Gürcü-Selçuklu savaşları

Gürcü-Selçuklu savaşları, aynı zamanda Gürcü Haçlı Seferi olarak da bilinir,  1048'den 1213'e kadar, Gürcistan Krallığı ile Güney Kafkasya'nın çoğunu işgal eden farklı Selçuklu devletleri arasında gerçekleşmiştir. Çatışmanın öncesinde, Gürcü tarihyazımında Büyük Türk İstilası olarak bilinen, 11. yüzyılda Türklerin Kafkasya'ya yaptığı baskınlar yaşanmıştır.

 Arka plan 

1048-1049'da İbrahim Yınal komutasındaki Selçuklu Türkleri, Bizans sınır bölgesi İberya'ya ilk akınlarını yapmışlardır. İmparator IX. Konstantinos, Bizanslıların Gürcü kralı IV. Bagrat'a karşı mücadelesinde yardım ettiği Gürcü dükü IV. Liparit'ten yardım istemiştir. Bizans tarafında savaşan Liparit, Pasinler Muharebesi'nde esir alınmıştır. Bagrat bundan yararlanmış ve mal varlığını ele geçirmiştir.

Bizans İmparatorluğu ile Gürcistan arasında yüzyıllardır süren kültürel ve dini bağları olmasına ve Selçukluların imparatorluğa ciddi bir tehdit oluşturmasına rağmen, Konstantinopolis'in Kafkasya siyaset sahnesindeki saldırganlığı bir güvensizlik ve suçlama atmosferinin oluşmasına katkıda bulunmuş ve iki Hristiyan milletin ortak tehdide karşı etkili işbirliği yapmasını engellemiştir. Kafkasya'daki Gürcü Bagrationi Hanedanı hegemonyasının Bagrat saltanatının temel taşı olduğu iddiasıyla, onun politikası Selçukluları ve Bizanslıları birbirine düşürme girişimi olarak anlaşılabilir.Lynda Garland & Stephen Rapp. Mary 'of Alania': Woman and Empress Between Two Worlds, pp. 94–5. In: Lynda Garland (ed., 2006), Byzantine Women: Varieties of Experience, 800–1200. Ashgate Publishing, Ltd., .

 Selçuklu istilaları 

11. yüzyılın ikinci yarısına, 1040'ların sonunda Orta Asya ve İran'ın çoğunu kapsayan geniş bir imparatorluk kurmayı başaran Selçuklu Türklerinin stratejik açıdan önemli istilası damgasını vurmuştur. Selçuklular Gürcistan'da ilk kez 1064 yılında Selçuklu Sultanı Alp Arslan'ın Gürcistan'ı işgal etmesiyle ortaya çıkmıştır. Alp Arslan'ın Mesheti, Cavaheti, Şavşat ve Tao'yu işgal etmesi, toprakları yağmalama amaçlı bir işgaldi. Bu davetsiz misafirler, 1071'de Malazgirt'te Bizans ordusunu ezici bir yenilgiye uğratan Türk hareketi dalgasının bir parçasıydı.

Selçuklu tehdidi, Gürcü ve Bizans hükûmetlerini daha yakın bir işbirliği arayışına itmiştir. Bagrat'ın kızı Maria, ittifakı güvence altına almak için 1066 ile 1071 yılları arasında Bizans ortak imparatoru olan VII. Mihail ile evlenmiştir. Gürcü prensesinin seçimi eşi benzeri görülmemiş bir durumdu ve bu, Gürcistan'da Bagrat açısından diplomatik bir başarı olarak görülüyordu.Lynda Garland with Stephen H. Rapp Jr. (2006). Mart'a-Maria 'of Alania' . An Online Encyclopedia of Roman Emperors. Retrieved on 24 Aralık 2007.

10 Aralık 1068'de, henüz boyun eğdiremediği son Kafkas hükümdarının hareketinden memnun olmayan Alp Arslan, Lorri ve Kaheti kralları ve Tiflis emiri eşliğinde yeniden Bagrat üzerine yürüdü. Kartli ve Argveti eyaletleri işgal edildi ve talan edildi. Bagrat'ın uzun süredir rakipleri olan Arran Şeddâdîler'ine Tiflis ve Rustavi kaleleri tazminat verilmiştir. Alp Arslan Gürcistan'ı terk eder etmez Temmuz 1068'de Bagrat Kartli'yi geri aldı. Şeddâdî emiri Fazl bin Muhammed, Isani'de (Kura'nın sol yakasında Tiflis'in bir banliyösü) kamp kurdu ve 33.000 adamla birlikte kırsal bölgeyi kasıp kavurdu. Ancak Bagrat onu yendi ve Şaddadi birliklerini kaçmaya zorladı. Kaheti yolunda Fazl, yerel hükümdar Ağsartan tarafından esir alındı. Bagrat, İori Nehri üzerindeki birkaç kaleyi teslim etme pahasına Fazl'a fidye ödedi ve ondan Tiflis'i teslim aldı ve burada yerel bir emiri vasallık şartlarına göre yeniden görevlendirdi.V. Minorsky, "Tiflis", p. 754. In: M. Th. Houtsma, E. van Donzel (1993), E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936. Brill, .

 Büyük Türk İstilası 

küçükresim| Eristavi Kvariani, şerbuş, kaba ve tiraz giyen bir bağışçı figürü olarak. Zemo Krihi Kilisesi, Zemo-Krikhi, Racha, Kuzey Gürcistan. 11. yüzyıl, Env. 03086-75.
Gürcüler Alp Arslan'ın istilasından kurtulmayı başarmış olsalar da Bizans'ın Anadolu'dan çekilmesi onların Selçuklularla daha doğrudan temas kurmasını sağlamıştır. 1070'lerde Gürcistan, Sultan I. Melikşah tarafından iki kez saldırıya uğradı, ancak Gürcistan Kralı II. Giorgi yine de zaman zaman karşı koyabildi. 1076'da Melikşah Gürcistan'a akın etti ve birçok yerleşim yerini harabeye çevirdi; 1079/80'den itibaren Giorgi, yıllık bir haraç karşılığında değerli bir barış derecesi sağlamak için Melik-Şah'a boyun eğmesi yönünde baskı gördü. Giorgi'nin Selçuklu hükümdarlığını kabul etmesi Gürcistan'a gerçek bir barış getirmedi. Türkler, Kura vadisinin zengin otlarından yararlanmak için Gürcistan topraklarına mevsimlik hareketlerini sürdürdüler ve Selçuklu garnizonları Gürcistan'ın güneyindeki önemli kaleleri işgal etti. Bu akınlar ve yerleşimler Gürcistan'ın ekonomik ve siyasi düzeni üzerinde yıkıcı bir etki yarattı. Ekili topraklar göçebeler için otlaklara dönüştürüldü ve köylü çiftçiler dağlarda güvenlik aramak zorunda kaldı.

II. Giorgi, Bagratidlerin ilhak girişimlerine uzun süre direnen Doğu Gürcistan krallığı Kaheti'yi ele geçirmeyi amaçlayan seferinde Selçukluların askeri desteğini toplamayı başardı. Ancak Kaheti'nin kalesi Vezhini'nin uzun süren kuşatmasından bıkan Giorgi, kar yağdığında kampanyayı terk etti. Selçuklu yardımcıları da kuşatmayı kaldırdı ve Kaheti'deki verimli Iori Vadisi'ni yağmaladı. Kaheti kralı I. Ağsartan, teslimiyetini beyan etmek için padişaha gitti ve sadakat göstergesi olarak İslam'ı kabul etti, böylece Gürcü tahtının emellerine karşı Selçuklu korumasını kazandı.Lordkipanidze, Mariam Davydovna; Hewitt, George B. (1987), Georgia in the XI-XII Centuries, pp. 76–78. Ganatleba Publishers: Tiflis.

Giorgi'nin kararsız karakteri ve beceriksiz siyasi kararları, Selçuklu boyunduruğuyla birleşince, Gürcistan Krallığı'nı, 1088'de Gürcistan'ı vuran feci depremin ardından doruğa çıkan derin bir krize soktu.

 IV. Davit 
küçükresim|IV. Davit, Saint Catherine Manastırı'ndaki ikonadan detay, 12. yüzyıl.
1110'da Giorgi Chqondideli, yeğeni Theodore, Abuleti ve Ivane Orbelian liderliğindeki Gürcüler, Selçuklu yerleşimine misilleme yaptılar ve kraliyet topraklarına eklenen Samşvilde kasabasını büyük bir muharebe olmadan geri aldılar. Bu ele geçirmenin ardından Selçuklular ele geçirdikleri toprakların büyük bir bölümünü terk ederek Gürcü birliklerinin  ele geçirmesine izin verdi.

Selçuklular bu tür bir yenilgiyi çok ağır hissetmişler ve fethettikleri topraklardan kolay kolay vazgeçememişlerdir. Bu nedenle 1110 yılında Samşvilde ve Dzerna'nın kaybedilmesi üzerine Sultan Gürcistan'a 100.000 kişilik bir ordu gönderdi. Davit, Nacharmagevi'deydi. Davit bir seçimle karşı karşıyaydı: Düşmandan kaçıp bir ordu toplamak ya da onları durdurmaya çalışmak. İlk seçenek ülkenin mahvolmasına neden olur. Dahası, Türkler geri çekilmeden kral muhtemelen bir ordu bile kuramayacaktı. Daha agresif olan yolu seçti. Sonraki adımlarının tümü, risalenin önerdiği stratejik manevranın uygulanmasının parlak örnekleridir: Selçuklu ordusu hakkında bilgi alır almaz hızlı bir karar verdi. Davit 1.500  ile savaşçılar, geceleri zorunlu bir yürüyüş düzenleyerek, Kartli ovasına girmeden önce Trialeti dağlarında düşmanın yolunu kapatmayı başardılar. Sonuç olarak olaylar tam olarak risalede anlatıldığı gibi gelişti: Gürcü bariz bir manevi avantaj elde etti ve uzun bir yürüyüşten bitkin düşen Selçuklular elverişsiz bir durumda savaşmak zorunda kaldı. Sayısal üstünlüklerine rağmen Türkler, Davit'in (daha iyi bir konumda bulunan) müfrezesini yenmeyi başaramadılar ve muharebe alanını çaresizlik içinde terk ettiler. Gürcüler daha sonra düşmanın bir daha gelmeye cesaret edemeyeceğinden emin olana kadar Selçukluları uzun süre kovaladılar.

Trialeti Muharebesi, Selçuklu İmparatorluğu'nu birkaç yıl boyunca Gürcistan'a karşı büyük bir askerî harekât yürütme fırsatından mahrum bıraktı ve sonraki 11 yıl boyunca, Didgori Muharebesi'ne kadar Selçuklular Gürcistan'a karşı bir sefer düzenlemedi. 1115 yılında IV. Davit Mukhrani'de (Şida Kartli) iken, Gürcü kuvvetlerine komuta eden Giorgi Chqondideli, Güney Gürcistan'daki güçlü Selçuklu kalelerinden biri olan Rustavi'yi ele geçirdi.

Artık Davit için sorunlar baş göstermeye başladı. Yirmi yılın büyük bir bölümünde savaş halinde olan nüfusunun yeniden üretken olmasına izin verilmesi gerekiyordu. Ayrıca Selçukluların elinden hâlâ kurtarılamayan Tiflis şehrinin yanı sıra soyluları da ona sorun çıkarmaya devam ediyordu. Davit, ulusunun ve halkının ıslahına devam etmeden önce yine bu sorunları çözmek zorunda kaldı. Bu amaçla IV. Davit, ordusunda radikal bir reform yaptı. 1118-1120'de Kuzey Kafkasya'dan 40.000 aileden oluşan bir Kıpçak kabilesini Gürcistan'a yerleştirdi. Her Gürcü ve Kıpçak ailesi bir askere at ve silah sağlamakla yükümlüydü. Kıpçaklar Gürcistan'ın farklı bölgelerine yerleşmişlerdir. Bir kısmı Şida Kartli kontluğuna yerleştirildi, bir kısmına da sınır boyunda araziler verildi. Hıristiyanlaştırıldılar ve hızla Gürcü toplumuna asimile oldular.

Şubat 1116'da kralın emriyle Kartli ve Meshi ordusu Klarceti'de toplandı, IV. Davit aniden Tao'daki Türklere saldırdı ve yok etti ("beklenmedik bir şekilde şüphelenmeyen Türklerin üzerine düştü").

1117'de Davit, oğlu I. Demetre savaşması için Şirvan'a gönderdi ve genç komutan, muharebedeki ustalığıyla halkı şaşkına çevirdi. Demetre, Ağdaş Kalesi'ni ele geçirdi ve birçok esir ve zenginlikle eve döndü.

Gürcü ordusunun ilk kayda değer yenilgisi 1118'de  yenilgisi oldu. Gürcü bir asilzade Cavaheti'de Selçuklular tarafından öldürüldüğünde, Davit Nakhiduri'den Selçukluların Cavaheti'yi işgal etmesi ve Beşken Cakeli'nin öldürülmesi hikâyesini duydu. Davit soylularının geri çekilme tavsiyelerini dinlemeyi reddetti ve Rakhsi'de Selçukluları yenerek Beşken'in intikamını almayı başardı ve Nisan 1118'de Aras'taki Selçuklu garnizonlarını katletti.

Şubat 1120'de IV. Davit önce Geguti'ye, oradan da Hopa'ya taşınmıştır. Selçuklular ne kadar uzakta olduğunu öğrenince Botora'da konakladılar. 14 Şubat'ta Davit, Selçuklulara saldırarak onları tamamen yok etti. Muharebede Gürcüler birçok rakibi ele geçirdi ve çok sayıda ganimet elde etti.

Kasım 1120'de Davit'in ordusu Arşarunik ve Sevgelamej'de Selçuklulara saldırıp onları mağlup etti. 1121'de de aynısını Khunan'da yaptı. Haziran 1121'de Davit, Kıpçaklarla birlikte Berde'de kamp kuran Selçuklulara baskın düzenledi. Tüm bu olaylarda kampın yok edilmesi, Gürcü ordusunun gizlice kampa yaklaşmayı ve sürpriz bir saldırı gerçekleştirmeyi başardığı anlamına geliyor.

1121 yılında Sultan II. Mahmud (1118-1131) Gürcistan'a dinî savaş ilan etti ve Artuklu İlgazi ve II. Tuğrul'un önderliğinde Müslüman devletlerden oluşan büyük bir koalisyon toplandı. Müslüman ordusunun büyüklüğü, fantastik 600.000'den (Gautier le Chancelier'ın Bella Antiochena'sı, Edessalı Mateos) 400.000'e (Sparapet Sempad'ın Kronik'i) ve modern Gürcü tahminlerinin 250.000-400.000'e kadar değişen rakamlarla hâlâ tartışma konusudur. Bütün kaynaklar Müslüman güçlerin Gürcülerin 56.000 kişilik kuvvetinden çok daha büyük bir ordu topladığı konusunda hemfikirdir. Ancak 12 Ağustos 1121'de Kral Davit, düşman ordusunu Didgori sahasında bozguna uğrattı ve Gürcistan tarihindeki en büyük askeri başarı olarak kabul edilen başarıya ulaştı. Didgori'deki zafer, Gürcistan'ın büyük bir askerî güç olarak ortaya çıkışının sinyalini verdi ve bölgesel dengeyi Gürcistan'ın kültürel ve siyasi üstünlüğü lehine değiştirdi. Başarısının ardından Davit, 1122'de Selçuklu işgalinden kalan son Müslüman yerleşim bölgesi olan Tiflis'i ele geçirdi ve Gürcistan'ın başkentini oraya taşıyarak Gürcistan'ın Altın Çağı'nı başlattı. Cavahişvili, İvane (1982), k'art'veli eris istoria (The History of the Georgian Nation), vol. 2, pp. 184-187. Tiflis Devlet Üniversitesi Press.

Ani şehri Batı Asya'nın önemli bir ekonomik merkeziydi. Bu dönemde şehir, 1118'de babası Menuçehr bin Şavur'un yerine geçen Şeddâdî Ebu'l Eşver tarafından yönetiliyordu. Ebu'l Eşver şehrin Hristiyan nüfusuna baskı yapıyor, onların dini inançlarına karşı sert davranıyordu. Vardan Bardzberdets, Ahlat şehrinden gümüşten yapılmış kocaman bir Nal (hilal) getirip Ermeni kilisesinin kubbesine yerleştirdiğini anlatıyor. Ayrıca Ani'yi 60.000 dinara Kars Emiri'ne (Selçukluydu) satmaya karar verdi. Doğal olarak Ebu'l Eşver'ın bu tür eylemi Ani halkını büyük üzüntüye uğrattı. Ani halkı Gürcistan kralından yardım istemeye karar verdi. Ani halkının isteğini anlayışla karşılayan Davit, üç günde 60.000 atlıyı toplayarak Ani'ye yürüdü. Ermeni tarihçi Samuel Anetsi'ye göre Ani halkı Ebu'l Eşver'a sırt çevirerek şehrin kapılarını Gürcistan Kralı Davit'e açmıştır. Davit, Ani'yi ele geçirdi ve Meshi soyluları muhafız olarak bıraktı. Vardan Bazberdets'e göre kral, Ani'yi Abuleti ve oğlu Ivan'a verdi.

 Gürcülerin Şirvan'ı fethi 
Davit'in Tiflis'i yeniden ele geçirmesi, Gürcistan Krallığı'nı Kafkasya'da Hıristiyanlığın en büyük koruyucusu haline getirdi ve Gürcüler artık Selçuklu İmparatorluğu'nun müttefiki olarak kabul edilen aynı bölgedeki Müslüman varlığını azaltmaya çalışarak kendi hakimiyetlerini savunmaya çalıştılar. Gürcü birlikleri tarafından defalarca mağlup edilen hükümdarı, Gürcü gücünden fazlasıyla bağımsız kalan ve 1120'de zorla yerine kralın damatlarından biri olan III. Menuçehr'in geçtiği Şirvan'daki durum da buydu. Güney Kafkasya'daki durumdan alarma geçen Selçuklular, askeri karşılık vermeye karar verdiler.

Sultan II. Mahmud, bir yıl önceki Didgori Muharebesi'ndeki yenilgiye rağmen kısa süre sonra Gürcistan'a karşı savaşa yeniden başladı. Kasım 1122'de Şirvan'ı işgal etmeye başladı ve Tebriz'i ele geçirdi ve ertesi baharda yerel başkent Şamahı'ya ulaştı. Mahmud daha sonra bölge hükümdarı III. Menuçehr'i ele geçirdi ve Gürcü kralına şöyle bir mektup gönderdi: "Sen ormanların kralısın ve asla ovalara inmezsin. Şimdi Şirvanşah'ı aldım ve ondan Haraç talep ediyorum. İsterseniz bana uygun hediyeler gönderin; yoksa aceleyle gelip beni gör.

Bu provokasyonun ardından Hristiyan hükümdar tüm birliklerini toplayarak çoğunluğu Kıpçaklardan oluşan 50.000 kişilik bir ordu topladı. Selçuklu sultanı, Gürcü birliklerinin geldiğini öğrendikten sonra kendisini Şamahı'ya kilitledi ve geri çekilen bir orduyu takip etmenin saygısızlık olduğunu düşünerek IV. Davit'in ilerlemesini durdurmasına neden oldu. II. Mahmud daha sonra krala, huzur içinde ayrılmasına izin vermesi halinde vasal eyaletinin kontrolünü yeniden kazanma fırsatını teklif etti, ancak hükümdar kategorik olarak reddetti ve Arran Atabegi liderliğindeki 4.000 Selçuklu ordusunu yendikten sonra Şirvan başkentine doğru yürüyüşüne devam etti. Selçuklu, Şamahı'yı kuşattıktan sonra kanalizasyon sistemini kullanarak şehri aceleyle terk etti.

Haziran 1123'te, Selçukluların yenilgisinden bir ay sonra IV. Davit, Gülistan kasabasını ele geçirmekle başlayarak Şirvan'ı işgal etti. Kısa süre sonra kendi damadını tahttan indirdi, onu Gürcistan'a yerleştirdi ve bölgeyi doğrudan ilhak etti.

Davit'in muharebeleri Gürcistan ve özellikle Şirvan için çok önemliydi. Gürcüler ile Şirvan halkının ortak mücadelesi, Şirvan'ın Selçuklu fatihlerinden bağımsızlığını garantiledi. Artık Gürcistan ile Şirvan birbirine daha da yakınlaşmıştır.

Nisan 1124'te Davit, Sharvani, Ghassan ve Khozaond kalelerini ve komşu ülkelerini ele geçirdi.

Davit, Ermenistan meselesini çözdükten sonra tekrar Şirvan'a döndü. 1124 sonbaharında Şirvan üzerine yürüyüp Şamahıa'yı ve Birit kalesini ve tüm Şirvan'ı ele geçiren Davit, Şirvan'ı Selçuklulardan tamamen kurtardı ve savaşçılarını kalelere ve şehirlere yerleştirdi. Davit'in tarihçisi bu yürüyüşçülerin İngiloylar ve Kahetililer olduğunu belirtiyor.

 I. Demetre 
küçükresim| I. Demetre, Michael Maglakeli, Matshvarişi'den, 1140. Kufi yazıyla yazılmış Arap tiraz şeritli, önü açık bir kabare giyiyor.
Krallık, Davit'in oğlu I. Demetre'nin yönetimi altında gelişmeye devam etti. Her ne kadar hükümdarlığı, kraliyet mirasıyla ilgili yıkıcı bir aile çatışmasına tanık olsa da, Gürcistan güçlü bir orduya sahip merkezi bir güç olarak kaldı. Tahta çıktığı anda komşu Müslüman yöneticiler Gürcistan'a her taraftan saldırmaya başladı. Selçuklu sultanları Şirvanşahların egemenliğini yeniden kurmak için savaştılar. Şirvan'ın büyük Müslüman nüfusu Gürcistan'a karşı ayaklandı. Bu muhtemelen 1129 veya 1130'da Demetre'nin Şirvanşahları yeniden iktidara getirdiği ve kızı Rusudan'ın kocası II. Manuçehr'i tahta oturttuğu zaman gerçekleşti. Şirvanşahlar, Gürcü kralı talep ettiğinde ona asker sağlamak zorundaydı.

1139'da Demetre, Arran'daki Gence şehrine baskın düzenledi. Yenilen şehrin demir kapısını Gürcistan'a getirip Kutaisi'deki Gelati Manastırı'na bağışladı. Bu parlak zafere rağmen Demetre, Gence'yi yalnızca birkaç yıl elinde tutabildi. Buna karşılık İldenizlilerin sultanı Gence'ye birkaç kez saldırdı ve 1143'te şehir yeniden padişahın eline geçti. Mhitar Goş'a göre, Demetre sonunda Gence'nin mülkiyetini ele geçirdi, ancak kızını sultana evlendirdiğinde, ikincisini çeyiz olarak kasabayı sundu ve padişah da burayı yönetmesi için kendi emirini atadı.

Fazl'ın halefi, Ani'nin Şeddâdî emirlerinden Fahreddin Şeddâd, II. İzzeddin Saltuk'un kızının elini istedi, ancak Saltuk onu reddetti. Bu durum Şeddad'da Saltuk'a karşı derin bir nefret oluşmasına neden oldu. 1154 yılında bir komplo planladı ve I. Demetre ile gizli bir ittifak kurdu. Bir Gürcü ordusu pusuda beklerken, Erzurum hükümdarı Saltuklulara haraç teklif etti ve onlardan kendisini vasal olarak kabul etmelerini istedi. 1153-1154'te Emir II. İzzeddin Saltuk Ani'ye yürüdü, ancak Şaddad bunu hükümdarı Gürcistan Kralı'na bildirdi. Demetre, Ani'ye yürüdü, emiri yendi ve esir aldı. Komşu Müslüman yöneticilerin isteği üzerine Saltuk'un damatları tarafından ödenen 100.000 dinarlık fidye karşılığında onu serbest bıraktı ve Saltuk, Gürcülere karşı savaşmayacağına yemin ederek evine döndü.Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: Türkiye tarihi Cilt I, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991, p 149-150

 III. Giorgi 
1156'da Ani'nin Hristiyan nüfusu emir Fahreddin Şeddâd'a karşı ayaklandı ve kasabayı kardeşi Fazl bin Mahmud'a devretti. Ancak Fazl da Ani halkını tatmin edememiş ve bu sefer kasaba, bu tekliften yararlanıp Ani'ye boyun eğdiren III. Giorgi'ya teklif edilmiş, o da Ani'den büyük miktarda ganimet almış ve Fazl dahil tüm Şeddâdîler ailesini esir almıştı. 1161'de general Ivane Orbeli'yi hükümdar olarak atadı.
küçükresim|upright=1.14| 1072–1174 yılları arasında Kafkasya bölgesi.
Temmuz ayında Ahlat Şah-Ermenleri, Erzurum Saltukluları, Kars ve Sürmari beylerinden oluşan 1161 kişilik bir Müslüman koalisyonu oluşturuldu. Müttefikler Aras nehrinden geçen rotayı seçtiler ve Artuklu beyi Necmeddin onlara katılmak için yola çıktı. Ağustos 1161'de Ani'nin önüne geldiler ve onu kuşattılar. Gürcistan Kralı III. Giorgi onları karşılamaya geldiğinde, emir II. İzzeddin Saltuk, I. Demetre'ye verdiği yemini hatırlayarak kuşatmayı kaldırdı ve muharebe alanını terk etti. Müslümanlar mağlup edildi, kılıçtan geçirildi ve birçoğu telef oldu. Kral Giorgi, esir alınan Ani halkını kurtardı ve harap olan şehre yardım etti. Daha sonra II. Saltuk'a karşı sefere çıktı ve aynı yıl 1161'de onu yenerek esir aldı; Saltuk ise Ahlat hükümdarının karısı olan kız kardeşi Şahbanu Hatun tarafından kurtarıldı.

Gürcüler daha sonra Şah-Ermenistan topraklarına girerek Van'ı yağmaladılar. Aralarında soyluların ve II. Sökmen'in ailesinin mensuplarının da bulunduğu 9.000 kadar Müslüman esir alındı. Yenilgi haberi, Malazgirt'e vardığında efendi Necmeddin'e ulaştı, o da Ahlatşahlara katılmadan veya muharebeye katılmadan Silvan'a geri döndü.

Ani'nin ele geçirilmesi ve Saltuklu kuvvetlerinin yenilgiye uğratılması, Gürcü kralının Divin üzerine yürümesini sağlamıştır. Ertesi yıl Ağustos/Eylül 1162'de Divin geçici olarak ele geçirilip yağmalandı, Hristiyan olmayan halk yağmalandı ve Gürcü birlikleri ganimet yüklü olarak evlerine döndü. Kral, kasabayı yönetmesi için yerel feodal soyluların bir üyesi olan Ananiya'yı atadı.
sol|küçükresim| Erzurum hükümdarı II. İzzeddin Saltuk  540-70 H (MS 1146-1176).

Azerbaycan hükümdarı Şemseddin İldeniz, 1163 yılı başlarında Gürcistan Krallığı'na karşı sefere çıktı. Hemedan'dan yürüyen Selçuklu Sultanı Arslan, Nahçıvan'da İldeniz ile karşılaştı. Ona Ahlat hükümdarı II. Sökmen, Erzurum hükümdarı II. İzzeddin Saltuk, Merağa hükümdarı Es-Sunkur ve daha birçokları katıldı. 50.000 kişilik bir orduyla Gürcistan üzerine yürüdüler. 1163 yılında İldeniz, Mren'e (Dvin'in kuzeyi) saldırarak içinde 4000 Hristiyan'ın bulunduğu kaleyi yaktı. 9 Temmuz 1163'te Selçuklular, Gürcüleri ağır bir yenilgiye uğrattı. Gürcülerin çok alçakça bir yenilgiye uğradığı bir muharebenin gerçekleştiği el-Krkri (Gyargyar) kalesine girdiler. III. Giorgi kaçırıldı. Daha sonra Selçuklular Gagi kalesini ele geçirip Gagi ve Geğarkunik bölgesine kadar yerle bir edip esir ve ganimet ele geçirip Ani'ye taşındılar. Nisan ayında 1164 Gürcü kasabayı boşalttı. İldeniz geldi ve Ani'yi emir Şahanşah ibn Mahmud'a verdi.

Müslüman yöneticiler sevinç içindeydiler ve yeni bir sefere hazırlandılar. Ancak bu kez 1166 yılının başında Arran'a yürüyen, Gence'ye kadar uzanan bir bölgeyi işgal eden, ülkeyi harap eden ve esirler ve ganimetlerle geri dönen III. Giorgi tarafından önlendiler. Ani için mücadele devam etti. Dört yıl boyunca Ani'ye aralıksız saldırılar düzenlendi. Nüfus sefalete sürüklendi, toprak işlenmedi ve ekonomi altüst oldu. III. Giorgi ile Şemseddin İldeniz arasındaki savaşın sonu yok gibi görünüyordu. Ancak savaşanlar o kadar bitkin düşmüştü ki İldeniz ateşkes teklifinde bulundu. Giorgi'nin taviz vermekten başka seçeneği yoktu. İldeniz, Ani'yi eski yöneticileri olan ve onun tebaası olan Şeddâdîler'e iade etti.

Şeddâdîler Ani'yi yaklaşık 10 yıl yönettiler ancak 1174 yılında Kral Giorgi, Şahanşah bin Mahmud'u esir alarak bir kez daha Ani'yi ele geçirdi. Ivane Orbeli, Ani'ye vali olarak atandı.

 Büyük Tamar 
Seleflerinin başarıları, kendi başına Gürcistan'ın ilk kadın hükümdarı olan ve liderliği altında Gürcü devletinin Orta Çağ'da güç ve prestijin zirvesine ulaştığı III. Giorgi'nin kızı Kraliçe Tamar'ın üzerine inşa edilmiştir. Tamar bu muhalefeti etkisiz hale getirmeyi başardı ve düşman Selçuklu Türklerinin gerilemesinin de yardımıyla enerjik bir dış politika başlattı. Tamar, güçlü bir askeri seçkinlere güvenerek, Tamar'ın ölümünden sonraki yirmi yıl içinde Moğol saldırıları altında yıkılana kadar Kafkasya'ya hakim olan bir imparatorluk kurmayı başarmıştır.

Tamar gücünü pekiştirmeyi başardığında ve Davit Soslan, Mkhargrdzeli, Toreli ve diğer soylu ailelerden güvenilir bir destek bulduktan sonra seleflerinin yayılmacı dış politikasını yeniden canlandırdı. Gürcistan'da tekrarlanan hanedan çekişmeleri, Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun İldenizliler, Şirvanşahlar ve Ahlatşahlar gibi bölgesel haleflerinin çabalarıyla birleştiğinde, Tamar'ın büyük büyükbabası IV. Davit ve babası III. Giorgi hükümdarlığı sırasında Gürcülerin elde ettiği dinamiği yavaşlatmıştı. Ancak Gürcüler, Tamar yönetimi altında, daha belirgin biçimde onun yönetiminin ikinci on yılında yeniden faaliyete geçti.

1190'ların başlarında Gürcistan hükûmeti, rakip yerel şehzadelere yardım ederek ve Şirvan'ı haraç veren bir devlete indirgeyerek İldenizlilerin ve Şirvanşahların işlerine karışmaya başladı. İldeniz atabeg Ebu Bekir, Gürcü ilerleyişini durdurmaya çalıştı, ancak Şamkor Muharebesi'nde Davit Soslan'ın elinde bir yenilgiye uğradı . ve başkentini 1195'te bir Gürcü himayesine kaptırdı. Ebu Bekir bir yıl sonra saltanatına devam edebilmiş olsa da, İldenizliler Gürcü akınlarını zar zor kontrol altına alabildiler.Luther, Kenneth Allin. "Atābākan-e Adārbāyĵān ", in: Encyclopædia Iranica (Online edition). Retrieved on 2006-06-26.

Ermenistan'ın kurtuluş sorunu Gürcistan'ın dış politikasında birincil öneme sahip olmaya devam etti. Tamar'ın iki Ermeni general II. Zakaria ve İvane Mhargrdzeli liderliğindeki orduları, Iğdır Ovası'na doğru kaleleri ve şehirleri istila ederek, yerel Müslüman yöneticilerden birbiri ardına kale ve bölgeleri geri aldılar.
sol|küçükresim| 1190'da Anadolu Selçuklu Devleti

Gürcülerin başarılarından endişe duyan Anadolu Selçuklu Devleti'nin yeniden dirilen sultanı II. Süleyman Şah, vasal emirlerini topladı ve Gürcistan'a doğru yürüdü, ancak kampı 1203 veya 1204'teki Basian Muharebesi'nde Davit Soslan tarafından saldırıya uğradı ve yok edildi. Tamar tarihçisi, Basian'a doğru ilerlemeden önce ordunun kayalara oyulmuş Vardzia kasabasında nasıl toplandığını ve kraliçenin kilisenin balkonundan birliklere nasıl hitap ettiğini anlatıyor.; . Bu muharebedeki başarısından yararlanan Gürcüler, 1203 ile 1205 yılları arasında Divin. şehrini ele geçirerek Ahlat topraklarına iki kez girdiler ve Kars emiri (Saltukluların Erzurum'daki tebaası), Ahlatşahlar'ı, Erzurum ve Erzincan emirlerini boyunduruk altına aldılar.
küçükresim| II. Zakaria ve İvane Mhargrdzeli, Harichavank'ın doğu cephesinde, Ermenistan, 1201.

1204-1205'te Gürcüler Van Gölü'nün kuzey bölgelerine, Erciş'e ve Malazgirt'e akınlar düzenlediler. Ahlatşahlar Beyliği'nin son Sokhmenid hükümdarı veliahtsız ölmesinin ardından Eyyûbîler arasında saltanatta iktidarı ele geçirmek için bir mücadele başladı. İçteki rahatsızlıklar ve dış baskılar Ahlatşahların zayıflamasına neden oldu ve artık Gürcü tehdidiyle başa çıkamaz hale geldiler. Bölgenin Müslüman yöneticileri, Hıristiyan Gürcistan'ın güçlenmesine uyum sağlayamadığı için Ahlat Sultanı, Erzurum Emiri Tuğrulşah'tan yardım istedi. Ortak bir orduyla Gürcistan sınırlarına doğru yürüdüler. Gürcüler, düşmanın niyetini öğrenmelerine rağmen kendilerine aşırı güvendiler, kendilerinden gelen tehlikeyi görmezden geldiler ve düşmanla savunmasız bir şekilde karşı karşıya kaldılar.

Gürcüler, 1205-1206'da Ahlat'a yürüdüler. Ancak bu girişim de başarısızlıkla sonuçlandı. Çünkü bu seferin amacı Ahlatşahlar Beyliği'nin tamamen fethedilmesi değil, yağmalanmasıydı. Ahlatşahlara karşı yaşanan iki ezici yenilgi, Gürcistan'ın uluslararası statüsünü olumsuz etkiledi. Durumun acilen düzeltilmesi gerekiyordu.

Ahlatşahlar Beyliği'nin son hükümdarı Balaban'ın 1206 yılında öldürülmesiyle eşzamanlı olarak Davit Soslan komutasındaki Gürcistan Krallığı, Kars'ı (Ahlatşahların tebaası) ve Aras nehri kıyısındaki diğer kaleleri kuşattı. Kars Emiri, Ahlatşahların Sultanı'ndan yardım istedi ancak yardım bulmakta aciz kaldı. Bu yüzden Kars emiri Gürcülerden ateşkes istedi ve karşılığında kaleden vazgeçti. Ivane Akhaltsikheli, Kars'ın Amirtamira'sı olarak atandı.
alt=|küçükresim| 1208 ve 1210-1211 yıllarında İldenizlilere karşı Gürcü seferi.

Gürcü ve Ermeni annallarına göre, 1210-1211'de Zakaridler-Mkhargrdzeli kardeşler Zakare ve Ivane, yerel Müslüman hükümdarın Ani'ye saldırısının ve şehrin Hristiyan nüfusunu katletmesinin intikamı olarak Erdebil'e taşınır.. Büyük bir son çatışmada kardeşler, Tamar'ın mülkleri ve vasal bölgeleri boyunca sıralanan bir orduyu Nahçıvan ve Culfa üzerinden İran'ın kuzeybatısındaki Merend, Tebriz ve Kazvin'e doğru bir yürüyüşle yöneterek, yollarındaki birçok yerleşim yerini yağmaladılar.

 Sonuçları 
IV. Giorgi Tamar'ın politikasını sürdürdü. 1210'larda komşu Müslüman vasal devletlerdeki isyanları bastırdı ve 1220'de Haçlıları desteklemek için Kudüs'e karşı geniş çaplı bir seferin hazırlıklarına başladı. Ancak Moğolların Gürcistan sınırlarına yaklaşması, Haçlı Seferi planını gerçekçi olmaktan çıkardı. İlk Moğol seferi 1221-1222'de Gürcü ordularını yendi. IV. Giorgi 1223'te onlarla savaşırken öldü ve kız kardeşi Rusudan, kendisi ve kızı Tamar'ın Erzurum'un Selçuklu prensleri ve Anadolu Selçuklu Devleti ile evlenmesiyle Moğollara karşı umutsuz bir ittifak kurdu. Eski düşmanlar artık en yakın müttefiklerdi (Kösedağ Muharebesi) ancak bu Moğol ilerlemesini engellemedi.

 Ayrıca bakınız 

 Gürcistan askerî tarihi
 Bizans-Gürcü savaşları

 Kaynakça 
Özel

Genel













Kategori:Büyük Selçuklu İmparatorluğu
Kategori:13. yüzyılda çatışmalar
Kategori:12. yüzyılda çatışmalar
Kategori:11. yüzyılda çatışmalar