Sasani Ermenistanı

Sasani Ermenistanı, aynı zamanda Pers Ermenistanı ve Persarmenia ( – Parskahayastan) olarak da bilinir, Ermenistan'ın ( – Armin) bulunduğu dönemlere de atıfta bulunabilir. Sasani İmparatorluğu'nun hükümdarlığı altındaydı ya da özellikle Ermenistan'ın onun kontrolü altındaki bazı kısımlarındaydı; örneğin 387'deki bölünmeden sonra, Batı Ermenistan'ın bir kısmı Doğu Roma İmparatorluğu'na dahil edilirken, Ermenistan'ın geri kalanı Sasani hükümdarlığı altına girmişti, ancak 428 yılına kadar mevcut krallığını korudu.

428'de Ermeni soylular V. Behrâm'a IV. Artashir'in () tahttan indirilmesi için dilekçe verdiler;Introduction to Christian Caucasian History:II: States and Dynasties of the Formative Period, Cyril Toumanoff, Traditio, Vol. 17, 1961, Fordham University, 6. V. Behrâm () Ermenistan Krallığı'nı kaldırdı ve Veh Mihr Şapur'u ülkenin marzban'ı (sınır eyaleti " uçbeyi ") olarak atadı. Böylece Marzban Dönemi ( – Marzpanakan Hayastan) başlamış oldu. Bizans hükümdarlığı altında birkaç prens ve daha sonra valiler tarafından yönetilen Batı Bizans Ermenistanı'nın aksine, Sasani imparatoru tarafından aday gösterilen marzbanların doğu Ermenistan'ı yönettiği bir dönem. Marzpanlık dönemi, 7. yüzyılda Müslümanların Ermenistan'ı fethi ve Ermenistan Prensliği'nin kurulmasıyla sona erdi. Bu dönemde tahminen 3.000.000 Ermeni Sasani marzpan etkisi altındaydı.Yeremyan, Suren. «Մարզպանական Հայաստան» (Marzpan Armenia). Soviet Armenian Encyclopedia. vol. vii. Yerevan: Armenian Academy of Sciences, 1981, pp. 313-315.

Marzbana, ölüm cezalarını dahi dayatacak kadar üstün bir yetki verilmişti; ama Ermeni nakhararların yüzyıllardır süregelen ayrıcalıklarına müdahale edemedi. Ülke bir bütün olarak hatırı sayılır bir özerkliğe sahipti. İçişleri, bayındırlık ve maliye bakanlığı görevine karşılık gelen Hazarapet makamı çoğunlukla bir Ermeni'ye verilirken, Sparapet (başkomutanlık) görevi yalnızca bir Ermeni'ye verildi. Her nakharar'ın topraklarının genişliğine göre kendi ordusu vardı. "Ulusal Süvari" veya "Kraliyet Gücü" başkomutanın emrindeydi. Vergi tahsildarlarının tamamı Ermeniydi. Adliyeler ve okullar Ermeni din adamları tarafından yönetiliyordu. Vahan Mamikonyan'ın 485'te İranlılara karşı bir isyan döneminin ardından yaptığı gibi, bir Ermeni nakharar birkaç kez marzpan oldu.

Marzpanik döneminde İran kralları Ermenistan'da Hristiyanlığa karşı üç kez zulüm başlattı. İranlılar, Ermenistan'ın Bizanslılardan manevi olarak ayrılmasını teşvik edeceğini düşündükleri Ermeni alfabesinin icadına ve okulların kurulmasına hoşgörüyle bakıyorlardı, ancak tam tersine Ermeniler arasındaki yeni kültürel hareket, Bizanslılarla daha yakın ilişkiler kurmaya yardımcı oldu.

 Arka plan 
Ermenistan'ın Hristiyanlaşması 301 yılında Ermenistan'ın devlet dini haline gelmisiyle tamamlanmıştır. 387 yılında Ermenistan, Sasani İmparatorluğu ile Doğu Roma İmparatorluğu arasında paylaştırılmıştır. Doğu Roma, Arşak Hanedanı yönetimindeki Ermeni Krallığı'nı 428'de yıkılmasından sonra Doğu Ermenistan'da kontrolü sağlamıştır.
sol|küçükresim|upright=0.91| Persis, Parthia, Ermenistan. Rest Fenner, 1835'te yayınlandı

 Tarihi 

 Marzbanat (428–646) 
428 yılında, IV. Artashir'in yönetiminden memnun olmayan Ermeni soyluları nakharar, imparator V. Behrâm'ın onu tahttan indirmesi için dilekçe verdiler. V. Behram, Ermenistan Krallığı'nı kaldırdı ve Veh Mihr Şapur'u ülkenin marzban'ı (sınır eyaletinin valisi, " uçbeyi ") olarak atadı.
sağ|küçükresim| Vahan Mamikonyan'ın illüstrasyonu.

465 yılında Adhur Gushnasp, Sasani imparatoru I. Fîrûz () tarafından Adhur Hürmüz'ün yerine Ermenistan'ın marzban'ı olarak atandı.. 475 yılında Mamikonyan prenses Şuşanik, Zerdüştlüğe yeni geçmiş olan kocası Prens Varsken tarafından din değiştirmeyi reddettiği ve Hıristiyan kalmak istediği için öldürüldü. Varsken daha sonra İberya kralı I. Vahtang tarafından idam edildi.

Varsken'in intikamını almak isteyen I. Fîrûz, generali Shapur Mihran'ı İberya'ya gönderdi. Vahtang daha sonra Hristiyanlar arasındaki dayanışmayı öne sürerek Hunlara ve Ermeni soylulara çağrıda bulundu. Mamikonyalı prens Vahan Mamikonyan, kararı dikkatle değerlendirdikten sonra Sasanilere karşı isyan etmeyi kabul etti. Adhur Gushnasp'ı mağlup edip öldürdü ve ardından II. Sahak Bagratuni'yi yeni marzban ilan etti. Ayrıca birçok Sasani karşı saldırısını da püskürtmeye devam etti.

482 yılında Şapur Mihran'ın İberya'nın güvenliği için büyük bir tehdit olmaya başlaması Vahtang'ın Ermeni yardımı istemesine neden oldu. Vahan ve Sahak kısa sürede büyük bir ordunun başında İberya'ya vardılar ancak Sahak'ın öldürüldüğü Akesga'da mağlup oldular. Vahan, Ermeni ordusunun kalıntılarıyla birlikte dağlara kaçtı ve burada Sasanilere karşı gerilla eylemlerine öncülük etti. Şapur Mihran ise Ermenistan'ın kontrolünü yeniden ele geçirmeyi başardı. Ancak Şapur Mihran'a kısa süre sonra Sasani başkenti Tizpon'a dönmesi emredildi. Vahan bu fırsatı hızla kullanarak Ermenistan'ın kontrolünü yeniden ele geçirdi.

Ancak 484 baharında Şapur Mihran yeni bir ordunun komutanı olarak geri döndü ve Vahan'ı Bizans sınırı yakınındaki Tao ve Taron'a sığınmak için kaçmaya zorladı.Grousset (1947), p. 223 Aynı dönemde Karenid ailesinden Sasani soylusu Zarmihr Karen, Ermenilere karşı bir sefer daha başarıyla gerçekleştirdi ve aralarında Kamsarakan soyundan gelen soyluların da bulunduğu çok sayıda Ermeniyi ele geçirmeyi başardı. Zarmihr kısa süre sonra Ermeni esirleri Shapur Mihran'a teslim etti, o da onları İzad Gushnasp'a teslim etti ve Ermeni esirlere Fîrûz'un onları kurtarmasını sağlayacağına söz verdi.Pourshariati (2008), p. 74

Ancak beklenmedik bir olay olayların seyrini değiştirdi: Sasani kralı I. Fîrûz'un 484 yılında Ak Hun İmparatorluğu karşı savaşta ölümü, Sasanilerin Ermenistan'dan çekilmesine ve Divin ile Eçmiyazin'in kurtarılmasına neden oldu. Kardeşi Zarir'in isyanını bastırmak için çabalayan Fîrûz'un halefi Belâş (), Ermenilerin yardımına ihtiyaç duydu: askeri destek karşılığında, Hristiyanlara dini özgürlük tanıyan Nvarsak Antlaşması'nı imzalamayı kabul etti ve Ermenistan'da Zerdüştlüğün yasaklanması ve nakharar'a daha fazla özerklik tanınması. Vahan aynı zamanda sparapet olarak tanındı ve Mamikonyan ailesi ile müttefiklerinin malları iade edildi.

515-516 yılları arasında birçok Hun kabilesi Ermenistan'a saldırılar düzenlemeye devam etti; Ermeni asilzade I. Mjej Gnuni daha sonra bir karşı saldırı düzenlemeye karar verdi ve onları başarılı bir şekilde geri püskürtmeyi başardı. Ödül olarak Kavadh onu 518 yılında Ermenistan marzbanı olarak atadı. Bu valilik sırasında Mjej dini barışı korudu. 527'de diğer birçok Hun istilasını püskürttü. 548'de yerine Gushnasp Bahram geçti.

Suren ailesinin bir üyesi olan ve bizzat I. Hüsrev'in akrabası olan Chihor-Vishnasp, 564 yılında marzban olarak atandı. Bu dönemde Ermeni aristokrasisi Mamikonyan ailesinden bir kişinin başkanlık ettiği ulusal hizip ve Siunia ailesinden bir üyenin başkanlık ettiği Sasani yanlısı hizip olmak üzere ikiye bölünmüştü.

Çihor Vişnasp, gizlice Bizanslıların safında yer aldığından şüphelenilen Hristiyan Ermenilere sert davrandı ve aynısını diğer Hristiyan Ermeni nüfusuna da yaptı. Kralın emriyle istismar iddiasında bulunarak Hristiyan Ermenilere zulmetmiş, hatta Divin'de bir ateş tapınağı inşa ettirmiştir. Bu eylemler kısa süre sonra 571'in sonlarında veya 572'nin başlarında III. Vardan Mamikonyan'ın önderliğinde büyük bir ayaklanmayla sonuçlandı. 23 Şubat 572'de Ermeni isyancılar Divin'i ele geçirdi ve Çihor-Vişnasp'ı öldürdüler.

 Vardan Mamikonyan 
Sasani kralı II. Yezdicerd, Kuzey topraklarındaki Hristiyanlığı İran imparatorluğunun bütünlüğüne yönelik siyasi bir tehdit olarak görmeye başladı. Anlaşmazlık, Elçilerin İşleri'ndeki 2:9'a göre Pentekost'ta Hristiyanlığa geçen ilk yeni kişiler arasında Persler, Partlar ve Medler (tüm İran kabileleri) olduğu göz önüne alındığında, İran'ın o dönemdeki askeri değerlendirmelerine dayanıyor gibi görünüyor ve Hristiyanlık bu dönemde Hristiyanlığa geçmiştir. İran'da bir azınlık dini olarak, inancın ilk yıllarına kadar uzanan uzun bir geçmişi vardı. Bununla birlikte, Kuzey'deki Ermenilerin Hristiyanlığa geçmesi II. Yezdicerd'i özellikle endişelendiriyordu. Doğu Roma İmparatorluğu'nun başarılı bir şekilde işgal edilmesinin ardından Yezdicerd, Ermeni soylularını Tizpon'a çağırmaya başladı ve onları yeniden Zerdüştlüğe (Hristiyanlıktan önce birçok Ermeni'nin İranlılarla paylaştığı bir inanç) dönüştürdü. Bu durum Ermeni halkını rahatsız etti ve Vardan Mamikonyan'ın önderliğinde 66.000 kişilik bir Ermeni ordusu Sasani imparatorluğuna isyan etti. Yezdicerd, Avarayr Muharebesi'nde isyanı hızla bastırdı.

 Nvarsak Antlaşması 
İranlıların askeri başarısı, Ermenistan'ın yüzyıllar boyunca Sasani imparatorluğunun bir parçası olarak kalmasını sağlamıştır. Ancak Ermenilerin itirazları, Sasani yönetimi altında Ermenistan'a daha fazla özgürlük ve din (Hristiyanlık) özgürlüğünü garanti eden Nvarsak Antlaşması'na kadar sona ermemiştir.

 Ermenistan'da basılan Sasani paraları 
Sasani hükûmeti Ermenistan'da altın, gümüş ve bronz para basmıştır. Bu sikkelerin 813 adedi çoğu Divin ve Gümrü olmak üzere  Ermenistan'ın 34 bölgesinde; bulunmuştur. Bu paraların çoğu gümüş paralardır.

 Genel Valiler 

 Ermenistan'ın Sasani kralları 
Görev süresi Kral Notlar 252/3-272 Hürmüz I Babası I. Şâpûr tarafından aday gösterilen Sasani prensi. 272-299 Narşe Kardeşi I. Hürmüz tarafından aday gösterilen Sasani prensi.

 Ermenistan Marzbanları 
Görev süresiMarzbanNotes428-442Veh Mihr ShapurV. Behrâm tarafından aday gösterilen İranlı asil.442-451Vasak, prince of SyunikII. Yezdicerd tarafından aday gösterilen Ermeni asil.451-465Adhur Hormizd (Ermeni kaynaklarında: Adrormizd)II. Yezdicerd tarafından aday gösterilen İranlı asil.465-481Adhur Gushnasp (Ermeni kaynaklarında: Arderveshnasp)I. Fîrûz tarafından aday gösterilen İranlı asil.481-482Sahak II BagratuniErmeni asil, asi Ermeni asiller tarafından seçildi. Akesga Muharebesi'nde öldürüldü.482-482Shapur Mihranİran askeri işgali.482-483I. Vahan MamikonyanGeçici hükûmet başkanı.483-483Zarmihr Karenİran askeri işgali.483-484Shapur of RayI. Fîrûz tarafından aday gösterilen İranlı asil Cyril Toumanoff aynı dönem için Andigan adında bir marzpan öneriyor..484-505/510I. Vahan Mamikonyan (2. dönem)I. Fîrûz tarafından aday gösterilen Ermeni asil.505-509 veya 510-514Vard Mamikonian ("Vard the Patrician")I. Vahan'ın kardeşi. I. Kubâd tarafından marzpan olarak tanınmıştır.11 yılBirçok İranlı marzpansSamuel Anetsi'ye göre: "Vahan'ın kardeşi asilzade Vard'ın ardından İranlı "marzpanlar" Ermenistan'ı 11 yıl yönetti... Ermenistan hükûmeti daha sonra Gnuni ailesinden Mjej'e geçti ve o da bu ülkeyi 30 yıl boyunca yönetti"..518-548Mjej I GnuniCyril Toumanoff ve Gérard Dédéyan,. tarafından zikredilmiştir ama René Grousset eklememiştir.548-552 veya 552-554.Gushnasp Bahram552-560 veya 554-560Tan-Shapur560-564Varazdat564-572Chihor-Vishnasp572-573Vardan III Mamikonianİran karşıtı isyanın lideri.572-574Golon MihranI. Hüsrev tarafından isyanı bastırması için görevlendirilen İranlı general. Cyril Toumanoff onun ve Vardan'ın yerine Vardan-Gushnasp'ı koyuyor.573-577Vardan III MamikonianBizans himayesi altında.Aynı dönemde Krikor Jacob Basmadjian ve Cyril Toumanoff da Syunik prensi Philip'i önerirler.577-580TamkhosrauI. Hüsrev tarafından aday gösterilen İranlı asil.580-581Varaz VzurIV. Hürmüz tarafından aday gösterilen İranlı asil.581-582/588PahlavIV. Hürmüz tarafından aday gösterilen İranlı asil.582/588-588/589FrahatIV. Hürmüz tarafından aday gösterilen İranlı asil.588/589-590Hrartin (Fravardin)IV. Hürmüz tarafından aday gösterilen İranlı asil.590-591Musel II MamikonianBizanslılar tarafından atandı.592-605VindatakanBu beş marzpandan Cyril Toumanoff bahsetmektedir.NakhvefaghanMerakboutYazdenBoutmah604-611 veya 616IV. Smbat BagratuniChristian Settipani onu 599'dan 607'ye kadar marzpan olarak kaydeder.. Toumanoff tarafından marzpan olarak bahsedilmiyor. René Grousset, II. Hüsrev'in Hyrkania'daki zaferlerinin ardından kendisine marzpan unvanı verdiğini iddia ediyor, yak. 604 ve muhtemelen 616-617'deki ölümüne kadar görevde kaldığını ekler.. Ancak aynı dönemdeki diğer üç marzpans dan bahseder (aşağıya bakınız)..611-613ShahrayeanpetDoğu Ermenistan'da Divin'de Marzpan ve Batı (eski Bizans) Ermenistan'da pahghospan olarak Şahin Vahmanzadegan ile birlikte613-613ParshenazdatII. Hüsrev tarafından aday gösterilen İranlı asil.616-619Namdar-GushnaspII. Hüsrev tarafından aday gösterilen İranlı asil.619-624Şahraplakan (Sarablagas)II. Hüsrev tarafından aday gösterilen İranlı asil.624-627RhahzadhII. Hüsrev tarafından aday gösterilen İranlı asil.627-628Ermenistan'ın büyük bir kısmı Bizans kontrolüne geçti.ca. 628Varaztirots II BagratuniErmenistan'ın İran yönetimi altında kalan kısımları için II. Kubâd tarafından 'marzpan' adı verilen Ermeni asilzade. Müslümanların İran'ı fethinin başlamasının ardından Varaztirots, Bizanslıların yanında yer aldı.630-635Mjej II GnuniBizans imparatoru Herakleios tarafından Ermenistan'a vali olarak atanan Ermeni asilzade.635-638David SaharuniErmeni asilzade Mjej'i öldürüp kendini vali ilan etti. Kendisine Ermenistan'ın Kuropalatis ve ishkhan unvanı veren Herakleios tarafından tanındı.638-643Merkezi otorite yok.643-645Theodore Rshtuni645/646Varaztirots II Bagratuniİran'ın tamamen yıkılmasının ardından Bizanslılar tarafından Ermenistan Prensi seçildi, ancak resmi olarak göreve getirilmeden öldü.

 Kaynakça 
Özel

Genel








 .
 .
 .

 Konuyla ilgili yayınlar 


 Ayrıca bakınız 
 Ermeni tarihinin zaman çizelgesi

Kategori:7. yüzyılda varlığı sona eren bölgeler ve ülkeler
Kategori:Sasani İmparatorluğu'nun eyaletleri
Kategori:Antik Ermenistan