Tbeti İncilleri

Tbeti İncilleri 
küçükresim|Artvin Şavşat İlçesi
küçükresim|Tbeti Manastırı
Tbeti İncilleri, tarihsel Şavşeti bölgesinde, günümüzde Artvin ilinin Şavşat ilçesine bağlı Cevizli (eski adıyla Tbeti) köyünde yer alan Tbeti Manastırı’nda kopyalanmış Gürcüce elyazması İncil nüshalarının ortak adıdır. Orta Çağ Gürcü yazı ve minyatür sanatının önemli örnekleri arasında kabul edilen bu eserler, Tao-Klarceti kültür havzasının dinî ve entelektüel üretimini yansıtmaktadır.Rayfield, Donald (2012). Edge of Empires: A History of Georgia. Reaktion Books.
küçükresim|Tao-Klarceti
Tbeti Manastırı, 9–11. yüzyıllar arasında Gürcü manastır kültürünün önde gelen merkezlerinden biri olarak faaliyet göstermiştir. Bölge, Bagratlılar döneminde (özellikle III. David Kuropalates devrinde) dinî mimari ve yazma eser üretimi açısından önemli bir gelişim göstermiştir. Tbeti’de kopyalanan İncil nüshaları, bu kültürel canlanmanın somut göstergeleri arasında yer almaktadır.Toumanoff, Cyril (1963). Studies in Christian Caucasian History. Georgetown University Press.

Rusya Ulusal Kütüphanesi Doğu Yazmaları Bölümü’nde muhafaza edilen Birinci Tbeti İncili 322 yapraktan oluşmaktadır. Kolofon kaydına göre eser, 995 yılında Tbeti Kilisesi’nde Davit Oşkeli ve Arkiposi tarafından istinsah edilmiştir. Elyazması, dönemin Gürcü yazı sistemleri olan Asomtavruli ve Nushuri karakterleriyle kaleme alınmıştır. Metin düzeni, satır planlaması ve süsleme unsurları bakımından 10. yüzyıl Gürcü kitap sanatının tipik özelliklerini taşımaktadır.National Library of Russia, Institute of Oriental Manuscripts. Georgian Manuscript Collection Catalogue (Tbeti Gospel, 995).

Tiflis’te bulunan Korneli Kekelidze Gürcistan Elyazmaları Ulusal Merkezi’nde muhafaza edilen ikinci Tbeti İncili, 38,5 × 30 cm ölçülerinde olup 242 yapraktan meydana gelmektedir. Bu nüsha da Asomtavruli ve Nushuri yazı karakterleriyle istinsah edilmiştir. Paleografik özellikleri, metnin 10. yüzyıl sonlarına tarihlendirilmesini mümkün kılmaktadır. Eser, metin geleneği açısından Gürcü İncil çevirilerinin erken dönem varyantlarını yansıtır.Korneli Kekelidze Georgian National Centre of Manuscripts. აღწერილობა ქართული ხელნაწერებისა (Georgian Manuscript Descriptions Catalogue). Tiflis.

Aynı merkezde korunan ve 1161–1165 yılları arasında kopyalanmış olan bir başka Tbeti İncili ise 321 yapraktan oluşmaktadır. Bu nüsha resimlidir ve minyatür programı bakımından dikkat çekicidir. Gürcü Orta Çağ minyatür sanatının gelişim sürecini belgeleyen bu eser, figüratif sahneler ve süsleme kompozisyonları açısından bölgesel sanat üslubunu ortaya koymaktadır. Eastmond, Antony (1998). Royal Imagery in Medieval Georgia. Penn State University Press.

Tbeti İncilleri, yalnızca dinî metinler olarak değil, aynı zamanda Gürcü dil tarihi, paleografi ve sanat tarihi açısından birincil kaynak niteliği taşımaktadır. Yazı karakterlerinin evrimi, metin varyantları ve süsleme programları üzerinden yapılan akademik çalışmalar, Tao-Klarceti bölgesinin kültürel tarihi hakkında önemli veriler sunmaktadır.

Kaynakça