Ardanuç livası

Ardanuç livası veya Ardanuç sancağı, Osmanlı Devleti'nin Gürcülerden ele geçirdiği topraklarda kurduğu idari birimlerden biridir.Taner Artvinli, Artvin Yer Adları Sözlüğü, İstanbul, 2013, s. 60, ISBN 978-605-5708-85-6. Ardanuç livası, kurulduğu sırda Kemhis (Kamhis), Tavusker ve Ardanuç nahiyelerini kapsıyordu. Daha sonra İşhan nahiyesi de bu üç nahiyeye eklendi. Uzun süre Çıldır Eyaleti'ne bağlı olan Ardanuç livasının sınırları 19. yüzyılın ilk yarısında iyice küçülmüş ve yaklaşık olarak bugünkü Ardanuç ilçesi sınırlarına çekilmişti.

Tarihçe

Osmanlı Devleti, İskender Paşa komutasındaki bir orduyla 1551 yılında, bu tarihte Samtshe-Saatabago adlı Gürcü devletinden Ardanuç Kalesi'nin ele geçirdi. Ardından bu kalenin etrafında ele geçirdiği toprakları Ardanuç livası adı altında idari bir birime dönüştürdü. Livanın kuruluşu tarihi kesin olarak bilinmemektedir. İlk kez 1553 tarihli Osmanlı kaydında adı geçen Ardanuç livası, Kemhis (Kamhis), Ardanuç ve Tavusker nahiyelerinden oluluyordu. Kemhis veya Kamhis adı, bazı kaynaklarda yanlış biçimde "Cahis" olarak okunmuştur. 1554 yılında Sinan Bey adlı kişi bu livanın sancakbeyi idi. Kayıtlarda 1555 yılında Mehmed Bey, 1558 yılında ise Hasan Bey sancakbeyi olarak geçmektedir. Sancakbeyinin bu kadar sık değişmesi, Ardanuç livasının "yurtluk ve ocaklık" olarak verilmediğini göstermektedir. Ardanuç livası, kurulduğu tarihte Erzurum Eyaleti'ne bağlanmıştı.Klarceti (კლარჯეთი), Mamia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Şota Mamuladze, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Cemal Karalidze, Batum, 2016, s. 26  ISBN 978-9941-0-8969-5

Ardanuç livası, 1574 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı mufassal defterine göre, Ardahan livası ile Oltu livasının yanında bağımsız bir sancaktı. Bu sırada Ardanuç livası, Ardanuç nahiyesi dışında, İşhan, Kemhis ve Tavusker nahiyelerini kapsıyordu.Klarceti (კლარჯეთი), Mamia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Şota Mamuladze, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Cemal Karalidze, Batum, 2016, s. 27  ISBN 978-9941-0-8969-5 Ardanuç livası veya Ardanuç sancağı 1580 yılında Çıldır Eyaleti'ne bağlandı. Çıldır Eyaleti'ne bağlıyken tutulmuş olan 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Liva-i Ardanuç adlı Osmanlı tahrir defterine göre 101 köy ve mezrayı kapsıyordu. Bunlar arasından 58 köy, yaklaşık olarak bugünkü Ardanuç ilçesi topraklarını kapsayan Ardanuç nahiyesinde bulunuyordu.Klarceti (კლარჯეთი), Mamia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Şota Mamuladze, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Cemal Karalidze, Batum, 2016, s. 34-35  ISBN 978-9941-0-8969-5

Osmanlı idaresinin askere alma ve vergi salma amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği 1835 yılında da Ardanuç sancağı Çıldır Eyaleti'ne bağlıydı. Bu tarihte sancak, yaklaşık olarak kuruluşundaki Ardanuç nahiyesinin sınırlarına sahipti. 1835 nüfus defterine göre Ardanuç sancağı 48 yerleşim yerini kapsıyordu. Oysa 1574 ve 1595 tarihli Osmanlı tahrir defterlerine göre Ardanuç nahiyesi 58 yerleşim yerinden oluşuyordu. Ancak 1574 tarihli deftere göre 8 köy, 1595 tarihli deftere göre ise 10 köy botu ve bir köy de kayıtlarda yer almamıştı.Mamia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Merab Halvaşi, Cimşer Çhvimiani, Cemal Karalidze - Tao (ტაო), Batum, 2020, s. 26.  ISBN 978-9941-25-828-2Faruk Taşkın - Ali İrfan Kaya, Ardanuç Nüfus Defterleri (1835), Ankara, 2018, s.13, ISBN 978-605-288-814-8 Büyük çoğunluğu Gürcüce olan bu köylerin adları Osmanlıca farklı yazılmış, Osmanlıca yazılışları da araştırmacılar tarafından farklı biçimlerde okunmuştur. 1835 tarihli Ardanuç sancağı nüfus defterini yayımlamış olan Faruk Taşkın ve Ali İrfan Kaya'nın da Ardanuç Nüfus Defterleri (1835) adlı kitapta ve "1835 Nüfus Sayımına Göre Ardanuç Sancağının Demografik Yapısı" adlı makalede bu yer adlarını farklı biçimlerde okumuş olduğu görülmektedir.Faruk Taşkın - Ali İrfan Kaya, "1835 Nüfus Sayımına Göre Ardanuç Sancağının Demografik Yapısı"  2019, s. 105-107.Faruk Taşkın - Ali İrfan Kaya, Ardanuç Nüfus Defterleri (1835), Ankara, 2018, s.17-18, ISBN 978-605-288-814-8

Ardanuç sancağı, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından Rusların hâkimiyetine girdi. Rus idaresinde bu bölge Artvin sancağına (okrug) bağlı bir kaza (uçastok) idi. Ardanuç kazası, 51 yerleşmeyi kapsıyordu. Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda Ruslar bölgeden çekilince, eski adıyla Ardanuç sancağı ve yeni adıyla Ardanuç kazası (uçastok) toprakları bağımsız Gürcistan'ın bir parçası haline geldi. 1921 yılında Gürcistan hükûmeti bu bölgeyi Ankara Hükümeti'ne bıraktı ve eski Ardanuç livası toprakları bu şekilde Türkiye'ye katıldı.

Ardanuç livası köyleri

Faruk Taşkın ve Ali İrfan Kaya'nın yayımladığı Ardanuç Nüfus Defterleri (1835) adlı yayıma göre, 1835 yılında sınırları iyice küçülmüş olan Ardanuç sancağı 48 yerleşmeyi kapsıyordu.

 Gürcüce Osmanlıca (1835)Faruk Taşkın - Ali İrfan Kaya, Ardanuç Nüfus Defterleri (1835), Ankara, 2018, ISBN 978-605-288-814-8 Rusça (1886) Türkçe (1925)Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, 2010, s. 141-143, ISBN 978-9944-197-52-6 <center> Aharşia (ახარშია)  Ahaşyan / Aharşiyan  Aharşia (Ахаршиа / Ахаричиа)   Akarsu <center> Ahiza (ახიზა)  Ahıza  Ahiza (Ахиза)  Ferhatlı <center> Anakerdi (ანაქერდი)  Anagirt / Anagert  Anakert (Анагерт)  Cevizlik <center> Ançgora (ანჩგორა)  Ancgöre  Ançkora (Анчкора)  Anaçlı <center> Ançi (ანჩი)  Anc  Anç (Анч)  İncili <center> Araveti (არავეთი)  Aravit  Aravet (Аравет)  Torbalı <center> Artanucis Tsihe (არტანუჯის ციხე)  Ardanuç Kalası  Ardanuç kasabası (местечко Ардануч)  Ardanuç <center> Batsa (ბაცა)  Basa  Batsa (Баца)  Yolüstü <center> Bica (ბიჯა)  Bice  Bica (Биджа)  Tütünlü <center> Cara / Carada (ჯარა / ჯარადა)  Carade / Cara  Çara (Чара)  Çıralar <center> Cuğo (ჯუღო)  Zuğo / Cuğo  Cuğo ((Жуго)  Petekli <center> Çidili (ჭიდილი)  Çidil  Çidil (Чидил)  Bağlıca <center> Diagarmuçi (დიაგარმუჩი)  Diyagarmuç / Diyagamuç  Diakurmuç (Диакурмуч)  Karlı <center> Eşknari (ერშქნარი)  Ereşkenar  İşhanar (Ишханар)  Ekşinar <center> Goleşeni (გოლეშენი)  Geleşid  Gilyaşen / Gyulyaşen (Гиляшен / Гюляшен)   Güreş <center> Goraşeti (გორაშეთი)  Göreşit  Goroşet / Goraşet (Горошет)  Kutlu <center> Gümüşhane (გუმუშჰანე)  Gümüşhane  Gumişhane (Гюмишхане)  Gümüşhane <center> Harauli (ხარაული)  Haravul  Haraul (Хараул)  Harmanlı <center> Havti (ხავთი)  Haravet / Havet  Heva (Хева)  Boyalı <center> Hemogordi (ხემოგორდი)  Hamkürot  Hemogret (Хемогрет)  Hamurlu <center> Hertvisi (ხერთვისი)  Hertvis  Hertvis (Хертвис)  Konaklı <center> Heva (ხევა)  Hive  Heva (Хева)  Geçitli <center> Kaptahori (კაპტახორი)  Kabirahur  Kantahor / Kaptahor (Кантахор / Каптахор)   Peynirli <center> Karsnia (კარსნია)  Karsniya  Hemogret (Хемогрет)  Kapıköy <center> Kaşıkçı (ქაშიქჩი)  Kaşıkçı  Kaşuhti (Кашухти)  Kaşıkçı <center> Klarceti (კლარჯეთი)  Gilarcit  Klarcet (Кларджет)  Bereket <center> Kontromi (კონტრომი)  Kontrom  Kontrom (Контром)  Yolağzı <center> Longothevi (ლონგოთხევი)  Longothev  Longothevi (Лонготхеви)  Bulanık <center> Matsalaheti (მაწალახეთი)  Mazalahet  Matsalahet (Мацалахет))  Naldöken <center> Metsagili (მეწაგილი)  Mezegil  Metsagil (Мецагиль)  Müezzinler <center> Mukeri (მუქერი)  Müker / Mükir  Muker (Мукер)  Tepedüzü <center> Norgiali (ნორგიალი)  Norgiyal  Norgiel (Норгиель)  Çakıllar <center> Opizçala (ოპიზჭალა)  Obicala  Opisçala (Описчала)  Gökçe <center> Ortizi / Ortvizi (ორთიზი / ორთვიზი)  Ortiz  Ortiz (Ортиз)  Örtülü <center> Petobani (ორთიზი / ორთვიზი)  Petoban  Petoban (Петобан)  Hisarlı <center> Sagara / Sağara (საგარა / საღარა)  Sakara / Sakarya  Sagara (Сагара)  Sakarya <center> Sahre (სახრე)  Sıha / Sağre  Sahre (Сахре)  Ovacık <center> Samtskari (სამწყარი)  Samızgar  Samtsar / Samtshar-Tskali (Самсхар / Самсхар-Цхали)  Aşağıırmaklar ve Yukarıırmaklar <center> Soliana (სოლიანა)  Solyana  Soliana (Солиана) Yaylacık <center> Svagara (სვაგარა)  Suagare  Suagara (Суагара)  Soğanlı <center> Şavgulari (შავგულარი)  Şavgülar  Şavgular (Шавгуляр)  Aşıklar <center> Tanzoti (ტანძოთი)  Danzot / Tanzut  Tanzot (Танзот)  Aydın <center> Unishevi (უნისხევი)  Unho  Unushev (Унусхев)  Kızılcık <center> Usoti (უსოთი)  Usot  Usot (Усот)  Tosunlu <center> Ustameli (უსტამელი)  Ustamil / Ustamel  Ustamel (Устамель)  Ustalar <center> Vardalia (ვარდალია)  Vardalya  Vartelia (Вартелиа)  Beratlı <center> Vartheli (ვართხელი)  Varthil  Varheli (Вартхели)  Meşeköy <center> Zağaria (ზაღარია)   Zinkare / Zegerya  -  Zekerya

 Ayrıca bakınız 
 Ardanuç
 Ardanuç nahiyesi

Kaynakça

Kategori:Artvin ili tarihi
Kategori:Ardanuç