Venetçe

Venetçe veya Venetik dili; antik dönemde Este kültürüyle ilişkilendirilen Venetler tarafından Kuzeydoğu İtalya'da (Veneto ve Friuli) ve modern Slovenya'nın bir bölümünde - Po Deltası ve Alplerin güney ucu arasında kalan bölgede - konuşulmuş soyu tükenmiş bir Hint-Avrupa dilidir ve genellikle İtalik dillerle sınıflandırılır.

Dil, MÖ 6. yy.'dan 1. yy.'a dayanan 300'den fazla yazıtla tasdiklenmiştir. Konuşanları, Romalıların Veneti, Yunanlıların ise Enetoi olarak adlandırdıkları antik halkla özdeşleştirilir. Yerel halkın Roma'ya asimile olduğu MÖ 1. yy civarında soyu tükenmiştir. Reitia'ya adanan adak yazıtları, Venetçenin başlıca bilgi kaynaklarından biridir. 

 Dilsel sınıflandırma 
küçükresim|upright=0.51|Venetçe alfabesi
Venetçe bir centum dilidir. Yazıtlarda Etrüsklerinkine benzer, bir tür Kuzey İtalik alfabesi kullanılmıştır.

Venetçenin diğer Hint-Avrupa dilleriyle kesin ilişkisi halen incelenmektedir ancak bilim insanlarının çoğunluğu dilin, Liburnca dışında, İtalik dillerle bazı benzerliklere sahip olduğu ve bu yüzden bazen İtalik olarak sınıflandırılması konusunda hemfikirdirler. Fakat zaten diğer Batı Hint-Avrupa kollarıyla da (özellikle Kelt ve Cermen dilleriyle) benzerliği olduğundan bazı dilbilimciler Venetçeyi bağımsız bir Hint-Avrupa dili olarak değerlendirmeyi tercih ediyor. Venetçe ayrıca, bir zamanlar Balkanlarda konuşulan İlir dilleriyle de ilişkili olabilir ancak İlirce ve Venetçenin yakından ilişkili olduğu teorisi mevcut bilimde tartışılmaktadır.

Bazı bilim insanları Venetçeyi açıkça bir İtalik dili olarak kabul edip onun Latinceden çok Osko-Umbriya dilleriyle daha yakından ilişkili olduğunu düşünürken birçoğu da farklı fiil sistemini göz önüne alarak Venetçenin İtalik'in bir parçası olmadığını, erken dönemde İtalik'in çekirdeğinden ayrıldığını öne sürüyor.

2012'de yapılan bir çalışma Venetçenin, morfolojik açıdan Kelt dillerine önemli ölçüde benzeyen ancak fonolojik açıdan Kelt ve İtalik dilleri arasında bir konumda bulunan nispeten muhafazakar bir dil olduğunu ileri sürdü. Ancak bu fonolojik benzerlikler bölgesel bir olgu olarak da ortaya çıkmış olabilir. Retçe ile de fonolojik benzerliklere dikkat çekilmiştir.

2016'da Keltolog () Peter Schrijver, Venetçe ve İtalik'in birlikte Hint-Avrupa'nın İtalo-Kelt kolunun bir alt dalını oluşturduğunu, diğer alt dalın ise Kelt dilleri olduğunu savundu.

 Kader 
Romen alfabesiyle yazılmış Latince-Venetçe iki dilli yazıtların olduğu dönemde - yani MÖ 150-50 - Venetçe, Latince alıntılarla dolup taştı. Bilim insanları, dil ölümüyle sonuçlanan Venetçeden Latinceye geçişin o zamana kadar çoktan başlamış olduğunu düşünüyor.

 Özellikler 
Venetçede; altı - muhtemelen yedi - isim durumu ve dört çekim vardı (Latinceye benzer). Yaklaşık 60 kelimesi bilinmektedir ancak bazıları Latinceden (liber.tos. < libertus) veya Etrüskçeden alıntılanmıştır. Birçoğu açık bir Hint-Avrupa kökeni gösterir, ör. vhraterei < ÖHA *bʰréh₂trey '(erkek) kardeşe'.

 Fonoloji 
ÖHA (Ön-Hint-Avrupaca) patlamalıları *bʰ, *dʰ, *gʰ kelime başında sırasıyla /f/, /f/, /h/'ye dönüşürken (Latince ve Osko-Umbriyada'ki gibi) kelime içinde ünlüler arası konumda sırasıyla /b/, /d/, /g/ olmuştur (Latincedeki gibi). Venetçe için, en azından *bʰ ve *dʰ'nın gelişimleri açık bir şekilde tasdiklenmiştir. Faliskçe ve Osko-Umbriya'da da kelime içinde /f/, /f/, /h/ bulunmaktadır.

Bunlar ayrıca ÖHA *kʷ > kv, *gʷ- > w- ve *gʷʰ- > f- değişimlerinin de göstergesidir, son ikisi Latinceye paraleldir; ayrıca İtalik ve Kelt dillerindeki bir özellik olan ÖHA *p...kʷ... > *kʷ...kʷ... dizisindeki gerileyici benzeşme de görülür.

 Dil örneği 
Este'de bronz bir çivi üzerinde bulunan Venetçe örnek bir yazıt (Es 45):
Venetçe Mego donasto śainatei Reitiiai porai Egeotora Aimoi ke louderobos Latince (birebir çeviri) Me donavit sanatrici Reitiae bonae Egetora [pro] Aemo liberis-que Türkçe Egetora beni Aemus ve çocuklar(ı) adına Şifacı İyi Reitia'ya verdi
Cadore'de bir situla (çömlek veya kova gibi kap) üzerinde bulunan başka bir yazıt (Ca 4 Valle):
Venetçe eik Goltanos doto yüksek sesle Kanei Latince (birebir çeviri) hoc Goltanus dedit liberae Cani Türkçe Goltanus bunu özgür Kanis için feda etti

 Bilim insanları 
Venetçe yazıtlarını çözen veya Venetçenin bilgisine başka şekillerde katkıda bulunan en önde gelen bilim insanları Pauli, Krahe, Pellegrini, Prosdocimi, (Catalogue of an exposition at Montebelluna, 12/2001–05/2002) ve Lejeune'dür. Son zamanlarda katkıda bulunanlar arasında Capuis ve Bianchi de yer almaktadır.

 Ayrıca bakınız 

 Venetler
 Castellieri kültürü ()
 İlirce
 Hint-Avrupa dilleri
 İtalik diller
 İtalo-Kelt ()
 Liburnca
 Ön-Keltçe ()
 Dalga modeli ()

 Kaynakça 

 Konuyla ilgili yayınlar 

  (archive.org)




 Prósper, Blanca Maria. "The Venetic Names of Roman Siscia". In: Voprosy onomastiki, 2018, Volume 15, Issue 3, pp. 105–124. DOI: 10.15826/vopr_onom.2018.15.3.031
 Prósper, Blanca María. "Celtic and Venetic in contact: the dialectal attribution of the personal names in the Venetic record". In: Zeitschrift für celtische Philologie 66, no. 1 (2019): 131-176. https://doi.org/10.1515/zcph-2019-0006


 Dış bağlantılar 

 "Languages and Cultures of Ancient Italy. Historical Linguistics and Digital Models", İtalyan Üniversite ve Araştırma Bakanlığı tarafından desteklen proje (P.R.I.N. 2017)





Kategori:Antik İtalya dilleri