeri 
Lübna, 961 yılında halife olarak iktidara gelen II. Hakem'in kütüphanesinde müstensih olarak işe başladı.

Arap kroniklerine göre, Halife II. Hakem zamanında şehrin bazı banliyölerinde 170'ten fazla okuma yazma bilen kadın bulunabiliyordu; bu kadınlar değerli el yazmalarının kopyalarını çıkarmaktan sorumluydu. Bu, Halife dönemindeki kültür ve kadınların rolü hakkında bir fikir vermektedir.

II. Hakem, babasının izinden giderek Lübna'yı serbest bıraktı ve onu kendi sekreteri ve âlimi olarak atadı. Birçok sorumluluğun yanı sıra Lübna, aynı zamanda kütüphaneden de sorumluydu ve kütüphanedeki el yazmalarını yazıya geçirme deneyimi nedeniyle bu konuda uzmandı.

Lübna, II. Hakem tarafından ölümünden önce ve sonra kölelikten kurtarılan en az 100 kişiden biriydi. Kendisine özgürlüğünü ilan eden belgeler verildiği takdirde, Müslüman toplumunun "azatlılar" veya "uteka" (mevla, mevali) sosyal sınıfının bir parçası olacaktı. 11. yüzyıl Endülüs'ünde sarayın eski kölelerinin iktidar mevkileri elde etmeleri alışılmadık bir durum değildi ve genellikle yerel politikacılardan daha fazla güvenilirlerdi.

Lübna, Kurtuba kütüphanesinde birçok el yazmasının okunması, yazılması ve tercüme edilmesinden sorumluydu. Bu metinler üzerinde çalıştı ve onlara değerli yorumlar ve ek açıklamalar yazdı. Bu metinlerden bazıları Archimedes ve Euclid'inkilerdir. Hasday bin Şaprut ile birlikte, en az 400.000 kitaba ev sahipliği yapan ünlü Medinetü'z-Zehra kütüphanesinin oluşturulmasının arkasındaki itici güçtü.

Wisconsin Üniversitesi, Green Bay'den Dr. Joyce E. Salisbury, Lübna'nın saray duvarlarının dışında toplumla olan ilişkisini anlatmaktadır. Çocuklara matematik dersi veriyordu ve saraya geri döndüğünde çocuklar çarpım tablosunu okurken onu takip ediyorlardı.

Ayrıca İbn Beşküvâl'in İslam İspanyası âlimlerinin biyografik sözlüğü olan 'Endülüs'ün ilmî tarihinin devamı' (İngilizce: 'Continuation of the scholarly history of al-Andalus', Kitāb al-ṣila fī taʾrīkh aʾimmat al-Andalus, Arapça: كتاب الصلة في تاريخ أئمة الأندلس وعلمائهم ومحدثيهم وفقهائهم وأدبائهم ) adlı eserinde de yer almıştır. Burada “zeki bir yazar, dilbilimci, şair, aritmetikte bilgili, kendi öğreniminde kapsamlı; sarayda hiç kimse onun kadar asil değildi...”, “matematik ve diğer bilimlerde de büyük bilgiye sahip”, ve “zamanında bilinen en karmaşık geometrik ve cebirsel problemleri” çözme yeteneğiyle müspet bilimlerde çok bilgili olarak tanımlanmaktadır.

 Kimlik meseleleri 
Lübna'nın kimliği ve Medînetü'z-Zehrâ'nın kütüphanesi ve sarayındaki rolüyle ilgili pek çok soru vardır.

İsminin farklı yazılımları çeşitli tarihi kaynaklarda bulunsa da, zaman, yer ve saraydaki rolü açısından önemli ölçüde örtüşmektedir. Lübna, farklı tarihsel anlatılarda Labna, Labanna/Labana, Libana ve Labona adlarıyla da geçmektedir.

Yazar Kamila Shamsie'nin analiz ettiği gibi, “Kurtubalı Lübna hakkında açık görünen şey, II. Hakem döneminde hem sarayla hem de kitap dünyasıyla bağlantılı olduğu ve zekası ve öğrenimi ile hatırlanacak kadar önemli olduğudur.” Ayrıca Lübna'nın büyük olasılıkla kraliyet sarayında köleleştirildiğini doğrulayarak, Lübna'nın saraya özel kitap alımı için davet edilen bir Fatımi olduğu teorisine karşı çıkar.

II. Hakem'in kişisel sekreteri olarak Lübna'nın hem kütüphanenin işleyişinden hem de Kahire, Şam ve Bağdat'ta kitap alımından sorumlu olduğu anlatısı, uzun seyahat süreleri için fiziksel olarak kütüphaneden ayrılması gerekeceği göz önüne alındığında, lojistik olarak mümkün değildir.

Shamsie, Lübna'nın Lübna ve Fatima adında iki farklı kadın olabileceğini ve sorumlu tarihçinin aynı sarayda iki kadın entelektüel olduğunu anlayamadığı için tek bir kadın olarak birleştirildiğini iddia etmektedir. Syed Azizur Rahmad'ın The Story of Islamic Spain ve Marietta Gargatagli'nin La corteza de la letra adlı eserlerinde olduğu gibi, Lübna ve Fatima birçok tarihi anlatıda iki farklı kişi olarak tanımlanmaktadır.

 Mirası 
Cordoba'da bir caddeye 2019 yılında onun adı verildi: Avenida Escriba Lubna, müstensih olarak yaptığı çalışmaların anısına. Profesör Inmaculada Serrano Hernández'in “Mujeres en las Calles de Córdoba” ("Cordoba Sokaklarındaki Kadınlar", "Women in the Streets of Cordoba") adlı projesinde yer alan otuz üç kadından biridir. Proje, Casa Árabe, Centro de Profesorado de Córdoba, Instituto Andaluz de la Mujer ile işbirliği içinde oluşturulmuş ve Cordoba Ayuntamiento tarafından desteklenmiştir.

Sanatçı Jose Luis Munoz, kendi Lübna tasvirini yarattı. Munoz'un serisi Endülüs döneminin altı önemli şahsiyetine odaklanıyor. Lübna'nın portresi Córdoba'daki La Casa de Sefarad'ın daimi sergisinde bulunmaktadır.

BBC Radio 3'teki bir Deneme, İslam'ın Altın Çağı'na adanmış bir diziye yer verdi. Bir bölümde yazar Kamila Shamsie, Kurtubalı Lübna'nın hayatını araştırıyor.Shamsie, K. (2014, Feb 17). (No. 20) [Radio broadcast]. In The Essay. BBC Radio 3. https://www.bbc.co.uk/programmes/b03vd5xt 

İspanyol tarihçi ve romancı Jorge Lorente Pérez, “Sonsuz Çarpım Tablosu” ("The infinite multiplication table") adlı öyküsünde Córdobalı Lübna'nın hayatını anlatır.

Kaynakça

Dış bağlantılar




Kategori:Arapça eser veren şairler
Kategori:10. yüzyıl yazarları
Kategori:Arap köleler
Kategori:Endülüslü bilim insanları
Kategori:Kadın matematikçiler
Kategori:Kadın bilim insanları