Macaristan coğrafyası

Macaristan (Macarca : Magyarország), Orta Avrupa'nın güneydoğu bölgesinde, Balkanlar'a sınırı vardır. Denize ise kıyısı olmayan bir ülkedir. Karpat Havzası'nda yer alan 93.030 kilometrekarelik bir alana sahiptir ve yaklaşık kuzeyden güneye 250 km ve doğudan batıya 524  km'dir. Kuzeyde Slovakya, kuzeydoğuda Ukrayna, doğu ve güneydoğuda Romanya, güneyde Sırbistan, güneybatıda Hırvatistan, batı ve güneybatıda Slovenya ve batıda Avusturya ile paylaşılan 2.106 km sınırı vardır.

Macaristan'ın modern sınırları ilk olarak I. Dünya Savaşı'ndan sonra, 1920'deki Trianon Antlaşması hükümlerine göre oluşmuştur; eski Macaristan Krallığı olan toprakların %71'inden fazlasını, nüfusunun %58,5'ini ve Macar nüfusunun %32'sini kaybetmiştir. Ülke, 1938'den 1941'e kadar bazı sınır revizyonları sağlamıştır: 1938'de Birinci Viyana Ödülü, Çekoslovakya'dan toprakları geri verdi; 1939'da Macaristan , Karpato-Ukrayna'yı işgal etti. 1940 yılında İkinci Viyana Ödülü, Kuzey Transilvanya'yı geri verdi ve sonunda Macaristan, Yugoslavya'nın işgali sırasında Baçka ve Međimurje bölgelerini işgal etti. Ancak Macaristan, II. Dünya Savaşı'ndaki yenilgiyle bu toprakları yeniden kaybetti. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Trianon sınırları, Çekoslovakya'nın yararına olacak küçük bir revizyonla yeniden düzenlendi.

Ülkenin büyük bir kısmında rakım 200 m'nin altındadır. Macaristan'da orta derecede yüksek dağ sıraları olmasına rağmen, 300 m veya daha fazla yüksekliğe ulaşanlar ülkenin %2'sinden azını kaplar. Ülkenin en yüksek noktası Budapeşte'nin kuzeydoğusundaki Mátra Dağları'ndaki Kékes'tir (1.014 m). En alçak nokta deniz seviyesinden 77,6 m yükseklikte olup Macaristan'ın güneyinde, Segedin yakınında yer almaktadır.

Ülkedeki başlıca nehirler Tuna ve Tisa'dır. Tuna Nehri Macaristan'da 418 kilometre boyunca ulaşıma elverişlidir. Tisza Nehri 444 kilometre boyunca ulaşıma elverişlidir. Daha az önemli nehirler arasında Hırvatistan sınırındaki Drava, Rába, Szamos, Sió ve Slovakya sınırındaki Ipoly yer alır. Macaristan'da üç büyük göl bulunmaktadır. En büyüğü olan Balaton Gölü 78 km uzunlukta ve 3 ile 14 kilometre arası genişliktedir, 600 kilometrekarelik bir alana sahiptir. Macarlar buna genellikle Macar Denizi adını verirler. Orta Avrupa'nın en büyük tatlı su gölü ve önemli bir rekreasyon alanıdır. Sığ suları yaz aylarında iyi yüzme imkanı sunarken, kışın donmuş yüzeyi kış sporları için mükemmel fırsatlar sunar. Daha küçük su kütleleri, Fejér İlçesindeki Velence Gölü (26 kilometrekare) ve Fertő Gölü (Neusiedl Gölü - Macaristan'da yaklaşık 82 kilometrekare) ve yapay Tisza Gölü'dür.

Macaristan'ın üç büyük coğrafi bölgesi vardır (bunlar yedi küçük bölgeye ayrılmıştır): Tuna Nehri'nin doğusunda yer alan Büyük Alföld; Tuna Nehri'nin batısında uzanan ve Alpler'in Avusturya eteklerine kadar uzanan dağlık bir bölge olan Transtuna; ve Büyük Macar Ovası'nın kuzey sınırının ötesinde dağlık ve engebeli bir ülke olan Kuzey Macar Dağları.

Toprak kalitesi büyük farklılıklar gösterse de ülkenin en önemli doğal kaynağı verimli topraklardır. Ülkenin toplam topraklarının yaklaşık %70'i tarıma uygundur; bu kısmın %72'si ekilebilir arazidir. Macaristan, endüstriyel gelişme için gerekli olan geniş yerli enerji ve hammadde kaynaklarından yoksundur.

 Ovalar ve tepeler 
sağ|küçükresim| Macaristan'ın fiziko-coğrafi orta bölgeleri: 
sağ|küçükresim| Racka koyunlarıyla Büyük Macaristan Ovası'ndaki Hortobágy Millî Parkı
Küçük Alföld veya Küçük Macar Ovası yaklaşık 8.000 km 2 bir ovadır (tektonik havza). Kuzeybatı Macaristan, güneybatı Slovakya ve doğu Avusturya'da, Raab Nehri'nin aşağı yatağı boyunca, yüksek kaliteli verimli topraklara sahiptir.

Transtuna bölgesi, Tuna Nehri, Drava Nehri ve ülkenin Slovenya ve Hırvatistan ile olan sınırının geri kalanıyla sınırlanan ülkenin batı kesiminde yer almaktadır. Tuna Nehri'nin güneyinde ve batısında yer alır. Fertő Gölü ve Balaton Gölü'nü içerir. Bölge çoğunlukla inişli çıkışlı tepelerden oluşuyor. Transtuna öncelikle gelişen mahsuller, hayvancılık ve bağcılığın bulunduğu bir tarım alanıdır. Hırvatistan sınırına yakın Zala ilçesinde maden yatakları ve petrol bulunmaktadır.

Büyük Alföld, Tisza Nehri havzasını ve kollarını içerir. Ülke topraklarının yarısından fazlasını kapsar. Her tarafı dağlarla çevrili olan bu bölge, verimli topraklar, kumlu alanlar, çorak alanlar ve bataklık alanlar da dahil olmak üzere çok farklı arazilere sahiptir. Macarlar Büyük Ova'da en az bir bin yıldır yaşamaktadırlar. Burada, Macar folklorunun çoğunun ilişkilendirildiği, uzun ve işlenmemiş bir alan olan puszta bulunur (bu tür alanların hala var olan en ünlüsü Hortobágy Millî Parkı'dır). Daha önceki yüzyıllarda Büyük Ova sık sık yaşanan sel nedeniyle tarıma uygun değildir. Bunun yerine devasa sığır ve at sürülerinin eviydi. 19. yüzyılın son yarısında hükûmet, nehir yollarını kontrol etmeye ve Büyük Ova'daki iç drenajı hızlandırmaya yönelik programlara girişmiştir. Tekrarlayan sel tehlikesinin büyük ölçüde ortadan kaldırılmasıyla, arazinin büyük bir kısmı ekime açılmış ve hayvancılık, bölgenin ekonomisine önemli bir katkı sağlamaktan çıkmıştır.

 Dağlar 
Ülkenin çoğunluğunun yüksekliği 300 m'nin altında olmasına rağmen, Macaristan'da orta derecede yüksek dağ sıraları bulunmaktadır. Batıdan doğuya dört coğrafi bölgeye göre sınıflandırılabilirler: Alpokalja, Transtuna Dağları, Mecsek ve Kuzey Macaristan Dağları. Alpokalja (kelimenin tam anlamıyla Alplerin etekleri ) Avusturya sınırı boyunca yer alır; en yüksek noktası 882 metre yükseklikteki Írott-kő'dur. Transtuna Dağları, Balaton Gölü'nün batı kısmından, Kuzey Macaristan Dağları ile buluştuğu Budapeşte yakınlarındaki Tuna Kıvrımı'na kadar uzanır. En yüksek zirvesi 757 m yüksekliğindeki Pilis'tir. Mecsek, Pécs'in kuzeyinde yer alan en güneydeki Macar dağ silsilesidir. En yüksek noktası 682 metre ile Zengő'dir.

Kuzey Macaristan Dağları Budapeşte'nin kuzeyinde yer alır ve Slovakya sınırının güneyinde kuzeydoğu yönünde uzanır. Çoğunlukla ormanlık olan yüksek sırtlar zengin kömür ve demir yataklarına sahiptir. Mineraller bölgenin önemli bir kaynağıdır ve uzun süredir bölgedeki şehirlerin sanayisinin temelini oluşturmaktadır. Ünlü Tokaji şarabının üretildiği bağcılık da önemlidir. En yüksek zirvesi Mátra sıradağlarında bulunan Kékes'tir.

 En yüksek bağımsız zirveler 
küçükresim|upright=1.25| 1. Kekes
 İsim Yükseklik Menzil Coğrafi bölge  Kekestető 1.014 m Matra Kuzey Macaristan Dağları  Galya-tető 964 m Matra Kuzey Macaristan Dağları  Szilvási-kő 961 m Bükk Kuzey Macaristan Dağları  Istállós-kő 959 m Bükk Kuzey Macaristan Dağları  Bálvány 956 m Bükk Kuzey Macaristan Dağları  Tar-kő 950 m Bükk Kuzey Macaristan Dağları  Csoványos 938 m Börzsony Kuzey Macaristan Dağları  Magos-fa 916 m Börzsony Kuzey Macaristan Dağları  Nagy-Milic 895 m Zemplén Dağları Kuzey Macaristan Dağları  Írott-kő 882 m Kőszeg Dağları Alpokalja

 İklim 
küçükresim|upright=1.36| Köppen iklim sınıflandırmasının Macaristan haritası.
Macaristan'da kışların soğuk, yazların ise sıcak  karasal bir iklim hakimdir. Yıllık ortalama sıcaklık yaklaşık  derecedir, yaz aylarında  ve kışın  arasında değişmektedir, uç noktalar yazın yaklaşık , kışın  kadardır. Yıllık ortalama yağış miktarı yaklaşık  dir. Yağışın dağılımı ve sıklığı tahmin edilemez. Ülkenin batı kısmı genellikle yaz aylarında şiddetli kuraklıkların yaşanabileceği doğu kısmına göre daha fazla yağış almaktadır. Büyük Ova'daki hava koşulları sıcak yazlar, soğuk kışlar ve az yağış nedeniyle özellikle sert olabilir.

1980'lere gelindiğinde kırsal kesimde hem tarımda kullanılan herbisitler hem de endüstriyel kirleticilerden kaynaklanan kirliliğin etkileri görülmeye başlandı. En dikkat çekici olanı, ülkenin su kaynaklarının kademeli olarak kirlenmesi ve balıkların ve yaban hayatının tehlikeye girmesiydi. Çevreye yönelik bu rahatsız edici tehditlere ilişkin endişeler artsa da, henüz bu konuda büyük bir adım atılmamıştır.

 Nehirler ve göller 

Nehirler

Büyük Macar nehirlerinin kaynakları ülkenin dışındadır. En önemli iki nehir olan Tuna ve Tisza, Macaristan'ın tamamı boyunca ulaşıma elverişlidir. Birkaç kolları var. İsimMacaristan'dan geçen uzunluğuTuna417 kmTisa596 kmLeitha180 kmRábcaRaab211 kmZala139 kmDrava125 kmIpoly143 kmZagyva160 kmSajó125 kmHernád118 kmBodrog52 kmSzamosKörösMaros48 km

Göller

Macaristan'da, ünlü bir turizm merkezi olan Orta Avrupa'nın en büyük gölü, Balaton Gölü de dahil olmak üzere birçok su kütlesi bulunmaktadır. Dünyanın en büyük termal gölü olan (47.500 metrekare) Hévíz Gölü de Macaristan'da bulunuyor. Tapolca Göl Mağarası (Macarca: Barlangtó), bir yeraltı gölü olmasıyla da dikkat çekicidir. Başlıca göller şunları içerir: İsimMacaristan'da kalan yüzey alanıBalaton596 km2Tisza (yapay)127 km2Fertő75 km2Velence26 km2

 Tarım 
sağ|küçükresim| Buğday tarlası, Macaristan
Macaristan ovaları ve engebeli bölgeleriyle tarıma oldukça elverişlidir.

 Ekilebilir arazi 
Hiç şüphesiz Macaristan'ın en önemli doğal kaynaklarından biri ekilebilir arazilerdir. Bu konuda Dünyada öne çıkan Macaristan'ın yaklaşık %48,57'si ekilebilir arazidir. Verimli toprağın büyük çoğunluğu iyi kalitededir.

En önemli tarım bölgeleri Küçük Macar Ovası (ortalama olarak en kaliteli verimli toprağa sahiptir), Transtuna ve Büyük Macaristan Ovasıdır. Sonuncusu ülkenin yarısından fazlasını kapsar (52.000 km 2), toprak kalitesi ise son derece değişkenlik gösterirken; Bölgede puszta (bozkır) adı verilen küçük, çimenlik bir yarı çöl bile bulunmaktadır. Puszta'da koyun ve sığır yetiştiriciliği görülür.

Macaristan'ın en önemli tarım ürünleri arasında mısır, buğday, arpa, yulaf, ayçiçeği, haşhaş, patates, darı, şeker pancarı, keten ve diğer birçok bitki bulunmaktadır. Amaranthus gibi yeni doğallaştırılmış bitkiler de vardır. Haşhaş tohumu geleneksel Macar mutfağının bir parçasıdır.
sağ|küçükresim| Macaristan'da bir manav

Ülke, çoğunlukla kırmızı bibere dönüştürülen yüksek kaliteli biber üretimiyle tanınır. Elma, armut, şeftali, üzüm, kayısı, karpuz, kavun vb.nin birçok alt türü de dahil olmak üzere yetiştirilen çok sayıda meyve mevcuttur.

Macaristan herhangi bir GDO'lu ürün yetiştirmemektedir, dolayısıyla bu ürünler çoğunlukla Amerika Birleşik Devletleri'nden ithal edilmektedir. Ancak ambalaj üzerinde işaret olmadan dağıtılamazlar.

 Bağcılık 
Macaristan'da şarap üretiminin uzun bir geçmişi vardır. Avrupa'da "wine" (şarap) kelimesinin Latinceden gelmediği iki dil vardır; Yunanca ve Macarca. Macarca şarap, bor'dur .

Bağcılık, şarap yetiştiriciliğinin başlamasından sorumlu olan Roma döneminden beri günümüz Macaristan topraklarında kayıtlara geçmiştir. Gelen Macarlar uygulamayı devralmışlar ve o zamandan beri de sürdürmektedirler.

Bugün Macaristan'da Batı Avrupa şaraplarıyla karşılaştırılabilecek kadar kaliteli ve ucuz şaraplar üreten çok sayıda şarap bölgesi bulunmaktadır. Ülkenin şarap bölgelerinin çoğunluğu, Transtuna Dağları, Kuzey Macaristan Dağları, Villány Dağları vb. gibi dağlarda veya tepelerde yer almaktadır. Önemli olanlar arasında Eğri, Hajós, Somló, Sopron, Villány, Szekszárd ve Tokaj-Hegyalja bölgeleri bulunmaktadır.

 Ormancılık 
Ülke topraklarının %19'u ormanlar ile kaplıdır. Bunlar çoğunlukla Kuzey Macaristan ve Transtuna Dağları ve Alpokalja gibi dağlık alanlardır. Ormanlar göknar, kayın, meşe, söğüt, akasya, çınar v.b. ağaçlardan oluşur.

 Siyasi coğrafya 
Macaristan'ın mevcut ilçeleri büyük ölçüde ülkenin tarihi bölgelerine dayanmaktadır. İlçeler ilçelere (járás) bölünmüştür ve bunlar ayrıca belediyelere (település) bölünmüştür. Macaristan'da 19 ilçe, 174 ilçe + Budapeşte'de 23 ilçe ve 2.722 belediye bulunmaktadır.
sağ|500x500pik
ilçe Koltuk Alan (km 2 ) Nüfus Baranya Pec'ler 4.430 386.441 Bács-Kiskun Kecskemét 8.445 520.331 Bekes Bekescsaba 5.630 359.948 Borsod-Abaúj-Zemplén Miskolc 7.250 686.266 Csongrád-Csanád Szeged 4.263 417.456 Fejer Székesfehérvár 4.358 425.847 Győr-Moson-Sopron Gyor 4.208 447.985 Hajdú-Bihar Debrecen 6.211 546.721 Heves Eger 3.637 308.882 Jász-Nagykun-Szolnok Szolnok 5.582 386.594 Komárom-Estergom Tatabánya 2.265 304.568 Nograd Salgótarján 2.545 202.427 haşere Budapeşte 6.393 1.217.476 Somoji Kaposvár 6.065 317.307 Szabolcs-Szatmár-Bereg Nyíregyháza 5.936 559.272 Tolna Szekszárd 3.703 230.361 Vas Szombathely 3.336 256.629 Veszprém Veszprém 4.464 351.898 Zala Zalaegerszeg 3.784 282.179

 Toplam: 93.030 kilometre 2

 Dünya ile ülke karşılaştırması: 108.

 Toprak: 92.340 kilometre 2
 Su: 690 km 2 (toplam arazi alanının %0,74'ü)

 Sınırlar 
 Kara sınırları: toplam:  .
 Sınır ülkeleri ve uzunluğu: : , : , : , : , : , :  ve : 

 Alan karşılaştırması 
 Brezilya karşılaştırması: Santa Catarina'dan biraz daha küçük
 Çin karşılaştırmalı: Hubei'nin yaklaşık yarısı
 Hindistan karşılaştırması: Batı Bengal'den biraz daha büyük
 Rusya karşılaştırması: Altay Cumhuriyeti'nden biraz daha küçük
 Güney Afrika karşılaştırması: KwaZulu-Natal'dan biraz daha küçük
 Birleşik Krallık karşılaştırmalı: İskoçya'dan daha büyük
 Amerika Birleşik Devletleri karşılaştırmalı: Indiana'dan biraz daha küçük
 İsveç Norrbotten'dan biraz daha küçük

 Kaynaklar ve arazi kullanımı 
küçükresim|upright=1.36| Macaristan'ın doğal kaynakları. Metaller mavi renktedir (Al - alüminyum cevheri, Mn - manganez, Fe - demir cevheri, U - uranyum, PM - polimetalik cevherler (Cu, Zn, Pb)). Fosil yakıtlar kırmızı renktedir (C — kömür, L — linyit, P — petrol, G — doğal gaz ).

 Doğal kaynaklar: boksit, kömür, doğalgaz, verimli topraklar, ekilebilir araziler
 Arazi kullanımı: ekilebilir arazi : %51; kalıcı mahsuller: %3,6; kalıcı meralar %12,4
 Macaristan ormanları ve ağaçlık alanlar: %19; diğer: %14 (1999 tahmini)
 Sulanan arazi: 2.060 km. 2 (1993 tahmini)
 Önemli nehirler: Tuna (Duna ), Tisza, Drava (Dráva ), Körös, Mureș (Maros ), Mur (Mura )

 Çevresel kaygılar 
Doğal tehlikeler: ara sıra su baskını

Millî parklar

Çevre - güncel konular: Macaristan'ın atık yönetimi, enerji verimliliği ve hava, toprak ve su kirliliği standartlarının AB'ye katılım için çevresel gerekliliklere yaklaştırılması büyük yatırımlar gerektirecektir.

Çevre - uluslararası anlaşmalar:

Taraf: Hava Kirliliği, Hava Kirliliği-Azot Oksitler, Hava Kirliliği-Kükürt 85, Hava Kirliliği-Uçucu Organik Bileşikler, Antarktika Anlaşması, Biyoçeşitlilik, İklim Değişikliği, Çölleşme, Nesli Tükenmekte Olan Türler, Çevresel Değişiklik, Tehlikeli Atıklar, Deniz Hukuku, Denizcilik Damping, Nükleer Test Yasağı, Ozon Tabakasının Korunması, Gemi Kirliliği, Sulak Alanlar

imzalandı ancak onaylanmadı: Hava Kirliliği-Kalıcı Organik Kirleticiler, Hava Kirliliği-Kükürt 94, Antarktika-Çevre Protokolü

Coğrafya - not: karayla çevrili; Batı Avrupa ve Balkan Yarımadası ile Ukrayna ve Akdeniz havzası arasındaki ana kara yollarının üzerinde stratejik konum

 Uç noktalar 
alt=Map of the extreme points of Hungary|sağ|425x425pik| Macaristan'ın en uç noktalarının haritası

 Yükseklik 
En yüksek nokta: Kékes, 1,014 m, , Gyöngyös (Heves (il))
En alçak noktası: Gyálarét (Segedin Belediyesi), at 78 m, , Segedin (Csongrád-Csanád (il))

 Enlem ve Boylam 
En batı yerleşimi: Felsőszölnök (Vas (il)), 
En doğu yerleşimi: Garbolc (Szabolcs-Szatmár-Bereg), 
En kuzey yerleşimi: Hidvégardó (Borsod-Abaúj-Zemplén), 
En güney yerleşimi: Kásád (Baranya (il)), 

 Merkez 
Coğrafi merkez: , Pusztavacs (Pest (il))

 Resimler 

 Kaynakça 

Kategori:Macaristan coğrafyası