Çerkes edebiyatı

Çerkes edebiyatı, Çerkes dillerinde yaratılmış sözlü veya yazılı eserlerdir.Литературный энциклопедический словарь. — М.: Сов. энциклопедия, 1987.АДЫГЕЯ : [арх. 12 июня 2017] / М. Г. Шарце, Г. И. Гладкевич, В. Р. Эрлих // Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс]. — 2020.

 Tarih 
Bundan önce sözlü Çerkes edebiyatı mevcut olsa da yazılı Çerkes edebiyatı XIX. yüzyılın 1. yarısından itibaren oluşmaya başlamıştır. Rusya'da 1920 sonrasında üç lehçede (Doğu Çerkesçesinden Kabardey ile Batı Çerkesçesinden Çemguy ve Şapsığ) yazılan dört bölgesel edebiyat (Kabardey, Şerces, Adigey ve Şapsığ) doğmuştur. Bu dört edebiyattan ikisi, yani Kabardey ve Şerces bölgesel edebiyatları (bazı önemsiz kelimeler dışında) Kabardey edebî dilini benimsemiştir. Bu dört edebiyat 1945 yılına değin sürmüş, aynı yıl Şapsığların özerkliğine son verilmesi ile birlikte, Şapsığ edebiyatı ve yazılı yaşamı da son bulmuş, geriye sadece iki edebiyat dili (Kabardey ve Adigey) ve üç bölgesel edebiyat kalmıştır: Kabardey, Şerces (Çerkes) ve Adigey.Hapi Cevdet Yılmaz. Adige dili ve edebiyatı  Adığe edebiyatının sözlü ürünleri Abhaz ve Abaza dili ürünlerinden daha süslü ve duygulu olan anlatımlarıyla farklılaşır.

14 Mart 1853 tarihinde Abzehlerden Wumar Bersey (Бырсэй Умар, Бэрсей Умар, Rusça:  1807-1870) tarafından Tiflis'te ilk Adığe alfabesinin ve Adığece Sözlüğün (Адыгэбзэ псэлъалъэр) yayımlandığı günün anısına her yıl Çerkesler tarafından 14 Mart Çerkes Dili Günü ya da Adığe Dili Günü/ Adığece Günü olarak kutlanmaktadır.Marite Jılase (yazan), HAPİ Cevdet Yıldız (çeviren). Vımar Bırsey: ilk yazar ve yayıncımız  & Wumar Bırsey: ilk yazar ve yayıncımız  Адыгэ псалъэ/Adge Psatle, 13 Mart 2008

Eskiden Ubıhça konuşmuş olan Ubıhların da anadili haline haline gelen Çerkesçe, Çerkes Ermenileri ile Çerkes Rumları (Urımlar) tarafından konuşulduğu gibi,Н. Шахназарян. Адыги Краснодарского края . Краснодар, 2008 Владимир Колесов. Черкесские (горские) греки . Красная книга, Краснодар  Karaçay, Balkar ve Abazalar (Abazin) arasında da konuşulabilmektedir.

Sözlü edebiyatın başlıca türleri şarkılar ve türküler ile bilmece, atasözü, masal, öykü, tekerleme, vb'dir. Anlatımlarda sık sık mecaza başvurulur. Sözlü ürünler içinde en geniş yeri tutan ve birçok öğesi eski Grek destanlarını hatırlatan Nart destanları ya da Nartlar 1946-1968 yılları arasında derlenen ve biriktirilen 705'tekstin bir araya getirilmesiyle 1968-1971 yılları arasında Maykop'ta yayımlanmıştır. Destan yeni derlemelerle 8 cilde ulaşmıştır. Destan 31 bölüme ayrılmaktadır. Her bir bölüm ayrı bir Nart kahramanını yaşamına ayrılmaktadır. Yaklaşık üç asırlık Koç'as destanı daha çok Batı Çerkeslerinde görülür.

 Şapsığya Çerkes edebiyatı 
Şapsığ Ulusal Rayonu (1924-1945) Çerkeslerinin edebiyatı Şapsığların özerkliğinin 1945 yılında Stalin tarafından kaldırılmasına kadar sürmüştür. Özerkliğin sürdüğü 21 yıl boyunca oluşturulan çalışmalar hakkında bir bilgi yoktur. Burada yazılı kullanımdan çıkartılan Şapsığca Osmanlı Çerkes diyasporasında Kabardeycenin yoğun olarak konuşulduğu yerler dışında ibadet dili olarak kullanılmaya devam etmiş 1906'da İstanbul'da yayımlanan Adıgece Mevlid (Адыгэ Мэулыд) Şapsığ lehçesiyle kaleme alınmıştır. 19. yüzyılda (tahminen 1820’li yıllarda) ilk Adiğe alfabesi bir Şapsığ aydını olan Şeretlıko Netavko Hace (ШэрэлӀыкъо НэтӀаукъо Хьаджэ) tarafından hazırlanmıştır.

 Adigey Çerkes edebiyatı 
Adigey Cumhuriyetindeki Çerkeslerin (Rusça resmî adları: Adigeylerin) edebiyatının temelini düz yazı ustası Ç’eraşe Tembot atmıştır. Ancak, günümüzde şiir de gelişmiştir. Adigey Çerkes edebiyatı Çemguyların lehçesi esas alınarak yazılmakta ve geliştirilmektedir. Son zamanlarda Adıgey şiirinin gelişmesinde Meşbaşe İshak’ın etkisi yadsınamaz. Meşbaşe, romanda da aynı ustalığı göstermiştir. Nartolog (Nart destanları uzmanı) oluşunun yanı sıra, usta bir şair olan Hadağatle Asker’in şiirleri de Adıgey şiir sanatında önemli bir yer almaktadır. Meşbaşe İshak’ın ardından Kuyeko Nalby ve daha yüzlerce yazar, şair ve araştırmacı yetişmiştir.
TürkçeÇerkesçeRusçaÖmrüBersey WumarБэрсэй УмарУмар Хапхалович Берсей1807—?Tsığo TevçojТэуцожъ ЦыгъуЦуг Теучеж 
(Тагир Алиевич Теучеж)1855-1940İbrahim TseyЦэй ИбрахьимИбрагим Салехович Цей1890-1936Kube ŞabanКубэ ЩэбанШабан Индрисович Кубов1890-1974Hatqo AhmedХьаткъо АхьмэдАхмед Джанхотович Хатков1901-1937Ç’eraşe TembotКӀэрэщэ ТемботТембот Магометович Керашев1902-1988Perenıqo MuratПэрэныкъо МуратМурат Салихович Паранук1912-1970Kestene DmitriyКэстэнэ ДмитрийДмитрий Григорьевич Костанов1912-1985Lewsten YusıfЛъэустэн ЮсыфЮсуф Ибрагимович Тлюстен1913-1998Yevtıh AskerЕутых АскэрАскер Кадербечевич Евтых1915-1999Kardenğuş ZıramıkuКъардэнгъущӀ ЗырамыкуЗарамук Патурович Кардангушев1918-2008Qırımız JaneЖэнэ КъырымызКиримизе Хаджимусович Жанэ1919-1983Hüseyin AndrıhoyАндрыхъое ХъусенХусен Борежевич Андрухаев1920-1941Hadağatle AskerХьэдэгъэлIэ АскэрАскер Магамудович Гадагатль1922-2009Abu ŞhalahoШъхьэлахъо АбуСхаляхо Абу1929Beretere HamidБэрэтэрэ ХьамидБеретарь Хамид1931-1995Meşbaşe İshakМэщбэшIэ ИсхьакъИсхак Шумафович Машбаш1931Pşımaf KoşbayКощбэе ПщымафПшимаф Карбечевич Кошубаев1937Beğ NurbıyБэгъ НурбыйБагов Нурбий Нухович1937-1995Quyeqo NalbiyКъуекъо НальбыйНальбий Юнусович Куек1938-2007

 Karaçay-Çerkes Çerkes edebiyatı 
Karaçay-Çerkesya Cumhuriyetindeki Çerkeslerin (Rusça resmî adları: Şercesler/Çerkeslerin) düz yazı ve tiyatro yapıtları, 19. yüzyıl sonu ile 1920–30’lı yıllarda dikkat çekmeye başlamıştır. Abuk Halit, Dışe’c Muhammed, Temir Salih, Vokthuta Abdullah, Gueşoko Husin gibi yazarlar, Şerces edebiyatının temelini atmışlardır. Şerces edebiyatında, Hanfen Alim ile lirizm belirginleşmeye başlamıştır. Sonraki yıllarda Abıt’e H., Nehuş M., Şave E., Dığuıj K. gibi genç şairler görülür.
TürkçeÇerkesçeRusçaÖmrüAbuq HalitАбыкъуэ ХьалитХалид Кучукович Абуков1900-1937Dışe’c MuhammedМухьэмэд ДыщэкӀМагомет Пшиканович Дышеков1902-1942Gueşoqo HusinГуэщокъуэ ХусенХусин Ханахович Гашоков1913-1983Ahmet MuhadinАхъмэт МухьадинМухадин Худович Ахметов1917Kxhuexhu TsutsaКхъуэхъу ЦуцаЦуца Меджидовна Кохова1920-2000Hanfen AlimХьэнфэн АлимАлим Мазанович Ханфенов1922Beçıj LeylaБэчыжь ЛейлаЛейла Абубекировна Бекизова1929Brat GabasБратӏ ГабасГабас Мухамедович Братов1930-2002Abıte VladimirАбытӏэ ВладимирВладимир Кадырович Абитов1937Abıte HızırАбытӏэ HızırХизир Яхьяевич Абитов1941

 Kabardey-Balkar Çerkes edebiyatı 
sağ|küçükresim|Kabardey tarihçi, filolog, şair Shora Nogmov (Нэгумэ Шорэ Бэчмырзэ)
Kabardey-Balkar Cumhuriyetindeki Çerkeslerin (Rusça resmî adları: Kabardeylerin) ilk yazarı tarihçi Negume Beçmırza ve ilk eser de onun Adıge Yi Thıda (Adıge Ulusunun Tarihi) adlı çalışmasıdır. Negume ayrıca biri Kiril (1840), diğeri Arap-İran harfli (1843) iki el yazması ilk Kabardey alfabesini hazırlayan kişidir. Aynı dönemin bir diğer önemli yazarı da, “kalemby” mahlası ile yazan K’aşe Adelceri’dir. 1920 sonrasının iki önemli yazarı, Türkiye’de eğitim görüp dönen ve “Şiirin Büyük Ustası” olarak da anılan Şocentsıuk Ali (1900-1942) ile ünlü derlemeci ve fabl yazarı Paş’e Beçmırza’dır. (1854 – 1936) Bu klasik şairleri izleyen K’işşokue Alim, K’uaşş Bet’al, Şortan Askerbiy, Thagazit Zuber, Akhsıra Zalimkhan, Tevune Haçim, Nalo Zavuır, Nalo Ahmethan Kabardey edebiyatının temel taşları olmuşlardır. Türkçeden kelime alan Anadolu Kabartay lehçesi ile Rusçadan kelime alan Kafkasya Kabartay lehçesi birbirinden leksik düzeyde farklılaşmaktadır.Alagözlü, Nuray (2006). Kabardey dilinin Uzunyayla'daki yapısına bir bakış . Nart, İki Aylık Düşün ve Kültür Dergisi, Sayı 52, Temmuz-Kasım-Aralık 2006
TürkçeÇerkesçeRusçaÖmrüQazanoqo JabağıКъэзэнокъуэ ЖэбагъыЖабаги Казаноков1685-1750Şor NegumeНэгумэ Шорэ БэчмырзэШора Бекмурзин Ногмов1794-1844Hatoxhoşıque KaziХьэтIохъущыкъуэ КазиКази Мусабиевич Атажукин1841-1899Paş’e BeçmırzaПащӀэ БэчмырзэБекмурза Машевич Пачев1854-1936Şocentsıuk AliЩоджзнцӀыкӀу АлийАли Асхадович Шогенцуков1900-1941Tevune HaçimТеунэ ХьэчымХачим Исхакович Теунов1912-1983K’işşoque AlimКӀыщокъуэ АлимАлим Пшемахович Кешоков1914-2001Şortan AskerbiyШортэн АскэрбийАскерби Тахирович Шортанов1916-1985Şocentsıku AdemЩоджэнцӏыкӏу АдэмАдам Огурлиевич Шогенцуков1916-1995Soqur MusarbiСокъур МусарбиМусарби Гисович Сокуров1929-1990Balqer Fovset ĞuzerБалъкъэр Фоусэт ГъузерФоусат Гузеровна Балкарова1932-2009Thağazit ZuberТхьэгъэзит ЗуберЗубер Мухамедович Тхагазитов1934Beşteque HebasБештокъуэ ХьэбасХабас Карнеевич Бештоков1943Hakuaşe MadinaХьэкӏуащэ МадинэМадина Андреевна Хакуашева1959

 Notlar 

 Edebiyat 

 Zh. F. Bovikina, Dmitry Kastan, Adıgece Ekonomi, Dil, Edebiyat ve Tarih Araştırma Enstitüsü. Adige Sovyet edebiyatının tarihine ilişkin sorular. - Adıgece bilimsel. -araştırma İktisat, Dil, Edebiyat ve Tarih Enstitüsü, 1980. — 216 İle.
 A. I. Alieva. Adige edebiyatı ve folkloru üzerine makaleler koleksiyonu. - Adıgece Ekonomi, Dil, Edebiyat ve Tarih Araştırma Enstitüsü, 1975. — 220 İle.
 Adıgece Ekonomi, Dil, Edebiyat ve Tarih Araştırma Enstitüsü. Adige edebiyatı ve folklorunun sorunları. — Adygobl yalan makinesi derneği eski. Krasnodar bölgesel yürütme komitesinin yayınevleri, basım ve kitap ticareti, 1981. — 190 İle.
 Nina Stepanovna Nadyarnykh, A.M. Gorki Dünya Edebiyatı Enstitüsü. Rusya halklarının edebiyatları. — Bilim, 2005. — 376 İle.

Kategori:Sovyetler Birliği'nde sanat
Kategori:Milletlerine göre edebiyat
Kategori:Avrupa edebiyatı
Kategori:Asya edebiyatı
Kategori:Çerkes kültürü