Alaüddevle Mirza

Alaüddevle olarak da yazılan Rükn-üd-din Alaüddevle Mirza (1417 - 1460) bir Timurlu prensi ve Orta Asya hükümdarı Şahruh'un torunuydu. Büyükbabasının ölümünün ardından Alaüddevle, ardından gelen veraset mücadelesine karıştı. Başlangıçta stratejik bir avantaja sahip olmasına rağmen, sonunda daha başarılı rakipleri tarafından geride bırakıldı. Alaüddevle tahtı ele geçirmek için yaptığı sayısız başarısız girişimin ardından sürgünde öldü.
Erken dönem yaşamı ve kariyeri
Alaüddevle Haziran/Temmuz 1417'de Herat'ta, Baysungur Mirza'nın en büyük oğlu ve aynı zamanda özgür bir eşten doğan tek çocuk olarak dünyaya geldi. Babası Timurlu Sultanı Şahruh'un oğluydu. Timurlu subay Emir Çulpan Kauçin'in kızı olan annesi Can Malik Ağa, daha önce Baysungur'un kuzeni İskender Mirza ile evliydi. Küçük kardeşlerinin aksine Alaüddevle, kuzeni Abdüllatif Mirza ile birlikte büyükanneleri İmparatoriçe Gevher Şad tarafından kraliyet sarayında yetiştirildi. Muhtemelen o ve Şahruh, en büyük iki oğullarının ilk çocukları olan erkekleri tahtın potansiyel halefleri olarak yetiştiriyorlardı. Ancak Alaüddevle kısa sürede büyükannesinin favorisi olarak ortaya çıktı.

Baysungur'un 1433'te erken ölümü üzerine, o zamanlar on altı yaşında olan Alaüddevle, babasının Emir-i Divan görevinin yanı sıra, imparatorluğun Özbek kabilelerine karşı savunmasında önemli bir stratejik konuma sahip olan Mazandaran valiliği görevini de devraldı. Bununla birlikte, prensin resmî görevinden ziyade kraliyet sarayının işlerine odaklandığı görülmektedir. Ertesi yıl dedesinin Karakoyunlulara karşı Azerbaycan'da düzenlediği üçüncü sefere katıldı. Şahruh 1444'te hastalandığında, Gevher Şad onun ölümünü bekleyerek güçlü Emir Firuzşah'ı Alaüddevle'nin tahta geçmesini desteklemeye zorladı ve diğer şehzadeleri kızdırdı. Şahruh hastalığından kurtulup bunu öğrendiğinde Firuzşah'ı azarlamış, Firuzşah bu utanca dayanamayarak daha sonra hastalıktan ölmüştür.

Veraset savaşı
Şahruh, Mart 1447'de bir diğer torunu Sultan Muhammed'in isyanını bastırdıktan kısa bir süre sonra Rey'deki kışlık karargâhında hastalıktan öldü. Yanında bulunan Gevher Şad, Herat'ta Şahruh'un vekili olarak bırakılan Alaüddevle'ye sultanın ölümünü bildiren bir mesaj gönderdi. Ancak, Alaüddevle ve Abdüllatif cenazeyi defnetmek üzere Herat'a götürürken, Abdüllatif büyükannesine saldırdı ve hem onu hem de cenazeyi rehin aldı. Bunun nedenleri belirsizdir; Alaüddevle'nin önünü kesmeye ve kendi taht iddialarını ilerletmeye çalışıyor olması muhtemeldir. Alternatif olarak bu, o sırada Şahruh'un hayatta kalan son oğlu olan babası Uluğ Bey'in iddialarını desteklemek için önceden hazırlanmış bir planın parçası da olabilir. Herat'ta vakit geçirmekte olan Alaüddevle durumu öğrenince kendini sultan ilan etti ve dedesinin hazinesini askerler arasında dağıttı. Prensin askerleri daha sonra hain kuzenine karşı bir saldırı başlatarak dul imparatoriçeyi serbest bıraktı ve Herat'taki Gevher Şad Türbesi'ne gömdüğü büyükbabasının naaşını kurtardı.

Takip eden birkaç ay boyunca Timur İmparatorluğu'nun çeşitli bölgeleri Şahruh'un torunları tarafından parsellendi ve ilgili prensler temkinli ve savunmacı kalmayı tercih etti. Bu süre zarfında Alaüddevle, dedesinin eski başkenti Herat'ı da içeren zengin Horasan bölgesini elinde tutarak imrenilecek bir konumdaydı. Buna ek olarak, Şahruh'un soylularının çoğunun bağlılığının yanı sıra nüfuzlu dul imparatoriçe Gevher Şad'ın da teveccühünü kazanmıştı.

Bu ara Mayıs ayında Semerkant'tan yöneten Uluğ Bey'in Muhammed Cuki'nin oğlu Ebubekir'i esir alması ve daha önce Muhammed Cuki'nin toprağı olan Belh'e kendi birliklerini yerleştirmesiyle sona erdi. Uluğ Bey, Alaüddevle'nin kendisini engellemek için ordusunu topladığını duyunca, emiri ona yeğeniyle barış yapmasını tavsiye etti. Kardeşi Ebul Kasım Babür'ün Herat yakınlarında akınlar yaptığını yeni öğrenmiş olan Alaüddevle bu teklifi kabul ederek Uluğ Bey'in Ebu Bekir'in eski topraklarının çoğunu elinde tutmasına izin verdi. Alaüddevle kardeşinin kuvvetleriyle yüzleşmek üzere Meşhed'e yürürken, her iki prensin emiri de Uluğ Bey'in rakipleri üzerinde tam bir fetih hedeflediğine işaret ederek onları ittifak yapmaya çağırdı. Habuşan'da bir sınır üzerinde anlaştılar ve kendi başkentlerine döndüler.

O yılın kışında Alaüddevle, babasının valisi olarak Belh'te görev yapan Abdüllatif ile kavgaya tutuştu. Alaüddevle kuzenine karşı bir sefer başlattı ve bölgeyi yağmaladı. Uluğ Bey bunu saldırmak için bir bahane olarak kullandı ve Abdüllatif ile birlikte 1448 baharında yeğenine karşı bir istila başlattı. İki ordu Tarnab'da karşılaştı ve Alaüddevle yenilerek Astarabad'daki Ebul-Kasım Babür'ün yanına çekilmek zorunda kaldı. Meşhed Uluğ Bey'in kuvvetleri tarafından işgal edilirken Abdüllatif Herat'ı fethetti. Bu başarısızlıkla Alaüddevle takipçileri arasındaki desteğini büyük ölçüde kaybetti ve eski üstünlüğünü asla geri kazanamadı. Büyükannesi Gevher Şad'ın bile ondan şüphe ettiği, bunun yerine kardeşi Sultan Muhammed'in yanına İsfahan'a sığındığı ve beraberinde birçok akrabasını, soyluyu ve çok sayıda askeri getirdiği görülmektedir.

Kardeşleri ile çatışma
Şubat 1449'a gelindiğinde Ebul Kasım Babür, daha önce Uluğ Bey'i yenilgiye uğratmış olan Herat'ın kontrolünü ele geçirmişti. Bu noktada Alaüddevle halâ onun yanında olsa da, Ebul Kasım Babür artık şüphesiz ikisinden daha önde geleniydi. Buna rağmen Alaüddevle, Horasan halkı arasındaki popülaritesi ve büyükannelerinin sürekli teveccühünü kazanması nedeniyle halâ bir tehdit olarak kalmaya devam ediyordu. Ebul Kasım Babür bu nedenle onu oğlu İbrahim'in yanına hapsetmeyi tercih etti.

Ancak Alaüddevle kısa süre sonra kaçarak önce Gur'a sonra da Sistan'a sığındı. Kardeşi onu takip etmeye devam edince, o sırada Sultan Muhammed'in elinde bulunan Yezd'e çekildi. Alaüddevle, Gevher Şad ile birlikte Sultan Muhammed'i Herat üzerine yürümeye teşvik etti ve bu da Ebul Kasım Babür'ün kuvvetlerinin yenilgiye uğratılması ve şehrin ele geçirilmesiyle sonuçlandı. Kardeşi gibi Sultan Muhammed de Alaüddevle'nin bölgede desteğini sürdürmesinden endişe duydu ve onu vali olarak görev yapması için Kabil'e gönderdi. Ancak 1451 yılına gelindiğinde Alaüddevle, evlilik bağları olduğu Arlat kabilesinin desteğini kazanmış ve taht için bir girişimde daha bulunmasına izin vermiştir. Sultan Muhammed kardeşleriyle savaşmak üzere yokken, Alaüddevle şehir halkının yardımıyla Herat'ın kontrolünü ele geçirdi. O sırada soyluları arasında bir isyanla karşı karşıya olan Sultan Muhammed buna karşı koyamadı, bunun yerine kaynaklarını merkezi toprakları üzerindeki kontrolünü yeniden tesis etmeye ayırmak zorunda kaldı. Ancak Ebul-Kasım Babür bu fırsatı Herat'ı geri alma girişiminde bulunmak için kullandı. Onun yaklaşması üzerine Alaüddevle Belh'e çekildi, ancak onun yokluğunda bile şehrin teslim olması için Ebul Kasım Babür'ün uzun bir kuşatması gerekti.

Aynı yılın Haziran ayında Alaüddevle, Uluğ Bey ve Abdüllatif'in ölümlerinin ardından şehri ele geçiren Abdullah Mirza'dan Semerkant'ı almak için bir girişimde bulundu. Alaüddevle, istilasını başlatmayı planladığı Şapurkan, Belh ve Hisar şehirlerini ele geçirdi. Abdullah onu karşılamak için Şehrisebz'den yola çıktı, ancak her iki ordu da savaşmadan ayrıldı ve her hükümdar kendi şehirlerine döndü. Alaüddevle daha sonra Herat'ı almak için bu kez Karakoyunlularla birlikteyken başka bir girişimde bulundu ve bu da başarısız oldu. Bunun sonucunda Ebul-Kasım Babür tarafından ceza olarak kör edildi.

Son yılları ve ölümü
Sonraki yıllarda Abdullah Mirza, Şahruh'un ağabeyi Miran Şah'ın torunu Ebu Said Mirza tarafından idam edilirken, Sultan Muhammed de kendisi de 1457'de ölen Ebul Kasım Babür tarafından öldürüldü. Babür'ün halefi, on bir yaşındaki oğlu Mahmud, sadece birkaç haftalık bir yönetimden sonra Alaüddevle'nin oğlu İbrahim tarafından Herat'tan sürüldü. Ancak İbrahim'in kendisi de aynı yılın Temmuz ayında Ebu Said'in yaklaşması üzerine kaçtı, ancak Ebu Said şehri ele geçirmeyi başaramadı. Bu çatışmalar Karakoyunlu hükümdarı Cihan Şah'ın dikkatini çekti ve İbrahim'i Astarabad yakınlarında yenerek Herat'a çekilmeye zorladı ve kısa süre sonra Alaüddevle ve kuvvetleri de ona katıldı. Ancak ikisi de Cihan Şah'a karşı koyacak güce sahip değildi ve Haziran 1458'de ele geçirilen şehri terk etmek zorunda kaldılar.

Ertesi bahar, iki prens Şahruh'un en büyük kardeşi Ömer Şeyh'in torunu olan Sultan Sencer ile Ebu Said'e karşı ittifak yaptı. İki güç, Ebu Said'in galip geldiği Serahs Savaşı'nda karşılaştı. Sultan Sencer yakalanıp idam edilirken, Alaüddevle ve oğlu kaçtı, ancak İbrahim sadece birkaç ay sonra öldü. Alaüddevle'nin kendisi 1460 yılında Hazar vilayeti Rostamdar'da sürgündeyken öldü. Herat'taki Gevher Şad Türbesi kompleksine gömüldü.

Aile
 Eşler
 Zeynep, Yadigar Şah Arlat'ın kızı
 Murad Sultan Ağa, Barat Khwaja Bakhshi'nin kızı

Çocuklar
Baysungur Mirza (1435 – 1456) (Zeynep tarafından)
İbrahim Mirza (1440 – 1459) (Murad Sultan Ağa tarafından)
Rukiye Sultan Begüm - Ebu Said Mirza ile evlendi
Şahzade

Notlar

Kaynakça

Kategori:Timur Devleti hükümdarları
Kategori:1417 doğumlular
Kategori:1460'ta ölenler