Hakkı Baha Pars

Hakkı Baha Pars (İsmail Hakkı Baha Bey, İsmail Hakkı Pars) (1879, Bursa - 8 Ocak 1942, İstanbul), Türk asker, eğitimci, siyasetçi, idareci.

Mustafa Kemal Atatürk'ün öğrencilik, ilk subaylık yılları ve cemiyetçilik yıllarındaki yakın arkadaşlarındandır. Bursa'nın sanat ve siyaset hayatına yön vermiş olan Pars kardeşlerin ortancası olan Hakkı Baha, 1906'da kurulan ve sonradan İttihat ve Terakki Fırkası'na dönüşen Osmanlı Hürriyet Cemiyeti'nin kurucularındandı.

 Yaşamı 
1879'da Bursa'da Kara Şeyh Mahallesi'ndeki Baba Efendi Tekkesi'nde doğdu. Geçmişi 600 yıla dayanan ve Umurbey'in tarihinde ve idaresinde önemli yeri olan Pars sülalesine mensuptur. Babası, dergahın Ahmet Baba Efendi Dergâhı'nın şeyhi olan şair, besteci, neyzen Bahâüddîn Efendi, annesi Halime Hanım'dır. Ağabeyi Mehmet Baha ve küçük kardeşi Muhittin Baha, Bursa'da kültür ve sanat hayatında etkili kişilerdendir.

İlk öğrenimini mahalle mektebinde tamamladıktan sonra Bursa Askeri İdâdisi'nde okudu. Askeri idadiyi bitirince İstanbul'da Harp Okulu'na girdi ve bu okulda Mustafa Kemal ile sınıf arkadaşı oldu.

1902'de Harp Okulu'ndan mezun oldu ve subay olarak Manastır'da görev yaptı. 1905-1906 yılında Zehra Hanım ile evlendi. İhsan, Vedide ve Hüseyin Cahit adlı üç çocuğu oldu.

1906'da Selanik Mektebi Rüştiye-i Askeriye'ye öğretmen olarak atandı. Selanik'teki görevi sırasında II. Meşrutiyet'in ilanından sonra Füyûzat adlı bir dergi çıkardı. Dergide İttihatçı sosyalistlerin yazılarına yer verdi. Kendisi de yine sol çizgideki dergiler olan ‘"İştirak" ve "Yeni Asır" dergilerinde yazılar yayımladı.

3. Ordu mensubu on arkadaş tarafından 1906 yılı Eylül ayında kurulan ve sonradan İttihat ve Terakki Fırkası'na dönüşen Osmanlı Hürriyet Cemiyeti'nin kurucuları arasında yer aldı. Bu dönemde Harbiye'den sınıf arkadaşı Mustafa Kemal'i de cemiyete üye yaptı.

II. Meşrutiyet'in ilânından önce, 19 Temmuz 1908 tarihinde İstanbul'a gidip sadrazam Hüseyin Hilmi Paşa'yla ilk kez görüşen kurulda yer aldı. 31 Mart ayaklanmasında, gericilerin saldırılarına hedef oldu; kurtulmayı başardı.

Selanik'te üç buçuk yıl bulunduktan sonra, görevi dahiliye zabitliğine dönüştürülünce askerlikten istifa etti ve Bursa Sanayi Mektebi'nde müdür oldu.

1912 Osmanlı genel seçimlerinde Ertuğrul Sancağı mebusu olarak Osmanlı Meclis-i Mebusanı'na girdi; ancak meclis Ağustos 1912'de dağıldı.

1913'te Balkan Savaşları'nın başlaması üzerine üsteğmen olarak tekrar askerliğe döndü. Askerlik sonrası Erdek kaymakamlığına tayin oldu. Üç yıl sonra kaymakamlıktan çekildi ve Hüdavendigar İaşe Müdürlüğü görevlerinde bulundu.

Resmî görevlerini bırakıp bir süre ipek, çorap imal edip bunun ticaretini yaparak geçimini sağladı. Bu dönemde iktisat ve yerli malı düşüncelerini hayata geçirmeye çalıştı. Umurbey köyünü kalkınmış örnek bir köy haline getirmek; ülkücü ve inkılapçı bir nesil yetiştirmek üzere orada bir okul açmak için uğraştı.

Mondros Mütarekesi'nin imzalanıp işgallerin başlaması üzerine Bursa'ya döndü. Yunanların Batı Anadolu'yu işgallerine karşı önce Bursa Reddi İlhak Cemiyeti'nin, sonra Bursa Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin kuruluşunda yer aldı. Bursa'nın işgali öncesinde şehri terk etti.

Hayatının bundan sonraki dönemi daha çok eğitim öğretim faaliyetleri ile meşgul oldu. Bursa'dan ayrıldıktan sonra ailesiyle birlikte kısa süre Bilecik-Eskişehir ve Afyon'da kalıp Burdur'a geçti ve 1920'de Burdur Darülmuallimin'inde öğretmenliğe başladı. İki ay sonra Maarif Bakanlığı bünyesinde başkanlığını Yusuf Akçura'nın yaptığı, Telif ve Tercüme Heyeti'ne atandı. 1921'de Ankara Maarif Müdürü oldu. İlim, Fen ve Felsefe adlı dergiyi çıkardı. Ziya Gökalp, Yusuf Akçura, Ahmet Ağaoğlu, Nâmi Duru gibi düşünürleri derginin etrafında topladı.

Ankara Maarif Müdürlüğü'nden 12 Mart 1922'de istifa edip memleketi Bursa'ya döndü. Bursa'da Kız Öğretmen Okulu'nda dokuz ay psikoloji öğretmenliği yaptı. 1924'te Bursa Erkek Öğretmen Okulu Müdürlüğüne atandı. Bursa'nın tarihi, coğrafyası ve kültürü ile ilgili araştırmalara ve çalışmalara katıldı.

Savaştan sonra siyasetten tamamen çekilen Hakkı Baha Bey, pedagoji başta olmak üzere çeşitli konularda araştırmalar ve çeviriler yaptı. 1924'te Bursa'da Sebze, Meyve ve Konservecilik Ortaklığı kurdu. Aynı dönemde Bursa'da Çeltik ve Pirinç İstihsali Ortaklığı kurma girişiminde bulundu.

Ankara Müze Müdürü olarak Bursa'dan Ankara'ya gitti. 1926-1931 yılları arasında Eti Müzesi'nin (bugünkü adıyla Anadolu Medeniyetleri Müzesi) müdürlüğünü yaptı.  Kıraç, Y. (2021). 100. Yılında Anadolu Medeniyetleri Müzesi. Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi(82), 159-177. Kızı Vedide ve oğlu Cahit'in öğretmen olarak İzmir'e tayini üzerine İzmir'e yerleşti.Yaşamının son yıllarında İzmir'de öğretmenlik yaptı. 8 Ocak 1942'de İstanbul'da öldü.

 Bazı eserleri 

 Safahat-ı Hayat (Safahat-ı Hayat, Bursa 1326/1909) 
 Tasarruf-u Mecburî Müessese-i Maliye ve İktisadiyesi (Bursa-1341/1922)
 Usûl-i Tenkît
 Gayri Şuyunun Terbiye, 
 Telkin Nedir?
 Ruhi Terbiye
 Umumi Psikoloji
 Mizaç Bozuklukları
 Ruhi Tedavi

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 
Hakkı Baha Pars’ın “Monolog-Ben Filosof Oldum” Adlı Eserinin Çevirisi