Mehsa Emini protestoları

Mehsa Emini protestoları, 16 Eylül 2022'de İran'da başlayan ve 2023'e kadar devam eden sivil huzursuzluk ve protesto hareketleridir. Protestolar, 1979'daki İslam Devrimi'nden bu yana "ülkenin daha önce gördüğü hiçbir şeye benzemeyen", hükûmete karşı "en büyük meydan okuma" ve "en yaygın isyan" olarak tanımlandı.

Mehsa Emini, Sakkız'den Tahran'a gelirken başörtüsünü "uygunsuz" bir şekilde takarak İran'ın zorunlu başörtüsü yasasını ihlal ettiği iddiasıyla 13 Eylül 2022 tarihinde Ahlak Polisi tarafından tutuklandı. Görgü tanıklarına göre, Ahlak Polisi görevlileri tarafından ciddi şekilde dövüldü, bu iddia İranlı yetkililer tarafından reddedildi. Daha sonra fenalaşarak hastaneye kaldırıldı ve üç gün sonra hayatını kaybetti. Protestolar, Emini'nin memleketi Sakkız'dan, İran Kürdistanı'ndaki diğer şehirlere ve İran geneline yayılırken, hükûmet ise yaygın internet kesintileri, sosyal medya kullanımına ülke çapında getirilen kısıtlamalar, göz yaşartıcı gaz ve silah sesleriyle karşılık verdi.

Protestolar, 2019'da 1500'den fazla kişinin öldürüldüğü İran protestoları kadar ölümcül olmasa da, ülke çapında; sosyal sınıflara, üniversitelere, sokaklara ve okullara yayıldı. Hükûmetin protestolara müdahalesi sonucunda 15 Eylül 2023 itibarıyla 68'i çocuk olmak üzere en az 551 kişi hayatını kaybetti. Çoğunun affedildiği Şubat 2023'ten önce, en az 134 şehir ve kasaba ile 132 üniversitede tahmini 19.262 kişi tutuklandı.

Aralarında okul çocuklarının da bulunduğu kadın protestocular gösterilerde kilit bir rol oynadı. Kadınlar için daha fazla hak talebinin yanı sıra İslam Cumhuriyeti'nin devrilmesinin de istendiği protestolar, İran'da seçim sonuçlarına ya da ekonomik sıkıntılara odaklanan önceki büyük protesto hareketlerinden ayrışmaktadır. Hükûmetin protestolara tepkisi ve "barışçıl protestoculara ve çocuklara karşı acımasız ve orantısız güç kullanımı" geniş çapta kınanırken, İran Dini Lideri Ali Hamenei olayları "ayaklanma" ve İran'a karşı yabancı düşman devletler ve yurtdışındaki muhalifler tarafından yaratılan "hibrit savaşın" bir parçası olarak değerlendirdi.

 Arka plan 

Mehsa Emini, 14 Eylül 2022'de Ahlak Polisi tarafından tutuklanan ve dövüldükten sonra iddiaya göre kafatasından yaralanarak beyin ölümü gerçekleşen ve iki gün sonra 16 Eylül'de ölen 22 yaşında İranlı bir kadındı. Cenazesinden sonra İran'ın bazı bölgelerinde protestolar yapıldı. Daha sonra 18 Eylül'de Kürdistan Eyaleti'nden Tahran'a ülke çapında bir grev çağrısı yapıldı. Eyaletin siyasi partileri ve sivil aktivistleri, pazartesi günü itibarıyla genel grev ilan etti.Protests Spread From Hijab Victim's Hometown To Other cities , Iran International, 2022Hengaw report No. 2 regarding Saqqez and Sanandaj protests , Hengaw News Agancy, 2022Internet disrupted in Iran amid protests over death of Mahsa , Iran Wire, 2022

Eylemler

Mehsa Emini öldükten saatler sonra, bir grup insan, cinayete uğradığının iddia edildiği Kasra Hastanesi'nin yakınlarında protesto etmek üzere toplandı ve "diktatöre ölüm", "ahlak polisleri katildir", "öldüreceğim, kız kardeşimi öldüreni öldüreceğim", "Mahsa'nın kanı üzerine yemin ederim ki İran özgür olacak", "Hamaney bir katildir, hükümeti geçersizdir" ve "Kürdistan'dan Tahran'a kadınlara karşı zulüm" gibi sloganlar atmaya başladı. Bu protestolar, bastırma ve tutuklama ile karşılandı. Bazı kadınlar, isyan karşıtı güçlerin saldırılarına karşı tesettürünü çıkarıp yaktı ve "Utanmaz DAEŞ" sloganı attı.Iran: Anti-government protests likely in cities nationwide through at least late September , Crisis24, 2022 Bazı insanlar arabalarıyla sokakta korna çaldı. Bir başka zorunlu tesettür giyimi kanunlarına karşı protesto Tahran'daki Arjantin Sokağı'nda gece vakti başladı. Protestocular, İran'ın başkanı ve zorunlu tesettür kanunlarına karşı sloganlar attı. Gece yayınlanan videolar, protestoculara karşı uygulanan şiddetli tutuklamaları gösteriyordu.Protests in Iran at death of Kurdish woman after arrest by morality police , The Guardian, 2022Mahsa Amini: Acting UN human rights chief urges impartial probe into death in Iran , United Nations, 2022

17 Eylül
Cumartesi günü erken saatlerde Amini'nin toprağa verilmesinin ardından, Amini'nin memleketi Sakkız ve Senendec şehri, hükûmetin protestocuları dağıtmak için uyguladığı şiddete karşılık olarak büyük gösterilere yer verdi. Sakkız'da Amini'nin mezar taşı fotoğrafının yayılmasını takiben mezar taşındaki yazıt slogan haline geldi:

 18 Eylül 
Senendec şehrindeki insanlar bir kez daha Pazar gecesi Mehsa'nın ölümünü protesto etmek üzere sokaklara döküldü. "Diktatöre ölüm", "Hepimize yazıklar olsun, bize ve soysuz liderimize yazıklar olsun" ve "Hamaney'e ölüm" sloganları atıldı. Protestonun simgesi olarak bir grup kadın tesettürlerini çıkarttı. Doğrulanmamış BBC tarafından alıntılanmış kaynaklara  güvenlik güçleri göstericilere ateş açtı.Mehsa Amini; The second night of protests in Sanandaj and Raisi's contact with Amini's family , (Farsça) 18 Eylül 2022 Tahran Üniversitesi'ndeki bazı öğrenciler, ellerinde afişlerle bir protesto mitingi düzenlediler. Güvenlik güçlerinin yoğunluğu Tahran ve Meşhed'de rapor edildi.

 19 Eylül 
19 Eylül'de hükûmet Tahran'ın merkezinde mobil internetleri kesti. Sosyal medyadaki videolara göre, protestolar; Tahran'ın şehir merkezinde, Reşt şehrinin kuzeyinde, İsfahan'ın merkezinde ve Batı Kürt bölgesinde devam etti. Norveç merkezli insan haklarını gözleyen Hergew isimli organizasyona göre Kürdistan Eyaleti'nde üç protestocu güvenlik güçleri tarafından öldürüldü.

Urmiye'de Wali-asr semtinde Farjad Darvishi isimli 23 yaşındaki bir adam protesto sırasında polis tarafından öldürüldü. İddialara göre polis güvenlik ajanları tarafından gösteri sırasında vurulmuş ve hastane yolunda yaralarından ölmüştü.

 20 Eylül 
Amerika'nın Sesi'ne göre, doğrulanmamış sosyal medya videoları, İran'ın 31 şehrinin en az 16'sında hükûmet karşıtı protestolar gösteriyordu. Sari'deki protestocular, bir şehir binasından Humeyni'nin ve onun selefinin fotoğraflarını yırttı. İran devlet medyası, Kürdistan'daki protestolarda üç kişinin öldürüldüğünü raporladı. Hengaw organizasyonuna göre, iki erkek protestocu, güvenlik güçleri tarafından Batı Azerbaycan eyaletinde öldürüldü ve bir kadın protestocu benzer bir şekilde Kirmanşah'da öldürüldü. Kirmanşah savcısı devlet sorumluluğunu reddetti, insanların "devrim karşıtı unsurlar" tarafından öldürüldüğü belirtti. İran devlet medyası, güney şehri Şiraz'da bir polis asistanının bir protestocu tarafından öldürüldüğünü raporladı. Kirman şehrinde bir kadının, bir protesto sırasında tesettürünü çıkarıp at kuyruğunu kestiği filme alındı. CNN'in röportaj yaptığı bazı tanıklar, protestoları, hızlıca şekil alınıp güvenlik güçleri müdahale etmeden seri şekilde dağılmaya çalışılan "şimşek protestoları" olarak tanımladı.

 21 Eylül 
21 Eylül Kerec şehrinde bir protestoya katılan Hadis Necefi, İran güvenlik güçleri tarafından 6 kurşunla vurularak öldürüldü. Ölümünden önce, başörtüsü olmadan durduğu ve sarı saçlarını protestocuların önünde attığı videosu ünlü oldu. Ölümünden bu yana, İran'da devam eden protestoların sembollerinden biri haline geldi.

 İnternet yasağı 

İran hükûmeti protestolara ilişkin fotoğraf ve videoların internette yayılmasını ve dünyanın önde gelen haber ajanslarına ulaşmasını engellemek için önce Sakkız ve Senendec şehirlerinde internet ağlarını birkaç günlüğüne kısıtlamıştı. Protestoların İran geneline yayılmasıyla birlikte, hükûmet ülke genelinde tüm internet ağını kesti.Iranians see widespread internet blackout amid mass protests , AP News, 21 Sep 2022

 Sloganlar 
Protestolarda, İran İslam Cumhuriyeti hükûmetini doğrudan hedef alan sloganlar kullanılmıştır.public anger over Mehsa Amini's death; Protesters chanted "woman, life, freedom". , Radio Farda, 2022Iranian students joining popular protests against Mehsa Amini's murder , Alarabia, 20 Sep 2022

 Kayıplar 
İran İnsan Hakları'na göre, 25 Eylül itibarıyla, yetkililer tarafından gözaltına alınan ve istismara uğrayan yüzlerce kadının yanı sıra 54 kişi öldürüldü.
 Tepkiler 

İnsan Hakları İzleme Örgütü, yetkililerin eylemcileri dağıtmak için göz yaşartıcı gaz ve orantısız güç kullandığını gösteren raporlarla ilgili endişelerini dile getirdi.

Ayrıca bakınız
 2022 Şiraz saldırısı
 2025-2026 İran protestoları

 Kaynakça