Sovyetler Birliği'nin dış ilişkileri

Bolşeviklerin 1918'de çökmekte olan Rus İmparatorluğu'nun bazı kısımlarını ele geçirdikleri Ekim Devrimi'nden sonra, Alman İmparatorluğu'na karşı büyük zorluklarla karşı karşıya kaldılar ve sonunda I. Dünya Savaşı'ndan çekilme şartlarını kabul ettiler. Daha sonra, acı iç savaşta Beyaz Orduya, bağımsızlık yanlısı hareketlere, asi köylülere, eski destekçilere, anarşistlere ve yabancı müdahalecilere karşı savaşa girdiler. 1922'de Vladimir Lenin'in başkanlığında Sovyetler Birliği'ni kurdular. İlk başta, çarlık borçlarını reddetmesi ve hem yurtiçinde hem de dünyada kapitalizmi yok etme tehdidinde bulunması nedeniyle tanınmayan bir Parya devleti olarak muamele gördüler. 1922'ye gelindiğinde Moskova dünya devrimi hedefinden vazgeçti ve Britanya ve Almanya'dan başlayarak kapitalist dünyayla diplomatik tanınma ve dostane ticari ilişkiler kurmaya çalıştı. Nihayet 1933'te Amerika Birleşik Devletleritarafından tanıdı. Almanya ve ABD'den ticari ve teknik yardım 1920'lerin sonlarında geldi. 1924'te Lenin öldükten sonra liderliğe Josef Stalin geldi. 1930'larda ülkeyi endüstriyel ve askeri bir güce dönüştürdü. Alman-Sovyet Saldırmazlık Paktı kapsamında aniden Berlin ile dostane anlaşmaya vardığı Ağustos 1939'a kadar Nazi Almanyası'yla sürekli ideolojik olarak karşı karşıya geldi. Moskova ve Berlin anlaşmaya vararak Polonya ve Baltık Devletlerini işgal etti ve böldü. Stalin, Hitler'in işgal etmeyi planladığı yönünde defalarca yapılan uyarıları görmezden geldi. Haziran 1941'de Nazi Almanyası Sovyetler Birliği'ni işgal etti.  Almanlar Leningrad ve Moskova'nın eteklerine ulaştığında Sovyet güçleri neredeyse çöküyordu. Ancak Sovyetler Birliği, II. Dünya Savaşı'ndaki kilit müttefikleriİngiltere ve ABD'nin yardımı, sınırsız insan ve mühimmat kaynağıyla Nazi Almanya'sını yenebilecek kadar güçlü olduğunu kanıtladı. Sovyet ordusu Doğu Avrupa'nın çoğunu (Yugoslavya hariç) işgal etti.

1945'te SSCB, Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere, Fransa ve Çin ile birlikte Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin beş daimi üyesinden biri haline geldi ve Güvenlik Konseyi kararlarından herhangi birini veto etme hakkı verildi. 1947'ye gelindiğinde, Doğu Avrupa devletlerinin Sovyet askeri işgaline karşı Amerika ve Avrupalıların öfkesi Soğuk Savaş'a yol açtı. Batı Avrupa, Washington'un Marshall Planı'nın yardımıyla ekonomik olarak yeniden inşa edildi. Sovyet yayılma tehlikesine karşı 1949'da NATO oluşturuldu. Sıcak savaş yoktu ama Soğuk Savaş dünya çapında Sovyet ve NATO blokları tarafından diplomatik ve politik olarak yürütüldü.

Kremlin, ordusunun 1945'te işgal ettiği Doğu Avrupa bölgelerinde kurduğu uydu devletlerini kontrol ediyordu. Tüm muhalefeti ortadan kaldırıp liderliği tasfiye ettikten sonra onları Comecon aracılığıyla ekonomik açıdan SSCB'ye, daha sonra da Varşova Paktı aracılığıyla orduya bağladı. 1948'de Yugoslavya ile ilişkiler, Stalin ile Tito arasındaki karşılıklı güvensizlik nedeniyle bozuldu . Benzer bir bölünme 1955'te Arnavutluk'ta da yaşandı. Yugoslavya ve Arnavutluk gibi Çin de hiçbir zaman Sovyet Ordusu tarafından kontrol edilmedi. Kremlin, Çin İç Savaşı'nda savaşan iki grup arasında kararsız kaldı ancak sonuçta kazanan Mao Zedong'u destekledi. Stalin ve Mao, 1950'de Güney Kore'yi işgalinde Kuzey Kore'yi desteklediler. Ancak Amerika Birleşik Devletleri ve Birleşmiş Milletler, Kore Savaşı'nda (1950-1953) Güneylilere destek verdi. Moskova hava desteği sağlıyordu ancak kara birlikleri yoktu. Çin, sonunda savaşı çıkmaza sokan büyük ordusunu gönderdi. 1960'a gelindiğinde Pekin ile Moskova arasındaki anlaşmazlıklar kontrolden çıktı ve iki ülke, dünya çapındaki komünist faaliyetlerin kontrolüne yönelik mücadelede amansız düşmanlar haline geldi.

Sovyetler Birliği ile ABD arasındaki gerilim, Sovyet füzelerinin ABD topraklarının menzili içindeki Küba adasına yerleştirildiği 1962 Küba Füze Krizi sırasında tüm zamanların en yüksek noktasına ulaştı. Bu geriye dönük olarak dünyanın nükleer savaşa en yakın olduğu dönem olarak değerlendirildi. Krizin çözülmesinin ardından ABD ile ilişkiler 1970'lere kadar yavaş yavaş gevşedi.

1979'da Afganistan'da kurulan komünist hükûmet Moskova'dan askeri yardım istedi. Sovyet ordusu rejimi desteklemek için müdahale etti ancak kendisini büyük bir çatışmanın içinde buldu. Amerika Birleşik Devletleri'nde Ronald Reagan'ın başkanlığına Sovyetler Birliği'ne karşı muhalefet damgasını vurdu ve müttefiklerini Afganistan'da Sovyetlere karşı gerilla savaşını desteklemek için harekete geçirdi. Amaç, Vietnam Savaşı'na benzer şekilde Sovyet gücünü ve moralini tüketmekti. Mihail Gorbaçov 1985 yılında Sovyetler Birliği'nin lideri olduğunda, Sovyetler Birliği'ni Batı sosyal demokrasisinin İskandinav modeline benzeyecek şekilde yeniden yapılandırmaya ve böylece özel sektör ekonomisi yaratmaya çalıştı. 1989'da Sovyetler birliklerini Afganistan'dan geri çekti ve SSCB'nin Doğu Avrupa uydularıyla ilişkilerinde müdahalesiz bir yaklaşım başlattı. Bu, Amerika Birleşik Devletleri tarafından iyi karşılandı, ancak 1989'da Doğu Avrupa uydularının ayrılmasına ve 1991'de SSCB'nin nihai çöküşüne ve dağılmasına yol açtı. Boris Yeltsin yönetimindeki yeni Rusya, Sovyetler Birliği'nin yerini aldı.

Dışişleri Bakanlığı, Stalin'in ve ölümünden sonra Politbüro'nun belirlediği dış politikaları uyguladı. Andrei Gromyko, yaklaşık otuz yıl (1957-1985) Dışişleri Bakanı olarak görev yaptı ve dünyanın en uzun süre hizmet veren dışişleri bakanı oldu.

 Sovyet dış politikasının ideolojisi ve hedefleri 
Sovyet Marksist-Leninist teorisyenlerine göre, Sovyet dış politikasının temeli, Kasım 1917'de İkinci Sovyetler Kongresi tarafından kabul edilen Vladimir Lenin'in Barış Kararnamesi'nde ortaya konmuştu. Hem proleter enternasyonalizmini hem de barış içinde bir arada yaşamayı kapsayan Sovyet dış politikasının ikili doğasını ortaya koydu. Bir yandan proleter enternasyonalizmi, tüm ülkelerdeki işçi sınıfının burjuvaziyi devirme ve komünist bir devrim başlatma mücadelesindeki ortak davasını ifade ederken barış içinde bir arada yaşama ise kapitalist devletlerle hükûmetler arası ilişkilerin nispeten barışçıl olmasını sağlamaya yönelik tedbirleri ifade ediyordu. Her iki politika da aynı anda izlenebilir. "Barış içinde bir arada yaşama, emperyalist saldırganlığa karşı kararlı bir muhalefeti ve devrimci kazanımlarını savunan veya yabancı baskıya karşı mücadele eden halklara destek" Text used in this cited section originally came from: Chapter 10 of the Soviet Union Country Study  from the Library of Congress Country Studies project.

Sovyetlerin pratikte proleter enternasyonalizmine olan bağlılığı, Sovyet devletinin kuruluşundan bu yana azaldı. Ancak ideolojinin bu bileşeni, Sovyet dış politikasının daha sonraki formülasyonu ve uygulanması üzerinde hala bir miktar etkiye sahipti. Her ne kadar pragmatik varlık nedenleri kuşkusuz yakın zamandaki Sovyet dış politikasının çoğunu açıklasa da, sınıf mücadelesi ideolojisi 1980'lerde hâlâ bir dünya görüşü ve eyleme yönelik bazı gevşek yönergeler sağlamada rol oynuyordu. Marksist-Leninist ideoloji, siyasi kültürün diğer devletlerle rekabet ve çatışma tutumu yaratan diğer özelliklerini güçlendirdi 

Sovyetler Birliği'nin genel dış politika hedefleri, Şubat-Mart 1986'da Yirmi Yedinci Parti Kongresi delegeleri tarafından onaylanan bir parti programıyla resmîleştirildi. Programa göre, "SBKP'nin uluslararası politikasının ana hedefleri ve yönergeleri" arasında Sovyetler Birliği'nde komünizmin inşasına yardımcı olacak uygun dış koşulların sağlanması, dünya savaşı tehdidinin ortadan kaldırılması, silahsızlanma, dünya sosyalist sisteminin güçlendirilmesi, üçüncü dünya ülkeleriyle eşit ve dostane ilişkiler geliştirmek, kapitalist ülkelerle barış içinde bir arada yaşama, komünist ve devrimci-demokrat partilerle, uluslararası işçi hareketiyle ve ulusal kurtuluş mücadeleleriyle dayanışma.

Her ne kadar bu genel dış politika hedefleri görünüşte öncelikler çerçevesinde tasarlanmış olsa da, önceliklerin vurgusu ve sıralaması zaman içinde iç ve dış uyaranlara tepki olarak değişmiştir. Örneğin, Mihail Gorbaçov 1985'te Komünist Partinin Genel Sekreteri olduktan sonra, bazı Batılı analistler önceliklerin sıralamasında Sovyetlerin ulusal kurtuluş hareketlerine verdiği desteğin vurgusunun azaldığını fark ettiler. Önceliklerin vurgusu ve sıralaması değişse de, Sovyet dış politikasının iki temel hedefi sabit kaldı, ulusal güvenlik ve 1940'ların sonlarından bu yana Doğu Avrupa üzerindeki nüfuz.

Birçok Batılı analist, çeşitli bölge ve ülkelerdeki Sovyet davranışlarının Sovyet dış politikasının genel hedeflerini nasıl desteklediğini inceledi. Bu analistler, 1970'ler ve 1980'lerdeki Sovyet davranışını, Sovyetler Birliği'nin ulusal güvenliğine yönelik en büyük tehdit olarak kabul edilen ABD ile ilişkilere öncelikli vurgu olarak değerlendirdiler. İkinci öncelik Doğu Avrupa ve Batı Avrupa ile ilişkilere verildi. Üçüncü öncelik, Sovyetler Birliği'nin güney sınırı boyunca kıyıdaş veya komşu devletlere verildi. Türkiye, İran, Afganistan, Çin, Moğolistan, Kuzey Kore ve Japonya. Sovyetler Birliği'ne yakın ancak sınırdaş olmayan bölgelere dördüncü öncelik verildi. Bunlar arasında Orta Doğu'nun büyük kısmı, Güney Asya ve Güneydoğu Asya yer alıyordu. Son öncelik Sahra altı Afrika, Okyanusya ve Latin Amerika'ya verildi. Genel olarak, Sovyet dış politikası en çok ABD ile olan ilişkileriyle ilgiliydi, ancak 1980'lerde Sovyet liderleri, dış politikanın bir parçası olarak dünyanın tüm bölgeleriyle ilişkileri iyileştirmeye çalıştı.

 Komiserler ve bakanlar 
1949'a kadar "Narkomindel" olarak adlandırılan Dışişleri Bakanlığı, Stalin ve Politbüro'nun onayına yönelik politika belgeleri hazırladı ve ardından emirlerini Sovyet büyükelçiliklerine gönderdi. Aşağıdaki kişiler, Sovyet döneminde Komiserliği/Bakanlığı üstlenmiş kişileri göstermektedir.
İsimFotoğrafGöreve gelişGörev sonuGörev süresiKabineRSFSR Dışişleri Halk Komiseri82x82pikLenin IGeorgi Çiçerin87x87pikLenin ISSCB Dışişleri Halk KomiseriGeorgi Çiçerin87x87pikLenin II – RykovMaksim Litvinov90x90pikMolotof I78x78pikMolotof I – Stalin ISSCB Dışişleri Bakanı78x78pikStalin IIAndrey Vışinski87x87pikStalin II – Malenkov I78x78pikMalenkov I – Bulganin IDmitri Şepilov81x81pikBulganin IAndrey Gromıko74x74pikBulganin I – Tihonov II88x88pikTihonov II – Pavlov IAleksandr Bessmertnıh93x93pikPavlovBoris Pankin61x61pikSilayevSSCB Dış İlişkiler Bakanı88x88pikSilayev

 Kaynakça 

Kategori:Sovyetler Birliği'nin dış ilişkileri