Nauru Bölgesel Gözaltı Merkezi

Nauru Bölgesel Gözaltı Merkezi, 2001'den 2008'e, 2012'den 2019'a ve Eylül 2021'den itibaren kullanımda olan Avustralya’ya ait taşeron bir göçmen gözaltı tesisidir. Güney Pasifik adası ülkesi Nauru'da bulunur ve Nauru hükûmeti  tarafından yönetilir. Göçmen gözaltı tesislerinin kullanımı, Avustralya'daki zorunlu gözaltı politikasının bir parçasıdır.

Nauru tesisi, Howard hükûmetinin Pasifik Çözümü’nün bir parçası olarak 2001 yılında açıldı. Merkez, Rudd hükûmetinin seçim vaadini yerine getirme amacıyla 2008'de askıya alındı ancak sığınmacıların deniz yoluyla gelişlerinin sayısındaki büyük artışın ve Abbott muhalefetinin baskısının ardından Ağustos 2012'de Gillard hükûmeti tarafından yeniden açıldı. Mevcut Koalisyon ve İşçi Partisi’nin politikası, adada tutuklanan sığınmacıların çoğunun gerçek mülteci olarak değerlendirilmesine rağmen tüm tutukluların Avustralya'ya tekneyle ulaşmaya çalışması nedeniyle bu tutukluların Avustralya'ya yerleştirilemeyeceklerini belirtmektedir.

Merkezdeki en yüksek nüfus, Ağustos 2014'teki 1.233 tutukluydu. O zamandan bu yana çok sayıda tutuklu, Irak ve İran da dahil olmak üzere menşe ülkelerine geri gönderildi.

Kasım 2018 itibarıyla, Nauru'dan gelen bazı mülteciler (her iki taşeron tesisinden toplam 430 kişi) Amerika Birleşik Devletleri'ne yerleştirildi ancak Amerika Birleşik Devletleri'nin daha fazlasını alacağına dair umutlar söndü. Yeni Zelanda defalarca yılda 150 almayı teklif etmesine rağmen Avustralya hükûmeti bunu reddetti. İntihara meyilli davranış ve teslimiyet sendromu raporlarının ortaya çıkmasının ardından hükûmetin kamuoyu baskısına boyun eğmesi ve çocuklu aileleri çıkarmaya başlamasından sonra adada hâlâ 23 çocuk vardı.

Şubat 2019'da adadaki son dört çocuk (2013'te Nauru'da gözaltında tutulan orijinal 200 çocuktan), aileleriyle birlikte Amerika Birleşik Devletleri'ne yerleştirildi. 31 Mart 2019 itibarıyla kapatılan gözaltı merkezinde kimse yoktu ancak Mart 2020 itibarıyla adada 211 mülteci ve sığınmacı kalmıştı. 13 Haziran 2020 itibarıyla Nauru'da kalan son aile bir baba ve oğuldu; bekar bir kadın vardı ve geri kalanlar da bekar erkeklerdi.

2020 yılında Manus ve Nauru'dan 100'den fazla erkek, tıbbi tedavi için ana karaya nakledildikten sonra Brisbane'deki bir otelde gözaltına alınıyordu. COVID-19 salgını sırasında karantina adı altında odalara hapsedildiler ve sonunda Şubat 2021'de kamuya salındılar.

Eylül 2021'de Avustralya hükûmeti, adada devam eden bir sığınmacı gözaltı merkezi şeklini korumak için Nauru ile yeni bir anlaşma imzaladı. Temmuz 2021 itibarıyla Nauru'da yaklaşık 107 sığınmacı mevcuttu.

Merkezdeki tutuklular ciddi insan hakları ihlallerine maruz kalmıştı ve intihar ile psikiyatrik hastalıklara dair geniş çapta raporlar bulunmaktadır.

 Tarih 

 2001: Kuruluş 
küçükresim|upright=0.91| Merkezde dışarıda bulunan musluklar
sağ|küçükresim|upright=0.91| Ortak alan
Nauru'da bir taşeron gözaltı merkezinin kurulması, 10 Eylül 2001'de Nauru başkanı René Harris ve Avustralya'nın o zamanki savunma bakanı Peter Reith tarafından imzalanan İlkeler Bildirgesi'ne dayanıyordu. Açıklama, 800 kişiye yetecek kadar büyük bir gözaltı merkezi kurulmasının yolunu açtı ve buna, geliştirme faaliyetleri için 20 milyon A$ tutarında bir taahhüt de eşlik etti. İlk tutuklular, Mayıs 2002'ye kadar Nauru'dan ayrılmaları şartıyla MV Tampa tarafından kurtarılan kişiler olacaktı. Daha sonra 11 Aralık'ta, konaklayan sayısını 1.200'e çıkaran ve vadedilen geliştirme faaliyetine ek olarak 10 milyon dolar sözü verilen bir mutabakat bildirisi imzalandı.

İlk planlara göre sığınmacılar, Uluslararası Halter Federasyonu'nun oyunları için inşa edilmiş modern ve klimalı konutlarda barındırılacaktı. Arazi sahiplerinin ekstra tazminat taleplerinin reddedilmesi üzerine bu plan değiştirildi. İki kamp inşa edildi. "Yukarı taraf" adı verilen ilk kamp, Meneng Bölgesi'ndeki eski bir spor sahasında ve koşu parkurundaydı (0.540564°S 166.929703°E). İkinci kamp ise “hükûmet binası” olarak adlandırılmıştı ve yine Meneng Bölgesi'nde bulunan eski başkanlık binasının sahasında konumlandırılmıştı (0.547597°S 166.939697°E). 10 Aralık 2003'te bir ay süren bir açlık grevi başladı. Grevi yapanların çoğunluğu, Tampa meselesinde Afganistan’dan kurtarılmış ve dosyalarının yeniden incelenmesi için prostesto yapan Hazaralardı.

Temmuz 2005 itibarıyla Nauru'da sığınmacı olarak 32 kişi gözaltına alınmıştı: 16 Iraklı, 11 Afgan, 2 İranlı, 2 Bangladeşli ve 1 Pakistanlı. Iraklıların ikisi dışında diğerleri, Avustralya'ya serbest bırakıldı; 25 kişilik son grup, 1 Kasım 2005'te ayrıldı. Geriye kalan iki Iraklı ise bir yıldan fazla bir süre gözaltında kaldı. Sonuncusu, beş yıl tutuklu kaldıktan sonra nihayet Ocak 2007'de ismi açıklanmayan bir İskandinav ülkesi tarafından kabul edildi. Diğeri ise o sırada bir Avustralya hastanesindeydi ve daha sonra sığınma davası karara bağlanırken kendisine Avustralya'da kalma izni verildi. Eylül 2006'da; sekiz Birmanyalı Rohingya erkekten oluşan bir grup, Christmas Adası'ndan buraya nakledildi. 15 Mart 2007'de Avustralya hükûmeti, Sri Lanka'dan 83 Tamil'in Christmas Adası'ndan Nauru gözaltı merkezine transfer edileceğini duyurdu. Ayın sonunda Nauru'ya vardılar.

 2007: Kapanış 
Aralık 2007'de, yeni seçilen Avustralya başbakanı Kevin Rudd, ülkesinin artık Nauru gözaltı merkezinden yararlanmayacağını ve "Pasifik Çözümü’ne" derhal son vereceğini duyurdu. Geriye kalan son Birmanyalı ve Sri Lankalı tutuklulara, Avustralya'da oturma hakkı verildi. Nauru, Avustralya'dan çok ihtiyaç duyulan yardımı kaybetme olasılığı karşısında endişeyle tepki gösterdi.

 2012: Yeniden Açılma 
Ağustos 2012'de, başbakan Julia Gillard liderliğindeki İşçi Partisi hükûmeti, Avustralya'ya tekneyle gelen sığınmacıların Nauru'ya (ve PNG'deki Manus Adası’na) transferinin yeniden başlatıldığını duyurdu. Avustralya, 29 Ağustos 2012'de Nauru ile bir ön mutabakat bildirisi imzaladı. İlk grup, ertesi ay geldi. Merkezlerin yeniden açılması, Birleşmiş Milletler'in zorunlu tedbirler konusunda hükûmete yardım etmeyi reddetmesinin ardından Avustralya'daki İşçi Partisi hükûmetine yönelik eleştirilere yol açtı. Kasım 2012'de; Uluslararası Af Örgütü'nden bir ekip, kampı ziyaret etti ve kampı, "bir insan hakları felaketi [...] belirsizlik, hukuka aykırı gözaltı ve insanlık dışı koşulların zehirli bir karışımı" olarak tanımladı.

Nauru ile Avustralya arasındaki mutabakat bildirisi, 3 Ağustos 2013'te yeniden müzakere edildi. 2013 Mutabakat Zaptı'nın 12. Maddesi, mültecilerin Nauru'ya yeniden yerleştirilmesine izin vermektedir: "Nauru Cumhuriyeti, katılımcılar arasında düzenlemeler ve sayılar konusunda anlaşmaya varılması koşuluyla uluslararası korumaya ihtiyaç duyduğu tespit edilen ve buraya transfer edilmiş olanların Nauru'ya yerleşmesine olanak sağlamayı taahhüt eder".

 Temmuz 2013: İsyan 
19 Temmuz 2013'te gözaltı merkezinde bir isyan çıktı ve 60 milyon dolar değerinde hasara yol açtı. Polis ve gardiyanların üzerine taş ve sopalar atıldı. Hafif yaralanan 4 kişi, hastaneye kaldırıldı. Diğer kişiler ise morarma ve kesik nedeniyle tedavi altına alındı. Ayaklanma, saat 15.00'te tutukluların protesto yapmasıyla başladı. 200'e yakın tutuklu kaçtı ve yaklaşık 60'ı, gece boyunca adanın polis karakolunda tutuldu. Çok sayıda araç ve 600 kişiye kadarlık konaklama bloğu, ofisler, yemek odası ve sağlık merkezinin de aralarında bulunduğu binalar; yangında yok oldu. Bu, merkezdeki binaların yaklaşık yüzde 80'ini oluşturmaktaydı. İsyana karıştığı belirlenen 545 erkek tutukludan 129'u, polis gözlemevinde gözaltına alındı.

Ekim 2015'te Nauru, gözaltı merkezinde tutulan sığınmacıların artık ada çevresinde hareket özgürlüğüne sahip olduğunu açıkladı. Üç kadına tecavüz edildiği ve sığınmacılara yönelik çok sayıda saldırının gerçekleştiği yönündeki haberler göz önüne alındığında bunun aslında onlar için tehlikeyi artırabileceği bildirildi.

 Kasım 2016: Amerika Birleşik Devletleri'ne yerleştirme anlaşması 
Kasım 2016'da, Nauru ve Manus Adaları'nda gözaltında tutulan kişilerin ABD’ye yerleştirilmesi konusunda bir anlaşma yapıldığı açıklandı. Bu mültecilerden kaçının ABD'ye yerleştirileceğine dair çok az kamu bilgisi mevcut ancak ilk raporlara göre 1.250 kadar mültecinin Nauru ve Manus Adası'ndan ABD'ye transfer edileceği tahmin edildi. Dönemin başbakanı Malcolm Turnbull, önceliğin "en çok korunmasız olanlarda", özellikle de Nauru'daki ailelerde olduğunu belirtti. 27 Şubat 2017'de Avustralya Göçmenlik ve Sınır Koruma Bakanlığı; Senato Hesaplama Komitesine, yeniden yerleştirme anlaşmasının bir parçası olarak ön taramanın başladığını ancak Amerika Birleşik Devletleri İç Güvenlik Bakanlığı yetkililerinin, başvuranları resmi olarak incelemeye başlama yetkisinin henüz olmadığını bildirdi.

 Şubat 2019: Nauru açıklarındaki son çocuklar için "Medevac" tasarısı kabul edildi 
3 Şubat 2019'da başbakan Scott Morrison, Nauru'da kalan son dört çocuklu ailenin ABD'ye gitmek üzere olduğunu duyurdu. Bunlar; Koalisyon, 2013'te hükûmeti kazandığında adada tutulan 200'den fazla çocuğun sonuncusu olacaktı.

13 Şubat 2019'da, "Medevac tasarısı" olarak bilinen bir yasa tasarısı, Avustralya parlamentosundan kıl payı kabul edildi ve doktorlara, Manus ve Nauru'daki sığınmacıların tıbbi olarak tahliye edilip anakaraya getirilebileceğinin belirlenmesi sürecinde daha fazla söz sahibi olma hakkı tanındı. İki doktorun onayı gerekmekteydi ancak onay, üç alandan birinde içişleri bakanı tarafından geçersiz kılınabilecekti. İnsan hakları savunucuları, kararı memnuniyetle karşıladı; içlerinden biri bunu, "ülke olarak bir dönüm noktası" olarak nitelendirdi ve kamuoyu, hasta insanların tedaviye ihtiyacı olduğuna inanıyordu.

 Ağustos – Eylül 2019: rakamlarla ilgili güncelleme 
Avustralya hükûmeti, 28 Ağustos 2019 itibarıyla Nauru'da 288 kişinin kaldığını bildirdi; 330'u ABD'ye yerleştirilmişti ve 85 kişinin daha ABD'ye yerleştirilmesi onaylanmıştı ancak henüz ayrılmamışlardı.

30 Eylül itibarıyla PNG ve Nauru'da kalan toplam sığınmacı sayısının 562 olduğu (Haziran 2014'teki zirvenin yüzde 23'ü) ve diğer 1.117 kişinin de "tıbbi tedavi veya refakatçi aile üyeleri halinde geçici olarak Avustralya'ya transfer edildiği" bildirildi. Her tesis için ayrı ayrı sayı verilmedi.

 Mart – Mayıs 2020 
Mart 2020'de İçişleri Bakanlığı; Senato Hesaplama Komitesine, 211 mülteci ve sığınmacının Nauru'da ve 228'inin Papua Yeni Gine'de kaldığını ve muhtaç oldukları kişiler de dahil olmak üzere yaklaşık 1.220 kişinin tıbbi tedavi görmek için Avustralya'da olduğunu söyledi. Onaylanmış mültecilerin ABD'ye transferi ve yeniden yerleştirilmesi, COVID-19 salgını sırasında devam ediyordu.

 Haziran 2020: Brisbane 
Haziran 2020 itibarıyla Manus ve Nauru'dan 100'den fazla erkek, tıbbi tedavi için anakaraya nakledildikten sonra Brisbane'deki Kangaroo Point'teki bir otelde gözaltında tutuluyordu. COVID-19 salgını sırasında tecrit adı altında odalara kapatıldılar. Erkekler, balkonlarından protestolar düzenledi ve protestocular birkaç kez de dışarıda toplandı. 25 erkek, Şubat 2021'de serbest bırakıldı.

 Eylül 2021: Yeni Sözleşme 
Eylül 2021'de içişleri bakanı, adada devam eden bir sığınmacı gözaltı merkezi biçimini korumak için Nauru ile yeni bir anlaşma imzaladı.

6 Ekim 2021'de Avustralya hükûmeti; PNG'de kalan 124 erkeğin sorumluluğunu, PNG hükûmetine devretti. Geride kalan erkeklere, seçeneklerinin ya Nauru'ya transfer olmak ya da PNG'ye yerleşmek olduğu söylendi. 31 Temmuz 2021'de Nauru'daki resmi sığınmacı sayısı 107'ydi. Tesisin işletmecileri, Canstruct, 2021 ortalarında sona eren mali yılda tutuklu başına en az A$500,000 kar elde etti. Şubat 2022 itibarıyla Avustralya tarafından Nauru'da tutulan 115 sığınmacı vardı ve bu sığınmacıların her biri, hükûmete yıllık olarak 4 milyon dolardan fazlaya mal oluyordu (günlük yaklaşık 12.000 dolar).

 İşletmeciler 

 2012 – Ekim 2017: Broadspectrum (eski adıyla Transfield Services), Manus ve Nauru'daki operasyonları gerçekleştirmek için Wilson Security'ye taşeronluk yaptı. Eylül 2016'da Wilson, itibarının zedelendiğini öne sürerek Ekim 2017'deki sözleşmesinin sonunda geri çekileceğini duyurdu ve Broadspectrum'un büyük sahibi Ferrovial da Göçmenlik ve Sınır Koruma Bakanlığına hizmet vermeyi sonlandıracağını duyurdu.
 Ocak 2017'de Avustralya Ulusal Denetim Ofisi, hükûmetin taşeron gözaltı merkezlerindeki güvenlik ve destek hizmetlerine ilişkin sözleşme yönetimine ait bir denetim yayınladı. Raporda, "Göçmenlik ve Sınır Koruma Bakanlığı'nın taşeron gözaltı merkezlerindeki garnizon destek ve sosyal yardım hizmetleri sözleşmelerinin yönetiminin... etkili sözleşme yönetimi uygulamalarının oldukça gerisinde kaldığı" bulundu. Birkaç zayıf noktayı vurgulayarak devam etti ve üç tavsiyede bulundu.
 Ekim 2017 – günümüz: Brisbane firması olan Canstruct International, Avustralya hükûmeti ile başlangıçta 591 milyon doların üzerinde değerde bir sözleşme imzaladı. Şirket, ilk mali yılında (30 Haziran 2018'de sona eren) 43 milyon dolardan fazla kar elde etti. Kontrolün 31 Ekim'de Nauru hükûmetinin ticari kuruluşu olan Nauru Bölgesel Gözaltı Merkezi Şirketine devredilmesi planlanmıştı ancak tarih ileri çekildi. Canstruct'a devredildiği sırada şirketin varlıkları, 8 dolardı. 2021'in ortalarında sona eren mali yılda Canstruct, A$101 million kar elde etti; bu da her tutuklu için (o zaman 200'den az sayıda) sayının 500.000 dolarının üzerinde anlamına geliyor.

 Koşullar ve insan hakları sorunları 
19 Temmuz 2013'te gözaltı merkezinde büyük bir isyan çıktı. Yangında birçok bina yangın nedeniyle yok oldu ve hasar, hesaplanana göre 60 milyon dolardı. Tesiste tutukluların dudaklarını birbirine dikmesi de dahil olmak üzere açlık grevleri ve kendine zarar verme eylemlerinin yanı sıra en az iki kişinin kendilerini ateşe verdiği bildirildi. İntihar girişimleri de rapor edildi. Uluslararası Göç Örgütü tarafından tıbbi personal sağlanmıştır.
küçükresim|Eylül 2013’teki Egemen Sınırlar Operasyonu’nun başlamasından sonra Nauru Bölgesel Gözaltı Merkezi’ndeki tutuklu nüfusunu aylık olarak gösteren grafik
Durumlarının belirsizliği ve sevdiklerinden uzak olmaları nedeniyle tutuklular tarafından yoğun bir umutsuzluk duygusu defalarca dile getirildi. 2013 yılında deneyimli bir hemşire, gözaltı merkezini "toplama kampı gibi" olarak tanımladı.

2015 yılında gözaltı merkezinden birkaç personel, kadınlara ve çocuklara yönelik çok sayıda cinsel istismar vakasının meydana geldiğini iddia eden açık bir mektup yazdı. Mektupta, Avustralya hükûmetinin 18 aydan uzun bir süredir bu suistimallerden haberdar olduğu iddia ediliyordu. Bu mektup, Moss'un "gardiyanların sığınmacı çocuklarla cinsel çıkar karşılığında esrar ticareti yapmış olabileceğini" ortaya koyan incelemesine ağırlık kattı.

2018 yılında, çocukların kendilerine zarar verdiği ve intihara teşebbüs ettiği yönündeki raporlar; dikkatleri, tekrar merkezdeki koşullara çekti. Henüz sekiz yaşında olan çocukların intihara meyilli davranışlar sergiledikleri belgelendi ve tahminen 30 çocuğun ölümcül olabilen ilerleyici, kötüleşen bir psikiyatrik durum olan teslimiyet sendromundan muzdarip olduğu belirtildi. Hem geldikleri ülkede hem de kamptaki günlük yaşamlarında yaşadıkları aşırı travmanın, umutsuzluk ve terkedilmişlik duygusuyla birleşmesinin; bu durumun ortaya çıkmasına katkıda bulunduğu düşünülüyor.

 Medya erişimi 
Nauru adasına ve özellikle Bölgesel Gözaltı Merkezine medya erişimi, Nauru hükûmeti tarafından sıkı bir şekilde kontrol edilmektedir. Ocak 2014'te Nauru hükûmeti, adaya medya vizesi maliyetini 200 Avustralya dolarından 8.000 dolara çıkardığını duyurdu; vize verilmediği takdirde geri ödeme de yapılmayacaktı. O günden bu yana Al Jazeera, ABC, SBS ve The Guardian gazetecileri; medya vizesi başvurularında başarılı olamadıklarını açıkladılar. Egemen Sınırlar Operasyonu başlamadan önce adayı ziyaret eden son gazeteci, BBC'den Nick Bryant'tı.

2014 yılında Ulusal Güvenlik Mevzuatı Değişiklik Yasası (No. 1); sığınmacılarla ilgili olanlar da dahil olmak üzere herhangi bir özel istihbarat operasyonunu ifşa etmeyi, 10 yıla kadar hapisle cezalandırılabilecek bir suç haline getirdi. Bu, ihbarcılardan gelen bilgileri haber yapmak isteyen gazeteciler üzerinde çok az bir koruma olmasını sağladı. Bu, gözaltı merkezlerinde çalışan profesyonel gazetecilerin yanı sıra öğretmen ve sağlık çalışanlarının da susturulmasına neden oldu. Gazetecilerin içeri girmesi veya haber yapması engellendi ve personel; hapis cezası tehdidi altında, Avustralya'nın taşeron gözaltı merkezinde olup bitenler hakkında konuşmalarını engelleyen gaddar iş sözleşmeleri uyarınca susturuldu. 1 Temmuz 2015 tarihli Avustralya Sınır Gücü Yasası'nın Gizlilik ve İfşa Hükümleri, merkezlerden birindeki herhangi bir olay hakkında konuşan işçilerin 2 yıl hapis cezasına çarptırılacağına hükmetti. Bu hüküm, doktorların ve diğer sağlık çalışanlarının yüksek mahkemeye itiraz etmesinden sonra, Ağustos 2017'de Peter Dutton tarafından öne sürülen değişikliklerle hafifletildi. Değişiklikler geriye dönük olarak uygulanacaktı ve gizlilik hükmünün yalnızca Avustralya'nın güvenliğini, savunmasını veya uluslararası ilişkilerini tehlikeye atabilecek; cezai soruşturma suçlarına müdahale edebilecek veya hassas kişisel ya da ticari konuları etkileyebilecek bilgiler için geçerli olacağını şart koşuyordu.

Ekim 2015'te The Australian gazetesinin siyasi yorumcusu Chris Kenny, 18 aydan uzun bir süre sonra Nauru'yu ziyaret eden ilk Avustralyalı gazeteci oldu. Kenny adadayken Nauru'da tecavüze uğradığını iddia eden ve ortaya çıkan hamileliğin kürtajını talep eden "Abyan" isimli Somalili bir mülteciyle röportaj yaptı. Sığınmacı Kaynak Merkezi'nden Pamela Curr; Kenny'yi, kendisiyle konuşmak için Abyan'ın odasına zorla girmekle suçladı— Kenny, bu iddiayı şiddetle reddetti. Haziran 2016'da Avustralya Basın Konseyi, makalesinin içeriği ve başlığıyla ilgili şikayeti reddetti.

Haziran 2016'da; A Current Affair'den bir televizyon ekibine, adaya ve merkeze erişim izni verildi. Muhabir Caroline Marcus; sığınmacıların kendilerine ait televizyon, mikrodalga fırın, klima ve buzdolabı bulunan; tam donanımlı sökülebilir birimlerde barındırıldığını bildirdi. The Daily Telegraph'taki bir köşe yazısında ve ACA sunucusu Tracy Grimshaw ile yaptığı röportajda Marcus, mürettebatın ziyaretiyle ilgili herhangi bir koşul olmadığını söyledi ve Avustralya hükûmetinin, mürettebata vize verildiğinden onlar gemiye varıncaya kadar habersiz olduğunu belirtti. ada.

 Ayrıca bakınız 

 Avustralya'da iltica
 Manus Bölgesel Gözaltı Merkezi
 Avustralya’ya ait göçmen gözaltı tesislerinin listesi
 Egemen Sınırlar Harekatı
 Pasifik çözümü
 Avustralya'da göçmen sağlığı

 Kaynakça 

 Daha fazla bilgi için 

 Dışişleri ve Ticaret Bakanlığı – Sığınmacılara İlişkin Mutabakat Zaptı Nauru ile imzalandı, 11 Aralık 2001
 Bayan Elaine Smith'in Göç Değişikliği (Belirlenmiş İzinsiz Gelişler) Yasa Tasarısı 2006 hükümlerine ilişkin Soruşturma adlı sunumundaki gözaltı merkezi içindeki resimler

Kategori:Nauru hukuku
Kategori:Webarşiv şablonu wayback bağlantıları
Kategori:İncelenmemiş çeviri içeren sayfalar