Kays bin Sa'd

Kays b. Sa'd b. Ubade el-Ensari el-Hazrecî (, d. 603 - 658-659), Mısır valisi.

Kays bin Sa'd, diğer bir adıyla el-Ensari. Babası Sa'd bin Ubade tarafından küçük yaşta Muhammed'in hizmetine verildi. Fiziği ve zekası nedeniyle Muhammed'in güvenliğinin sağlanması için görevlendirildi.İbnü'l Cevzî, Cemalüddin Ebu’l-Ferec Abdurrahman b. Ali Muhammed, Sıfatü’s-Safve, (nşr. Mahmud Fâhûrî-Muhammed Kal’acî), I, 75,

Beyrut,1979.İbnü'l Esîr, İzzüddin Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed, Üsdü’l-Ğâbe fî Ma’rifeti’s-Sahâbe, IV, 425, byy., 1970.Zehebî, Şemseddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ,

-Siyerü A’lâmi’n-Nübelâ’ (nşr. Şuayb el-Arnaût v.dğr.), III,103, Beyrut,

1985. Yaklaşık 10 yıl Muhammed'in yanında kalan Kays bin Sa'd pek çok sayıda gazveye katıldı.İbn Hibbân, Muhammed b. Ahmed b. Muâz b. Ma’bed el-Büstî, Kitâbu’s-Sıkât, tashîh, Abdulhalık el-Efgânî, Haydarâbâd 1393/1973. s. 339 Muhammed'in ölümünün ardından da pek çok savaşa katılmış olup, Halife Ali döneminde Mısır'a vali olmuştur.Miskeveyh, Ebû Ali Ahmed b. Muhammed b. Yâkûb ,

Tecâribü’l-Ümem, (thk. Kâsım Emâni), I, 105, Tahran, 1379/2001.Belazurî, Ahmed b. Yahya ,

Ensâbu’l-Eşraf, (thk.Mahmud Ferdus el-Azemi), II, 280, Dimaşk, 2006.Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr ,

Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülû, (nşr. Muhammed Ebü’l-Fadl), IV, 549, Beyrut, trs.İbnü'l Esîr ,, İzzüddin Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed ,

-el-Kâmil fî’t-Târih, (nşr.C.J. Tomberg ), III, 269 ,Beyrut, 1965,Nüveyrî, Ahmed b. Abdilvehhâb,

-Nihâyetü’l-Ereb fi Fünûnî’l-Edeb, I-XVIII, Kahire, tsz., (Vezerâtü’s Sekafe ve’l-İrşâd), (nşr. Muhammed Rıf’at Fettullah),XX, 192, Kahire,

1975-85.Suyutî, Celâleddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr ,

-Hüsnü’l-Muhadara fî Tarihi Mısır ve’l-Kahire, I, 582,Mısır, 1967.

Yaşamının son günlerinde Medine'ye gelip siyasetten uzak bir yaşam sürdürerek 658 veya 659 (Kimi kaynaklara göre 660) yılında öldü.Belazurî, Ahmed b. Yahya ,

Ensâbu’l-Eşraf, (thk.Mahmud Ferdus el-Azemi), XX, 184, Dimaşk, 2006.Halife B. Hayyat,

Kitâbu’t-Tabakât, (thk.Ekrem Ziya el- Ömerî),s. 227, Riyad, 1982,el-Hatîb el-Bağdadî, Ebû Bekir Ahmed b. Ali (,

-Tarihu Bağdâd, I, 179, Beyrut, trs.İbn Abdilber, İbn Ömer b. Yûsuf b. Abdillah b. Muhammed ,

el-İstî’âb fî Ma’rifeti’l- Ashâb, III, 1290, Kahire, trsİbnü'l Esîr, İzzüddin Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed, Üsdü’l-Ğâbe fî Ma’rifeti’s-Sahâbe, IV, 426, byy, 1970.Zehebî, Şemseddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ,

-Siyerü A’lâmi’n-Nübelâ’ (nşr. Şuayb el-Arnaût v.dğr.), III,112, Beyrut,

1985.İbn Asakîr, Ebu’l- Kasım Ali b. el- Hasan

, Tarihu Medîneti Dımaşk, ( nşr. Ali Şîrî),XLIX, 403, Beyrut, 1996.İbn Hacer, Şihabuddin Ahmed b. Ali el-Eskalânî, el-İsâbe fî Temyîzi’s-Sahâbe, III, 239, Mısır, 1939.

Ailesi

Kays bin Sa'd, Medine'de Hazrec kabilesine mensup bir ailedendi. Hazrec kabilesi, Yemen'de Marib seddinin yıkılmasıyla yaşanan Seyl el-Arim  hadisesi üzerine kuzey yönünde göç ederek, Evs kabilesi  ile birlikte Medine'ye yerleşmişlerdi.

Hazrec kabilesi bu aileyi, kendilerinin öncüleri ve efendileri olarak kabul ediyordu.Zehebî, Şemsüddin Muhammed b. Ahmed, Siyerü A’lâm en-Nübelâ, nşr. Şuayb el Arnaudî, Beyrut 1992, s.57Ziriklî, Hayreddin, el- A’lâm, Beyrut 1990, III, 85Cevad 
Ali, el-Mufassal Fî Târîhi’l-Arab Kable’l-İslâm, Beyrut 1968-72, s. 904Kehhâle, Ömer 
Rıza Mu’cemü’l-Müellifîn, Beyrut (t.y), I, 342Neşet Çağatay, İslâm’dan Önce Arap Tarihi ve Cahiliye Çağı, Ankara 1957, s. 51, 83.

Babası Sa'd b. Ubade'nin ardından kabilesinin başına geçti.

Kişiliği
Görünüşü
Kays, iri cüsseli, uzun boylu, başı ufak ve yakışıklı biriydi. Ayrıca Kays, uzun boyundan dolayı eşeğe bindiği zaman ayakları yere sürtüyordu. Kays,kendisi bir köseydi.

Dehası
İmam Zühri, Arap dehalarından bahsederken bunların arasında Kays'ı da zikreder.

Cömertliği
Kays'tan bir adam otuz bin dinar borç 
almıştı. Adam Kays'tan almış olduğu borcu ödemeye geldiğinde, Kays adamdan bu 
parayı almayı reddetti ve ona şöyle dedi: "Biz bir kimseye bir şey verdiğimizde, 
verdiğimiz malı geri alan bir millet değiliz.

Habat Seriyyesinde Kays b. Sa'd, mücahidlere sirayet eden bu açlığı gidermek için kesimlik 
deve aramaya başladı ve kesimlik deve satacak kişiye Medine'deki hurmalarını 
vereceğini taahhüt etti. Bunu duyan Ömer, Kays b. Sa'd'ın malı olmadığını 
mallarının tamamının babasının olduğunu ve bu yüzden Kays'ın borçlanıp böyle bir 
alışverişe girmek istemesini garip karşıladı ve bu alışverişe karşı çıktı. Kays b. Sa'd, 
bu aramanın sonunda Medine'deki hurmalara karşılık Cüheyneli bir adamdan beş
kesimlik deve satın alma konusunda anlaştılar.

Edebi Yönü
Kays b. Sa'd tarafından söylenen şiirler gerek tarih gerekse edebiyat eserleri vasıtasıyla günümüze kadar gelmiştir.

Unvan ve künyeleri

Unvanı el-Ensarî olup; Ebû Fazl, Ebû Abdullah ve Abdülmelik olarak künyelenmiştir.Belazurî, Ahmed b. Yahya ,

Ensâbu’l-Eşraf, (thk.Mahmud Ferdus el-Azemi), XX, 183, Dimaşk, 2006.

Ayrıca Şurtetu'l-Hamis terimi kendisine de kullanılmıştır.

Muhammed döneminde Kays bin Sa'd

Muhammed'in Medine'ye hicretinde daha genç olan Kays, babası Sa'd bin Ubade tarafından Muhammed'in hizmetine verildi.İbnü’l-Cevzî, Cemâleddin Ebu’l-Ferec Abdurrahman b. Ali b. Muhammed, el-Muntazam fî Târîhi’l-Ümemi ve’l-Mülûk, Tahkîk, Mustafâ 
Abddulkadir Atâ, s. 688, Beyrut 1412/1992. Zeka ve fiziği nedeniyle Muhammed'in korumalığını üstlenmişti.İbnü’l-Cezvî, Cemâleddin Ebu’l-Ferec Abdurrahman b. Ali b. Muhammed, 
Sıfatu’s-Safve, tahkîk, Mahmûd Fâhûrî, I, 75, Beyrut ,1406/1986.İbnü’ül-Esîr, Üsdü’l-Gâbe, IV, 425, Beyrut, 1965. Zehebî, Siyeru A’lâmi’n-Nübelâ, III, 
103.Beyrut 1985.Muhammed'in terbiyesinde yetişen Kays, Tebük seferine, Mekke'nin fethine, Habat seriyyesine ve diğer pek çok gazveye katılmış olup Ensar'ın sancaktarlığını yapıyordu.İbn Abdilberr, el-İstî’âb fi Ma’rifeti’l-Ashâb,, III, 1289, Kahire, trs.Belâzurî, Ensâbü’l-Eşrâf, (thk. Mahmud Ferdus el-Azem), XX, 184, Dımaşk, 2004.İbnü’l-Esîr, Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed, Üsdü’l-Gâbe fî Marifeti’s-Sahâbe, IV, 124 Beyrut ,1989.İbn Tağribirdî, Yusuf b. Abdullah ez-Zahirî, en-Nücûmu’z-Zâhire fî Mülûki

Mısır ve’l-Kahire, I, 95, Mısır t.95

Veda Haccı'na da babası Sa'd bin Ubade ile katılmış olup, Muhammed'in emrinden çıkmamış ve duasına da mazhar olmuştur.İbn Manzur el-Ifrîkî, Muhtasar Târîhu Dımaşk, s. 1275, Beyrut, 1998.

Halife Ömer döneminde Kays bin Sa'd

Mısır'ın fethi

Halife Ömer döneminde Amr bin As komutasındaki Mısır seferinde Ya'kubî, Ahmed b. Ebî Ya’kûb b. Ca’fer, 
-Târîhu’l-Ya’kûbî, II, 148, Beyrut, trs.Makrizî, Takıyyuddin Ahmed ,Hıtat, I, 288, Beyrut, trs. ve Mısır patriği Mukavkıs'a gönderilen heyette bulunuyordu.Vakidî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ömer, Fütûhu’ş-Şâm, II, 29-30 Mısır, 1373/1.995.

Mukavkıs ile görüşen Kays, görüşmenin  ardından oradan ayrılarak (644) olup bitenleri Amr bin As'a aktardı.Vakidî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ömer, Fütûhu’ş-Şâm, II, 30-31 Mısır, 1373/1.995.

Halife Ali döneminde Kays bin Sa'd

Mısır'a vali oluşu

Halife Osman'ın şehid edilmesinin ardından h. 35 (655) Medine'de halife seçilen AliTaberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr ,

 Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülû, (nşr. Muhammed Ebü’l-Fadl), IV, 427, Beyrut, trs.Mes'udî, Ebü’l-Hasen Ali b. Hüseyn, -Mürûcü’z-Zeheb ve Me’ âdinü’l-Cevher, (nşr. M. Muhyiddin Abdilhamid),

II, 359, Mısır, 1958.İbnü'l Esîr, İzzüddin Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed

, el-Kâmil fî’t-Târih, (nşr.C.J. Tomberg ), III, 190, Beyrut, 1965,İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ ,

-el-Bidâye ve’n-Nihâye, VII, 237-238 Beyrut, 1407, iç karışıklıkların sebebini valiler olarak görmekteydi.Mahmûd Şâkir,

-Hz. Âdem’den Bugüne İslâm Tarihî, (cev. Mehmet S. Kahraman), III, 18-19,

byy. 1993.İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ ,

-el-Bidâye ve’n-Nihâye, VII, 240, Beyrut, 1407,Belâzurî, Ahmed b. Yahya, Ensâbu’l Eşraf, tahkîk, M. Hamidullah, Mısır 1959, s. 161Mes’udî, Ebu’l Hasan Ali b. El-Hüseyin, et-Tenbîh ve’l-İşraf, tahkîk, A. İsmail es-Sâvî, Kahire1938, s.

255

Bu nedenle sahabelerin ileri gelenleriyle yapılan toplantıda valilerin azledilmesi kararlaştırıldı.İbn Hibbân, Muhammed b. Hibbân b. Ahmed b. Ebî Hatim (354/965) s. 525-526, es-Sîretü’n-Nebeviyye, Beyrut, 1987.İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ, -el-Bidâye ve’n-Nihâye, VII, 240, Beyrut, 1407,

H. 36 (656) yılında sefer ayında yeni valiler tayin edilmiştir.

Osman bin Huneyf Basra'ya, Umare b. Şihâb Kûfe'ye, Ubeydullah bin Abbas
Yemen'e, Sehl bin Huneyf Şam'a, Kays bin Sa'd  da Mısır'a vali tayin edildi.Seyf b. Ömer el-Esedî ( 200/815),

-el-Fitnetü ve Vak’atü’l-Cemel, (nşr. Ahmed Râtib Armûş), s.246 Beyrut, 1986Dineverî, Ebû Hanife Ahmed b. Dâvûd (282/895), el-Ahbâru’t-Tıvâl, (nşr. Abdülmün’im Âmir), s. 141 Kahire, 1960.İbn Hibbân, Muhammed b. Hibbân b. Ahmed b. Ebî Hatim (354/965) s. 526, es-Sîretü’n-Nebeviyye, Beyrut, 1987.

Mısır'a vali olmasının ardından ailesi ile Mısır'a gitti ve orada Ali'nin kendisine verdiği mektubu okutturdu.

"Kays b. Sa’d b. Ubâde’yi size emîr olarak gönderdim. Onun veziri olun, iyi muamelede bulunun,halkın yerini alması, adâletin sağlanması için ona yardımcı olun. Ben de kendisine, Mısır halkına iyilikte bulunması için emir verdim"el-Makrizî, Ahmed b. Ali b. Abdulkadir, Takiyuddîn, el-Mevâiz ve’l-İ’tibâr bi 
Zikri’l-Hıtati ve’l-Âsâr, s. 1074 Beyrut, 1418.

Mısır valiliğinden azledilişi

Kays, Osman taraftarı oldukları bildirilen bir grup dışında Mısır'ın her tarafına otoritesini kabul ettirdi. Muhalifler de ona karşı savaşmayacaklarını bildirerek, kendilerine dokunulmamasını istediler. Kays da onlara sert davranmadı, istedikleri gibi hareket edebileceklerini söyledi. Fakat onun Osman taraftarlarına karşı takındığı bu ılımlı ve iyi niyetli tutum, Muaviye tarafından kullanıldı. Muaviye, Kays'ın Mısır valiliğine atanmasından son derece rahatsız olmuş; hemen kendisine bir mektup yazarak kendinden yana olmasını istemişti.Ahmet Akbulut, Sahabe Devri Siyasi Hadiselerinin Kelami Problemlere Etkileri, s. 230, İstanbul, 1992.

Muaviye, Kays'ı yanına çekmeyi başaramayınca Halife Ali ile arasını açmak için, Amr bin As'la birlikte Kays'a karşı bir plan kurmaktan geri kalmadı. Muaviye öncelikle Şamlıları uyararak, Kays b. Sa'd'ın aleyhine konuşmamalarını, ona karşı harp kışkırtıcılığı yapmamalarını istemişti. Onun kendi taraftarı olduğunu, ondan gizli mektuplar ve mesajlar aldığını, nitekim onun Mısır'daki Osman taraftarlarına iyi davranıp onların maaşlarını verdiğini, gereksinimlerini karşıladığını ve gönderdikleri elçilere iyi muamele ettiğini halka söyledi. Daha sonra kendisi tarafından yazılmış olan ve Kays'ın kendisine biat edip emrine bağlı olduğunu ifade eden sahte bir mektubu Şam halkına okudu. Irak'taki ve Medine'deki kendi taraftarlarına da gizlice mektuplar yazarak, Mısır valisinin kendinden yana olduğu söylentisini ortaya çıkardı. Kays ile ilgili bu tür haberler yayılıp duyulduktan sonra Iraklı ve Medinelilerin ileri gelenleri halifeye Kays'ın değiştiğini söyleyerek onu azletmesini istediler. Halife Ali, Kays'ın böyle bir şey yapmayacağını söyleyerek direndiyse de diğerleri bunda ısrarcı oldular. Israrlar ve yaşanan bazı olumsuzluklar, sıkıntılar sonucunda Halife Ali, Kays'ı görevden azletmek zorunda kaldı ve Kays'ı Mısır valiliğinden azletti. Buna rağmen Kays, Ali'nin taraftarı olmayı devam ettirdi.Kenan Ayar, Sahabe Dönemi İktidar Mücadelesinde Arap Dâhilerinden Kays b. Sa’d, OMÜİFD, nr. 20-21, s. 142, Samsun, 2005.

Kimi kaynaklarda 4-6 ay veya 1 yıl Mısır'a valilik yaptığı söylenilmektedir.Belâzurî, Ahmed b. Yahya, Fütûhu’l-Buldân,, nşr. A.Enis et-Tabba’-Ö. Enis et Tabba’, s. 319, Beyrut ,1987.İbn Hacer el-Askalânî, Şihâbuddin Ebu’l-Fadl Ahmed, el-İsâbe fî Temyîzi’s-Sahâbe, III, 249, Mısır 1328.ez-Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed, Siyerü A’lâm en-Nübelâ, nşr. 
Şuayb el-Arnaudî, s. 285, Beyrut 1992.el-Makrizî, Ahmed b. Ali b. Abdulkadir, Takiyuddîn, el-Mevâiz ve’l-İ’tibâr bi 
Zikri’l-Hıtati ve’l-Âsâr, s. 1074 ,Beyrut, 1418.

Cemel Savaşında Kays bin Sa'd

Ali, Muaviye'nin itaata yanaşmaması üzerine, Şam üzerine sefer yapmaya karar verdi. Mısır valisi Kays bin Sa’d'a mektup göndererek, Muâviye ile 
savaşmak üzere askerleri hazırlamasını emretti. Aynı şekilde, Kûfe valisi Ebu Musa el-Eş’arî ile Basra valisi Osman bin Huneyf'e aynı şekilde mektuplar göndermiştir.Seyf b. Ömer el-Esedî ( 200/815), 
-el-Fitnetü ve Vak’atü’l-Cemel, (nşr. Ahmed Râtib Armûş), s. 251, Beyrut, 1987.Dineverî, Ebû Hanife Ahmed b. Dâvûd (282/895),-el-Ahbâru’t-Tıvâl, (nşr. Abdülmün’im Âmir), s. 145, Kahire, 1960.

Ali, önden Hasan, Abdullah bin Abbas, Ammar bin Yasir ve Kays bin Sa'd'ı (Mısır valisi olan Kays bu dönemde Medine'de Ali'nin yanında 
bulunuyordu) Kûfe valisi Ebu Mûsâ el-Eş'arî'nin yanına gönderdi. Ali'nin göndermiş olduğu bu önemli şahsiyetler Ebu Mûsâ'nın askeri yardım etmesi 
konusunda kendisine telkinde bulundular. Kays bin Sa'd, Ebu Mûsâ el-Eş'arî'nin isteksiz olduğunu gördüğünde, Kûfe halkına şu konuşmayı yaptı:

“Ey insanlar! Eğer şûra ehli, Hz. Ali’yi halîfe tayin ettiyse, sizlerin onun yanında yer almanızı istemesi Hz. Ali’nin hakkıdır. Hz. Ali’nin hilâfetini tanımayan kişilerle savaşmak helaldir. Nitekim buna delil olarak da, Talha ve Zübeyr kendi arzularıyla biat ettikten sonra, kıskançlıkları yüzünden ondan vazgeçmeleridir. Bu yüzden Ensâr ve Muhacir olarak sizlere geldik.”İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim (276/889), 
-el-İmame ve’s-Siyâse, (Tâhâ Muhammed ez-Zeynî), I, 63-64 Beyrut, trs.

Sıffin Savaşında Kays bin Sa'd

Ali, kendisine biata yanaşmayan, üstelik kendisine karşı Şam halkını kışkırtan Muaviye üzerine sefer düzenlemeye karar verdiğinde, kendisiyle birlikte hareket eden Ensar ve Muhacir'in ileri gelenlerini toplayarak bu düşüncesini onlarla istişare etti.Minkarî, Nasr b. Müzâhim (212/827),

-Vak’atü’s-Sıffîn, (nşr. Abdüsselam Harun), s. 92, Kahire, 1962.İbn A'sem, Ebû Muhammed b. Ahmed (245/926),

-Kitâbu’l- Fütûh, I, 559, Beyrut, 1986.

Karşılıklı anlaşma girişimleri de başarısız olunca artık savaş kaçınılmaz olmuştu.Halîfe b. Hayyât el-Usfurî, Târîh, nşnr. Süheyl Zekkâr, s. 144, Beyrut 1414/1992.Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk, V, 599-601, Beyrut, t.y.

Halife Ali, ordusunu düzene koyduktan sonra Muhammed, sancağını çıkararak Kays bin Sa'd'ın eline verdi. Bu sancak İslam peygamberinin ölümünden sonra ilk defa çıkarılmış ve Müslümanlar bunu görünce duygulanmışlardı.İbn Manzur el-Ifrîkî, Muhtasar Târîhu Dımaşk, alwaraq. net. s. 688, Beyrut, 1998.

Kays, bu savaşta yiğitiliği ve şiirleriyle Muaviye ve taraftarlarını kışkırtıyordu.Minkarî, Nasr b. Müzâhim (212/827),

-Vak’atü’s-Sıffîn, (nşr. Abdüsselam Harun), s. 477-478, Kahire, 1962.İbn A'sem, Ebû Muhammed b. Ahmed (245/926),

-Kitâbu’l- Fütûh, II, 110 Beyrut, 1986.

Sıffin'de büyük başarı gösteren Halife Ali, Muaviye'nin mızraklara Kur'an nüshası batırması nedeniyle Hakem Olayı meydana gelmişti. Bunun sonucunda Ali, halifelikten azledilerek halifeliğe Muaviye getirildi.Minkarî, Nasr b. Müzâhim (212/827), 
-Vak’atü’s-Sıffîn, (nşr. Abdüsselam Harun), s. 544-545, Kahire, 1962.Mes'udî, Ebü’l-Hasen Ali b. Hüseyn (345/959), Mürûcü’z-Zeheb ve Me’ âdinü’l-Cevher, (nşr. M. Muhyiddin Abdilhamid),

II, 412, Mısır, 1958.Makdisî, Mutahhar b. Tâhir (355/964),

-Kitabü’l-Bed’ ve’t-Târih, V, 229, Beyrut, trs.Zehebî, Şemseddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân (748/1347) -Tarihu’l İslâm ve Vefeyâtü’l-Meşahir ve A’lam, (thk. Ömer Abdülselam

Tedmüri),III, 552, Beyrut, 1987

Nehrevan Savaşında Kays bin Sa'd

Ali halifelikten azledilişinin ardından Haricilerin çıkardığı sorun ve karışıklıklar, fesatlıklar nedeniyle üzerlerine sefer düzenlemek zorunda kalmıştı.Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr (310/922), 
 - Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülû, (nşr. Muhammed Ebü’l-Fadl),V, 78, Beyrut, trs.Fayda, Mustafa, Hulefây-ı Râşidîn Devri, Kubbealtı, s. 268, İstanbul, 2014.Muhammed Rızâ, el-İmam Ali b. Tâlib, s. 239,Beyrut (t.y)İbnü’l-Esîr, İzzüddin Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed (630/1232), 
-el-Kâmil fî’t-Târih, (nşr.C.J. Tomberg ), III, 339-340, Beyrut, 1965.İbn Haldun, Abdurrahman b. Muhammed (808/1405), 
-Kitâbu’l-İber ve Dîvâni’l-Mübtedei ve’l-Haber, II, 179, Beyrut, 1971.

İki ordu Nehrevan'da karşılaştı. Ali, kendi ordusunun sağ kuvvetlerine Hucr bin Adiy'i, sol kuvvetlerin başına Şebes bin Rib'i'yi, süvarilerin başına Ebu Eyyup el-Ensari'yi, piyadelerin başına Ebu Katade el-Ensari'yi, yedi yüz veya sekiz yüz kişiden oluşan Medinelilerin üzerine de Kays bin Sa'd'ı komutan olarak tayin etti.İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim (276/889),

-el-İmame ve’s-Siyâse, (Tâhâ Muhammed ez-Zeynî), I, 128, Beyrut, trs.İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ (774/1372),

-el-Bidâye ve’n-Nihâye, VIII, 299, Beyrut, 1407.Belazurî, Ahmed b. Yahya (279/892),

-Ensâbu’l-Eşraf, (thk.Mahmud Ferdus el-Azemi), II, 265, Dimaşk, 2006.

Hariciler Nehrevan'da büyük bir yenilgiye uğradı ve birçok kumandanı öldürüldü.İbnü’l-Cevzî, Cemâleddin Ebu’l-Ferec Abdurrahman b. Ali b. Muhammed, el-Muntazam fî Târîhi’l-Ümemi ve’l-Mülûk, Tahkîk, AbdulkadirAtâ-Mustafâ

Abddulkadir Atâ, s. 688 ,Beyrut 1412/1992.Fayda, Mustafa, Hulefây-ı Râşidîn Devri, Kubbealtı, s. 368, İstanbul, 2014.

Nehrevan'dan 
sonra Şam üzerine yürüme düşüncesinde olan  Ali, taraftarlarının 
ağırdan almaları, gönülsüz bulunmaları nedeniyle bunu gerçekleştiremeyince, Kûfe'ye yerleşti.Fayda, Mustafa, Hulefây-ı Râşidîn Devri, Kubbealtı, s. 369, İstanbul, 2014. Kays bin Sa'd da, Ali şehit edilinceye kadar Kûfe'de kaldı.İbnü’l-Esîr, Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed, Üsdü’l-Gâbe fî Marifeti’s-Sahâbe, IV, 126. Beyrut, 1989.

İmam Hasan döneminde Kays bin Sa'd

Hasan'a biat

Ali'nin şehit edilmesi üzerine Hasan'a ilk biat eden Kays oldu ve bundan sonra da onun yanında yer aldı.Halîfe b. Hayât, Ebû Amr el-Usfurî, el-Basrî, Tabakâtu Halîfe b. Hayât, nşr. 
Süheyl Zekkâr, s. 150 ,1993.Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk, VI, 73, Beyrut.İbnü’l-Cevzî, Cemâleddin Ebu’l-Ferec Abdurrahman b. Ali b. Muhammed, el-Muntazam fî Târîhi’l-Ümemi ve’l-Mülûk, Tahkîk, AbdulkadirAtâ-Mustafâ 
Abddulkadir Atâ, s. 629, Beyrut, 1992.İbn A’sem el-Kûfî, Ebû Muhammed Ahmed, Kitâbu’l-Fütûh, III, 284 ,Beyrut ,1986.

Muaviye ile mücadele

Muaviye bin Ebî Süfyân'la aralarında 
geçen yazışmalardan olumlu bir sonuç alamayan Hasan, Şam üzerine yürüme kararına vardı. Ordusunu hazırlayan Hasan, on iki bin  kişilik öncü birliğinin başına Kays b. Sa'd'ı görevlendirdi.İbn A’sem el-Kûfî, Ebû Muhammed Ahmed, Kitâbu’l-Fütûh, III, 289 ,Beyrut ,1986.Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk, VI, 74, Beyrut.

Mücadeler uzun sürüp, ayrıca ordunun isteksizliği ve karışıklıklar nedeniyle sonuç alamayınca Hasan halifelikten feragat etmeye karar verdi.Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk, VI, 290, Beyrut.

Muaviye'ye biat

Muaviye, Kays'ın da kendisine biat etmesini istemişse de o, Hüseyin gibi bunu kabul etmiyordu. Bunun üzerine Hüseyin tarafından 
ikna edilen Kays da biat ederek, Muaviye'nin halifeliğini tanımış oluyordu. Kays için bundan sonra memleketi Medine'ye dönmekten başka bir yol kalmamıştı.Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr, Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk, VI, 79, Beyrut.İbn A’sem el-Kûfî, Ebû Muhammed Ahmed, Kitâbu’l-Fütûh, III, 294 ,Beyrut ,1986.Ziriklî, Hayreddin, el- A’lâm, V, 206. Beyrut 1990.

Ölümü

Muaviye'ye biat ettikten sonra memleketi Medine'ye yerleşti ve orada öldü. Kimi kaynaklara göre daha sonra Tiflis'e yerleşerek orada ölmüştür.İbn Hibbân, Muhammed b. Ahmed b. Muâz b. Ma’bed el-Büstî, Kitâbu’s-Sıkât, 
tashîh, Abdulhalık el-Efgânî, Haydarâbâd, s. 339 ,1973.İbn Hacer el-Askalânî, Ebu’l-Fadl Ahmed b. Ali b. Muhammed b. Ahmed, 
Tehzîbü’t-Tehzîb, Haydarâbâd, s. 1297, 1326/1905

Kaynakça

Kategori:603 doğumlular
Kategori:Medine doğumlular
Kategori:670'lerde ölenler
Kategori:7. yüzyılda Araplar
Kategori:Raşidîn Mısır valileri
Kategori:Erkek sahabe