Kutluğ Kağan Yazıtı

Kutlug Kağan Yazıtı, İkinci Doğu Göktürk Kağanlığı'nın kurucusu İlteriş Kağan’a ait olduğu düşünülen yazıttır. Yazıtın üst kısmı (Nomgon-1) Temmuz 2022'de Nomgon ovasında, alt kısmı (Nomgon-2) ise 2023'de Moğolistan'da bir mezarlıkta mezar taşı olarak kullanılırken bulunmuştur. Bu anıt kompleksi, 1889 ve 1897'de Moğolistan'da bulunan Orhun Yazıtları'ndan (Kül Tigin ve Bilge Kağan'ın anıtları) sonra üçüncü önemli keşif olarak görülmektedir.

 Keşfi 
2019'da Arhangay'daki Nomgon Ovası'nda çalışmalarına başlayan Türk Akademisi ile Moğolistan Arkeoloji Enstitüsünden bilim insanları, Temmuz 2022'de M.S. 7-8. yüzyıla ait yaklaşık 250 metrekarelik bir kurganda yapılan kazıda bir külliye keşfetti ve ağustos ayında iki yüzü Göktürkçe, bir yüzü Çince ve bir yüzü Soğdca yazılmış bir taş buldu. 2023 yılında ise yazıtın alt kısmı modern bir mezarlıkta bulunup resmi izinle söküldü. 

 Kutluğ Kağan 
Pek çok Göktürk hükümdarı Kutlug unvanını kullandığı için yazıtın kime ait olduğu kesin olarak söylenememektedir. İlk okumalarda yazıtın İkinci Göktürk Kağanlığı'nı yeniden canlandıran Kül Tigin ve Bilge Kağan'ın babası İlteriş Kağan adına dikildiği sonucuna varılmıştır. Türk Akademisi, İlteriş Kağan'a ait olduğunu ileri sürmektedir. Erkin Ekrem (2023), yazıtın Kapgan Kağan'a ait olduğunu düşünmüştür.Ekrem, Erkin. “Nomgon Yazıtı’ndaki Kutlug Kagan’ın Kimliği Meselesi.”  bilig, no. 106, 2023, ss. 35-54. Ş. Mustafayev vd. (2025), yazıtın Çince yüzünden hareketle yazıtın İlteriş Kağan ve Kapgan Kağan'dan her ikisinden birine ait olabileceği sonucuna varmıştır.

15 Aralık 2024'te UNESCO'da yazıta dair bir forum düzenlendi. 15 Ocak 2025'te yazıtın üzerindeki Çince metin okuması yayınlanarak tekrar yazıtın İlteriş Kağan'a ait olduğu vurgulandı. Yazıtın hem Soğdca hem Çince hem de Göktürkçe metninin üçünde de kutluğ kağan yazısı tespit edilerek yazıtın Kutluğ Kağan adına dikildiği doğrulandı.

 Ön okuma 
70x74,5 cm uzunluk ile yüksekliğe sahip olan yazıt, 19 cm genişliğindedir. Tüm yönlerinde metinler yer almaktadır. Yazıtla ilgili yapılan ön çalışmalara göre yazıtın ön yüzünde 19 satır yer almakta ve bunlardan 12 satırın durumu iyi olarak belirtilmiştir. İlk araştırmalarda yazıtın üzerinde "Tanrı", "Türk", "Kutlug", "tümen" gibi bir dizi kelime tespit edilmiştir. "Türk" adının Orhun yazısıyla ilk kez geçtiği yazılı anıt olarak kabul edilmektedir. Yazıtın okunan kısımları şöyledir:
Transkripsiyon
Ud yïl: toquzunč: ay: …[……….]
……
…..Teŋri: oγlu: [……….]
Qutluγ qaγan: Türük [……….]
Ur oγlum: M[k]ön…..yü…[……….]
Biziŋ:öŋlig:..t.. [……….]
es[?] : Ïtdïm: bizi: yat: er: [……….]
Yerde: …..tuz…..[……….]
Tümen: Tümen: [……….]
es[?] el[is]ig [?]:küčüg: biz[ber-?]
Atadïm: bi tidim [……….]
es[?] : Qop ešti [……….]Türkçe çevirisi
İnek yılı: dokuzuncu ay
……
..Tanrı oğlu
Kutlug Kagan: Türk
Erkek çocuklarım, köz...
Bizim güzel....
Etdim: Bizi yabancı: erler....
Yerde..
On bin: on bin
İşimi gücümü ver...
Tayin ettim (unvan verdim): bi..tidim..
Tamamı eşitti

 Kaynakça 

Kategori:Göktürk yazıtları
Kategori:Orhun yazıtları
Kategori:7. yüzyıl yazıtları