Ermeni-Azeri kültürel ilişkileri

Ermeni - Azeri kültür ilişkileri, iki etnik grup arasındaki dil ve kültür ilişkileridir.

 Tarihçe 
Sovyet döneminde Bakü'nün Ruslaştırılması, Bakü'nün Azeri, Rus, Ermeni ve diğer etnik gruplardan oluşan nüfusunu kaynaştırarak Bakü şehir alt kültürünün oluşmasına neden oldu.Rumyantsev, Sergey. capital, a city or village.  Results of urbanization in a separate taken in the South Caucasus republic.Mamardashvili, Merab. "The solar plexus" of Eurasia. Chertovskikh, Juliana and Lada Stativina . Azerbaijan lost Nasiba Zeynalova .Yunusov, Arif. Ethnic and migration processes in the post-Soviet Azerbaijan .

 Dil 

 Azeri dili bilgisi 
1836 kaynaklarından biri, Azericenin "sadece Müslümanlar arasında değil, hatta Ermeniler ve Yahudiler arasında bile büyük bir kullanımda olduğunu" söylemektedir.Волкова Н. Г. О расселении армян на Северном Кавказе до начала XX века // Историко-филологический журнал. — Ереван, 1966. — № 3. — С. 268.

Tat-konuşan Ermeni toplulukları arasında Azerbaycan dili konuşulmaktaydı. Kohna Khachmaz ve Garajally'nin Ermeni nüfusu Azerice konuşuyordu. Kilvar'ın Armeno-Tat'ları Tat ve Azeri olarak genellikle iki dilli idi. Tarihsel olarak Ermeniceyi 1912'de Ermenice konuşan Ermenilerle iletişim kurmak için kullandı. İranlı bilgin BV Miller, 1912'de Tat dilini bilmeyen bir Ermeni rahibin, Kilvar köyünde “Ermeni-Tat” nüfusu için daha anlaşılır olduğu için Azerice vaazlar vermeye zorlandığını kaydetti.Boris Miller. Tats: Their Settlement and Dialects. Azerbaijan Research and Study Society. Baku, 1929.

 Ermeni dilinde Azerice alıntı kelimeler 
küçükresim|upright=0.68| Hovhannes Erznkatsi ve Prens Aploch
Ermeni dilbilimci Hrachia Acharian'a göre, Ermeni ve Azerbaycan dilleri arasındaki bağlantı XI-XII yüzyıllarda başlamıştır. Güneyden Oğuz Türklerinin, kuzeyden Kıpçakların göçü ile ilişkilidir. XII-XIV yüzyıllara ait kaynaklarda, özellikle de Kirakos Gandzaketsi, Frik, Sparapet Sempad, Hovhannes Erznkatsi ve Yovhannēs Tʻlkurancʻi'nin eserleri 200'den fazla Azerice ve Türkçe kelime içermektedir.Azerbaycan-ermeni dil temasları üzerine. Z.İ.Budaqova, V.L.Qukasyan. Çeviri: Doç. Dr. Sevinç Üçgül)

G. A Ezov, "Büyük Petro'nun Ermeni Halkıyla İlişkileri" adlı kitabında, Ermeni belgelerini yorumlayarak, belgelerin çoğunlukla Ermenice içine geçmiş Tatarca (Azerbaycan) kelimelerle dolduğunu kaydetti. Bu kaynakların Ermeni dilinin lehçelerinin incelenmesi için materyal olarak kullanılabileceğini belitti.Эзов Г. А. Сношения Петра Великого с армянским народом. — Типография Императорской Академии Наук, 1898.

Ermeni dilbilimci ve etimolog Hıraçya Acaryan, 1902 tarihli "Ermeni'de Türkçe Ödünç Sözcükler" adlı kitabında İstanbul, Van, Nor Nahçıvan ve Karabağ lehçelerinden Türkçe ve Azerbaycan dillerinden geçmiş sözcükler sıralamıştır.John A. C. Greppin and Amalya A. Khachaturian; with an introduction by Gevorg B. Djahukian and an excursus by H. D. Muradyan. A handbook of Armenian dialectology. — Delmar, N.Y. : Caravan Books, 1986. — С. 11. — 253 с. — ISBN 0882060651.

Dilbilimci ve Türkolog E. V Sevortyan'a göre, Hovhannes Erznkatsi'nin eserlerinde Azeri kökenli bazı alıntı kelimeler bulunur. Bunlara örnek olarak Sevortyan'da "verurem" (Türkçe; veririm) ve "aldurmush (Türkçe: almıştım) kelimeleri “Bir rahibin oğlu veya bir mollanın kızı” adlı şiirin beyitlerinden birinde bulunur. Sevortyan ayrıca "yeri, yeri" (Türkçe; hareket) ve muhtemelen "ayıb" (Türkçe: ayıp) kelimelerini de örnek gösterir.Севортян Э. В. Тюркизмы у ранних армянских писателей // Институт языкознания Академии наук СССР. Структура и история тюркских языков / Отв. ред. Э. В. Севортян. — М.: Наука, 1971. — С. 274.

Aşık Sayat-Nova'nın bazı Ermenice şarkılarında da Azerice alıntılar görülmektedir. Bunlar I. Mirzoyan'ın makalesinde açıklanmıştır.Anne M. Avakian. Armenian Folklore Bibliography. — Los Angeles: University of California Press, 1994. — Т. 11. — С. 134. — 240 с. — ISBN 9780520097940.

Ermeni dillerinin sırasıyla Karabağ ve Kirzan lehçelerinde bulunan karyandi ve karyanti ("kosa") gibi alıntı sözcükler, Azerbaycan dilinden geri alıntıdır.Hrach K. Martirosyan. Etymological Dictionary of the Armenian Inherited Lexicon. — Leiden/Boston: Brill Academic Publishers, 2009. — С. 698. — ISBN 978-90-04-17337-8.

 Edebiyat 

 Halk ve aşık şiiri 
küçükresim|upright=0.91| Nagaş Hovnatan
Bir Ermeni şiir türü olan Hayren, Ermeni bilim adamı M.Abeghyan'a göre Bayati okumakla aynıdır. Vesfi-hal, Azeri bayati falıyla ilgilidir ve ayinlerin nasıl yapıldığı Ermeni "can-gulum" ile benzerlikler göstermektedir. Khachatur Abovian, Perch Proshian ve Ghazaros Aghayan, hem Ermeni ve hem Azerbaycan halk törenlerinde icra edilen vesfi-hald ve diğer âşık şiirlerinin kullandıklarını söylemiştir.Azerî (Türk) – Ermeni İlişkilerinin Tarihî ve Kültürel Boyutu Üzerine. Kâmil Veli Nerimanoğlu, Nazım Muradov.

Ekber Yerevanlı, Ermeni ve Azeri masallarını topladı. Azerbaycan ve Shakamakhi Ermeni masalları arasında birçok benzerlik buldu. Ermenilerin Kerem ve Aslı, Aşık GaribДаронян С. К. «Ашик-Кериб» Лермонтова и армянские записи сказания. — «Вестник общественных наук АН Армянской ССР», 1974. — № 4. — С. 79—92. ve Köroğlu Destanı gibi Azerbaycan destanlarına benzer kendi versiyonları vardı. Sasunlu Ermeni David, Köroğlu'nun Azerice versiyonuyla pek çok ortak özelliğe sahipti.

Birçok Ermeni aşığı hem Ermenice hem de Azerice yazmışlardır. Ancak bazıları sadece Azerice yazmayı tercih etti. Ünlü örnekler Horomsime Akuletsi, Miran, Seyyad, Miskin Burcu, Hpvakim Markaryan ve Şirin'dir. Köle Artun'un üstadnamesi o kadar güzeldi ki Azerbaycan destanlarına dahil edilmiştir. Hummet Alizade'ye göre "Novruz" destanının birinci kısmı ve "Tahir ve Zohre" destanının ikinci kısmı ortak yapıdadır. XVII yüzyılın Ermeni aşıkı Dellek Murad, Azerbaycan dilinde qoshma (koşma), ustadnameh (üstadname) ve qifilbends yazdı. Bir başka Ermeni aşık Naghash Hovnatan, Azeriler arasında popüler olan "Mayilem"i yazdı.

Sayat-Nova, Azeri dilinde 115 şiir yazmıştır. Ayrıca Azerice dörtlüklerin Ermenice, Farsça ve Gürcüce dörtlüklerle iç içe geçtiği bir şiir de vardır. 1758'in başlarında Sayat-Nova'nın Azeri bölgelerinde hararetli bir faaliyet dönemi olmuştur. Sayat-Nova'nın şarkılarını halk arasında, Tiflis ve Telaviş içinde ve dışında bu dilde seslendirmiş olması mümkündür.Dowsett Ch. J. F. Sayat'-Nova: An 18th-century troubadour. A biographical and literary study. — Leuven: Peeters Publishers, 1997. — 505 p. — ISBN 978-9-068-31795-4. Doğu Ermenileri tarafından çok iyi anlaşılan Transkafkasya aşıklarının Azeri yazı geleneğini sürdürmüştür.В.С.Налбандян. Певец человека и любви. — Л., 1982. — С. 7,8,25. Nesimi'yi tıpkı Ermeni aşık Miran gibi severdi. Safevi hükümdarı ve Azerbaycanlı şair I. İsmail'e 5 şiir yazmıştır.

 Modern edebiyat 
1956'da Azerbaycanlı şair Mammed Rahim, Sayat-Nova'nın son günlerini ve trajik ölümünü yeniden hayal ettiği “Sayat-Nova” şiirini yazdı.Очерк истории азербайджанской советской литературы. — М.: Издательство Академии наук СССР, 1963. — С. 459. — 570 с.

 Müzik 
Azeri müziği, muğam sistemini ve kemençe ve tar çalgılarını benimseyen Ermeniler arasında çalınır.Encycclopaedia Iranica. Azerbaijan. XI. Music of Azerbaijan. : «The Iranian elements in the development of the Azeri tradition were numerous, as is shown by modern terminology (čahār meżrāb, bardāšt), as well as by certain pieces in the repertoire, recent gūša and maqām that have Iranian names (Bayāt-e Šīrāz, Šūštar, Delkaš, Šekasta-ye Fārs, Bayāt-e Qājār). Conversely, Azerbaijani elements are found in Iranian music, particularly in dance pieces (reng). (See also M. Rezvani, Le théâtre et la danse en Iran, Paris, 1962, p. 149.) Azeri art music is also played in other regions of the Caucasus, especially among the Armenians, who have adopted the system of maqām and the instruments kamāṇča and tār.» Tasarımını Sadıkcan'ın yaptığı Azerbaycan tarı Ermenistan'da çok popülerdi.Ф. И. Челебиев. Морфология дастгяха.  — С.-Петербург, 2009. Ayrıca 1890'larda Sadıkcan Azeri, Ermeni ve Gürcü türkülerini icra eden önde gelen halk şarkıcıları ve müzisyenlerden oluşan bir müzik topluluğu kurdu.Т. Садыгов. Бабам һаггында ешитдикләрим (азерб.) // Әдәбијјат вә инҹәсәнәт. — Б., 1984. — 27 aprel. Topluluğa katılan iki kız, Ermeni, Azerbaycan ve Gürcü dansları sergilediler.Ф. Шушински. Азәрбајҹан тарынын атасы (азерб.) // Әдәбијјат вә инҹәсәнәт. — Б., 1962. — 30 aprel.

19. yüzyıl tarihçisi Nikolai Dubrovin'e göre Ermeni düğünlerinde Azerbaycan şarkıları da söylenirdi.Н. Дубровин. II // История войны и владычества русских на Кавказе. Закавказье. — С.-Петербург, 1871. — Т. I. — С. 417. Azeri muğam şarkıcısı Settar, Ermeni ve Gürcü şarkılarını ustaca seslendirdi.Сәттар / Под ред. Дж. Кулиева. — Азербайджанская советская энциклопедия: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1984. — Т. VIII. — С. 399. Az bilinen bir notta (Şiirler. SPb., 1855, s. VII, not) Polonsky, Sattar hakkında şunları söylüyor:

İki millet de düdük ve zurna kullanır. Hatta aynı ezgileri ve ritimleri paylaşır. Örneğin Sarı Aghjik/ Sari Gelin, Mejlumi pes/Yar bizə qonaq gələcək, Aman Tello, Alvan varder/Süsən Sünbül ve Zov Gisher/Gözəlim Sənsən eserleri bunlara örnektir. Ermeni Rabiz müziği, tarz ve dinleyici açısından Gürcistan, Azerbaycan veya Çeçenya'nın müzik kültürleriyle benzer özellikler taşımaktadır. Bu tür, Orta Doğu usulü klklot/zengule kullanımını içerir.

 Dans 
Uzundara dansının çıkış yeri Dağlık Karabağ'dır.Языкознание: большой энциклопедический словарь / Под ред. Г. В. Келдыша. — Большая Российская энциклопедия, 1998. — С. 563. — 671 с. "Azerbaycan halk oyunları" koleksiyonunda, Uzundara dansının Karabağ Ermenileri arasında Azerbaycanlılarla yakın yaşamanın bir sonucu olarak yayıldığı ileri sürülmektedir.Алмасзаде и др., 1959, с. 6: «Например, очень популярный в Азербайджане женский танец «Узундара» широко распространён и в Армении. Это объясняется тем, что, будучи танцем невесты, танец «Узундара» зародился в Карабахе. Узундара — название длинного ущелья в Карабахе. В своё время по этому ущелью провожали невесту. Известно, что в Карабахе вместе с азербайджанцами живёт много и армян. Естественно, что благодаря этому танец «Узундара» широко распространён и среди армянского народа. Azerbaycanlı araştırmacı K. Hasanov ise buna karşılık “Ermenilerin de bu dansın sahibi olduğunu iddia ettiğini” kaydetti.Гасанов, 1978, p. 9: «Армяне также претендуют на авторство этого танца. Это объясняется тем, что в Карабахе, где находится ущелье Узундэрэ, живет много армян».

Ceyrani dansı Azerbaycan ve Ermeni solo dansıdır.Касимов К. А. Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Азербайджанцы. Народное творчество. Народные танцы / Под редакцией Б.А.Гарданова, А.Н.Гулиева, С.Т.Еремяна, Л.И.Лаврова, Г.А.Нерсесова, Г.С.Читая. — Народы Кавказа: Этнографические очерки: Издательство Академии наук СССР, 1962. — Т. 2. — С. 161—163. Dansın Ermenice versiyonu Karabağ ve Zengezur'da yaygındır.Ткаченко Т. С. Народный танец / под ред. Н. И. Львова. — М.: Искусство, 1967. — 656 с.

Mirzayi, Ermeni ve Azeri bir kadın dansıdır. Geleneksel olarak düğünlerde yapılır. Hem kadınlar hem de erkekler tarafından yapılabilir. Şirak bölgesinde kaydedilen dansın farklı Ermeni çeşitleri Eski Mirzayi ve Tarakyama -Mirzayi olarak da bilinir.Арутюнян А. Ширакские танцевальные мелодии в записях А. Брутяна (арм.) // ՀՀ ԳԱԱ Շիրակի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն. Գիտական աշխատություններ. — 2012. — Հ. № 15. — Էջ 143–147.

Şalaho, Halay ve Koçari oyunları başta Ermeniler ve Azeriler olmak üzere birçok millet tarafından icra edilmektedir.Katherine St. John, Lloyd Miller, Mahera Harouny. Radif-e raqs: collection of dance sequences of the Persian tradition. — Society for Preservation and Propagation of Eastern Arts, 1987. — С. 127. — 310 с. Ermeni Koçari, 2017 yılında UNESCO'nun Acil Korunması Gereken Somut Olmayan Kültürel Miras Listesine dahil edilmiştir. Azerbaycan Koçarisi tenzere ile birlikte Kasım 2018'de UNESCO'nun Acil Korunması Gereken Somut Olmayan Kültürel Miras listesine Yallı dansının versiyonları olarak dahil edilmiştir. Azerbaycan dansı Yalli, Ermeni ve Kürt danslarından etkilenmiştir.Гасанов К.Н. Азербайджанский народный танец. — М.: Искусство, 1978. — С. 89.

 Görsel Sanatlar 
Türk İslam sanatı uzmanı Birgül Açıkyıldız, Ermeni mezarlıklarında (örneğin Culfa'da) bulunan, Ermeni yazıtlı ve tipik Ermeni süslemeli koç şeklindeki mezar taşlarının, çevredeki kültürlerin (Kürt ve Azerbaycan geleneklerinin) etkisi altında ortaya çıktığını iddia etmektedir. Açıkyıldız'a göre, zoomorfik mezar taşları, en yaygın olarak dikdörtgen haçkarlarla ilişkilendirilen Ermeni mezarlıkları için tipik değildir.Birgül Açıkyıldız. The Yezidis: The History of a Community, Culture and Religion. — New-York: I.B.Tauris & Co Ltd, 2014. — С. 191. — ISBN 9781784532161. Azerbaycan, Kürt ve Ermeni mezarlıklarında popüler olan at heykellerinin, Oğuzların mezarın üzerine doldurulmuş bir at koyma geleneği ile benzerliği konusunda da bir görüş vardır.Президюм АН. Казахской ССР. Вестник, Выпуски 7-12. — Издательство Академии наук Казахской ССР, 1986. — С. 77.

Sovyet etnografı S. A. Tokarev'e göre, Azerbaycan halıları birçok yönden Ermeni halılarına benziyor.С. А. Токарев //Этнография народов СССР: исторические основы быта и культуры // Изд-во Московского университета, 1958 г. стр-ца 299 (615) Kazak kilimlerini dokuyanların çoğu muhtemelen Azerilerdir. Ancak bu kilimlerin üretiminde hem Ermenilerin hem de Gürcülerin yer aldığı açıktır. Ermeni, Azerbaycan ve Dağıstan halıları genellikle tek isimle; Kafkas olarak gruplandırılır.Н. А. Абдуллаева. Ковровое искусство Азербайджана. — Баку, «Элм», 1971 — стр. 4

 Tiyatro 
küçükresim|upright=0.68| Arşın Mal Alan'ın ABD'de Ermenice afişi yayınlandı
Arşın Mal Alan opereti Ermenice dahil birçok dile çevrildi.Узеир Гаджибеков. Избранные произведения. Публицистика и драматургия / Составитель, автор примечаний и переводчик Кубад Касимов. Редактор Мирза Ибрагимов. — Б.: Элм, 1985. — 300 с. Bakü galasından kısa bir süre sonra, müzikal komedi Transkafkasya ve Orta Asya'da gösterildi. 1916 yılında Bakü'de Ermenice olarak sahnelenmiştir.Абасова Э. Узеир Гаджибеков / Под ред. Л. В. Карагичевой. — Б.: Азербайджанское государственное издательство, 1975. — 142 с. Eser Ermenice Tiflis'te sahnelendi (1914). Yapımcılığın çevirmenliğini ve müzik tasarımını Sidrak Magalyan üstlendi. Daha sonra Magalyan, Gürcüce, Azerice ve Rusçada da Asker'i (komedinin ana karakteri) canlandırdı.Азизбекова С. О постановках «Аршин мал алан» на армянском и грузинском языках // Известия АН Азербайджанской ССР. Отдел литературы, языка и искусства. — 1978. — № 1. — С. 81—85. Ermeni besteci Aro Stepanyan şunları yazdı:

1917'den 1922'ye kadar, Tahran'daki Ermeni Kadın Hayır Kurumu düzenli olarak "Arşin Mal Alan" operetinin performanslarını organize etti. Bunu rollerdeki cinsiyetleri kontrol ederek uyguladıkları belirtilmiştir.Hamid Naficy. A Social History of Iranian Cinema, Volume 1: The Artisanal Era, 1897—1941. Duke University Press, 2011, с. 110.

1923'ten 1958'e kadar operet, Amerika Birleşik Devletleri'nin neredeyse tamamında Ermeni topluluğu tarafından sahnelendi. New York, Philadelphia, Detroit, Chicago, Cleveland, Boston, Racein, Los Angeles, Fresno, San Francisco sahnelerinde oynandı.Атакишиева Л. И. О сценической жизни музыкальной комедии Уз. Гаджибекова «Аршин мал алан» // Доклады Национальной академии наук Азербайджана. — Б., 2004. — Т. LX, № 5—6.

Köroğlu 1942'de Erivan'da sahnelendi.Опера "Кероглу". Электронная энциклопедия Узеира Гаджибекова. Дата обращения: 18 июня 2010.

 Sinema 
1937'de Ermeni asıllı Amerikalı yönetmen Setrag Vartian, yazarını belirtmeden Arşın Mal Alan'ı Ermenice filme aldı.Alan Gevinson. American Film Institute Catalog. Within Our Gates: Ethnicity in American Feature Films, 1911-1960. — University of California Press, 1997. — С. 54. — ISBN 0520209648, 9780520209640. 1960 yılında, yönetmen Nader Hafezi İran'da bir operet filmi çekti. Filmdeki ana rol Ermeni asıllı İranlı pop şarkıcısı Vigen Derderian tarafından oynandı.Arshin mal-alan (1960) . IMDB.

Dodo Abashidze ve Sergei Parajanov'un yönettiği 1988 Aşık Garib filmi, Mikhail Lermontov'un bir Azerbaycan efsane kaydına dayanıyordu. Filmin müziklerini Javanshir Guliyev besteledi ve Alim Gasimov seslendirdi. Film, Azerbaycan'ın hem muğam hem de âşık müziğini kullanır. Aşık Alaskerr, Aşık Pəri ve Aliağa Vahid'in şiirlerini içerir.James Steffen (2013). The Cinema of Sergei Parajanov // (The University of Wisconsin Press). United States of America. Sergei Parajanov ayrıca Narın Rengi filminde Sayat Nova'nın Azeri şiirini Arap alfabesiyle kullanmıştır.

 Din 
Baba-Hadji Mozolesi İslam Mozolesi olup, Ermeni-Azerbaycan ortak hac yeridir. Dağlık Karabağ sorunundan önce Azerbaycan'dan zaman zaman bir molla namaz kıldırmak için gelirdi. Ek olarak, bir Azerbaycanlı türbenin yakınında kalıcı olarak yaşadı ve bakımı için bağış topladı.

 Mimari 
küçükresim|Azerbaycan pulu üzerinde Haçın-Darbatlı Türbesi
Azerbaycan'ın Karabağ bölgesinde 14. yüzyıldan sonra inşa edilen birçok İslami Türbe, Cami ve diğer anıtların mimarisinde Ermeni etkileri görülmektedir. Haçın-Darbatlı Türbesi, tarihi Karabağ bölgesinde Azerbaycan'ın Ağdam semtinde 14. yüzyılda inşa edilmiştir. Samvel Karapetyan, Patrick Donabédian, Leonid Bretanitski ve Boris Vejmarn gibi birçok sanat ve mimarlık tarihçisi, bu türbe ile on üç yıl önce inşa edilen Ermeni Yeghvard Kilisesi arasındaki belirgin benzerliklere dikkat çekiyor.L. S. Bretenitsky, B. V. Weimarn. Art of Azerbaijan IV-XVIII centuries. - M., 1976. Pp. 137-141 Donabédian'a göre, iki yapı Hristiyan ve İslam sanatının karşılıklı etkilerini sergiliyor. Mimari araştırmacı Raffi Kortoshian, her iki yapının üzerindeki yazıtların, bunların aynı Ermeni mimar Vardapet Shahik tarafından yapıldığını gösterdiğini iddia ediyor. Haçın-Darbatlı Türbesi'nin adı da Ermeni etkilerini ortaya koymaktadır. Azeri araştırmacı Cavid Ağa'ya göre, adın ilk kısmı Orta Çağ Ermeni Haçen Prensliği'nin adını içeriyor. Azerbaycanlı bilim adamı Elçin Aliyev, bu türbelerdeki Ermeni etkilerini kabul etmekte ve onları iki ulusun kültürel ilişkilerinin onarılmasında önemli araçlar olarak zikretmektedir.

 Ayrıca bakınız 

 Ermeni-Kıpçak dili

 Kaynakça 

Kategori:Azerbaycan'da kültür
Kategori:Ermenistan'da kültür
Kategori:Azerbaycan-Ermenistan ilişkileri