Elektrofilik aromatik sübstitüsyon

Elektrofilik aromatik sübstitüsyon, bir aromatik sisteme (genellikle hidrojen) bağlı bir atomun bir elektrofil ile değiştirildiği organik reaksiyondur. En önemli elektrofilik aromatik sübstitüsyonlardan bazıları aromatik nitrolama, aromatik halojenasyon, aromatik sülfonasyon, alkilasyon ve açilasyon tipindeki Friedel– Crafts reaksiyonudur.

Örnek reaksiyonlar
Bu reaksiyonun en yaygın olarak uygulanan örneği benzenin etilasyonudur.

center
Etil benzen, 1999 yılında yaklaşık 24,700,000 ton üretilmiştir.Vincent A. Welch, Kevin J. Fallon, Heinz-Peter Gelbke "Ethylbenzene"  Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry, Wiley-VCH, Weinheim, 2005.  (Dehidrojenasyon ve polimerizasyondan sonra, ticari bir plastik olan polistiren üretilir.) Bu işlemde, asitler yeni oluşan pozitif yüklü karbon iyonunu (karbokatyon) oluşturmak için katalizör olarak kullanılır. Benzenin diğer birçok elektrofilik reaksiyonu, çok daha küçük olmasına rağmen ; önemli ara maddelere giden değerli yollar olmaktadır. Benzenin nitrolanması, elektrofil olarak nitronyum iyonunun etkisiyle yapılır. Dumanlı sülfürik asitle yapılan sülfonasyon  benzen sülfonik asiti verir. Brom, klor veya iyotla yapılan  aromatik halojenasyon ilgili aril halojenürleri verir. Bu reaksiyon tipik olarak, ilgili demir veya alüminyum halojenür tarafından katalize edilir.

Friedel–Crafts reaksiyonu bir açilasyon veya bir alkilasyon olarak gerçekleştirilebilir. Genellikle, alüminyum klorür kullanılsa da hemen hemen her kuvvetli Levis asidi kullanılabilir. Açilasyon reaksiyonu için stokiyometrik miktarda alüminyum klorür gereklidir.



 Reaksiyon mekanizması 
Hughes–Ingold mekanizma sembolü SEAr, ile gösterilen genel reaksiyon mekanizması, aromatik halkanın elektrofil E+'ya saldırmasıyla başlar. Bu adım, pozitif yüklü ve delokalize bir siklohekzadienil katyonunun oluşumuna yol açar. Bu katyon aynı zamanda bir arenyum iyonu, Wheland ara maddesi veya aren σ-kompleksi olarak da bilinir. Bu karbokatyonun birçok örneği karakterize edilmiştir. Ancak, normal çalışma koşulları altında bu yüksek orandaki asidik türler, aromatikliği yeniden oluşturmak için sp3 karbonuna bağlı protonu çözücüye (veya başka herhangi bir zayıf baza) verecektir. Net sonuç, aril halkasında H'nin E ile değiştirilmesidir. Bazen, H+ yanında diğer elektrofüjler (elektron çiftleri olmadan ayrılabilen gruplar) aromatikliği yeniden oluşturmak için ayrılacaktır; bu türler arasında silil grupları (SiR3+ olarak), karboksi grubu (CO2 + H+ olarak), iyodo grubu (I+ olarak) ve t-bütil (R+ olarak) gibi tersiyer alkil grupları bulunur. Bu tür sübstitüentlerin ayrılma kapasitesi, özellikle silil'in başka bir fonksiyonel grup (ipso saldırısı) ile değiştirilmesi durumunda, bazen sentetik olarak kullanılır. Bununla birlikte, iyodo veya alkil gibi grupların kaybı daha sıklıkla istenmeyen bir yan reaksiyondur.

500px|Elektrofilik aromatik sübstitüsyon için reaksiyon mekanizması.

 Ayrıca bakınız 
 Elektofilik halojenasyon
 Nükleofilik aromatik sübstitüsyon

Kaynakça

Dış bağlantılar
 Aromatic Substitution Reactions – MSU

Kategori:Reaksiyon mekanizmaları
Kategori:Yer değiştirme reaksiyonları