Sonchus

Sonchus, Asteraceae familyasının Cichorieae oymağına ait çiçekli bitki cinsidir ve genellikle yabani deve dikeni olarak bilinir (daha az yaygın olarak tavşan dikeni, eşekgevreği  veya eşek marulu olarak da adlandırılır). Yabani deve dikenleri, rizomlu veya rizomsuz, bir veya iki yılda bir biten veya çok yıllık otsu bitkilerdir, bazıları ise odunsu bile olabilir (alt cins Dendrosonchus, yalnızca Kanarya Adaları ve Madeira'da bulunur).

 Tanım 
Hepsi, gövdeyi saran ve en azından başlangıçta bir taban rozeti oluşturan yumuşak, biraz düzensiz loblu yapraklara sahiptir. Gövdede sütlü bir lateks bulunur. Sarı renkli çiçek başları çap olarak yarım ila bir inç arasında değişir; tüm çiçekler ligül tipine aittir. Sonchus meyveleri tek tohumlu, kuru ve açılmayan meyvelerdir . Yabani deve dikenleri yol kenarlarında sıkça rastlanan bitkilerdir ve Avrasya ve tropikal Afrika kökenli olsalar da neredeyse tüm dünyada ılıman bölgelerde bulunurlar 

Olgun yabani deve dikeni gövdeleri, türe ve büyüme koşullarına bağlı olarak 30 cm ila 2 m (1 ila 6 fit) uzunluğa ulaşabilir. Renkleri yeşil ila yaşlı bitkilerde mor arasında değişir. Yabani deve dikenleri herhangi bir yeri kesildiğinde veya hasar gördüğünde sütlü bir lateks salgılar. Bitkilerin "yabani deve dikeni" adını almasının nedeni de budur. Eski zamanlarda dişilerin süt üretimini artıracağına inanılarak emziren domuzlara yedirilmiştir. Bazı bölgelerde yabani deve dikenlerine "deve dikeni" denilse de, deve dikeni daha çok Silybum cinsini ifade eder.

 Türler 
Aşağıdaki 106 tür, Mart 2023 itibarıyla Plants of the World Online tarafından kabul edilmektedir.

 Sonchus acaulis 
 Sonchus x aemulus 
 Sonchus afromontanus 
 Sonchus araraticus 
 Sonchus arboreus 
 Sonchus arvensis 
 Sonchus asper 
 Sonchus x beltraniae 
 Sonchus berteroanus 
 Sonchus bipontini 
 Sonchus bornmuelleri 
 Sonchus bourgeaui 
 Sonchus brachylobus 
 Sonchus brachyotus 
 Sonchus brassicifolius 
 Sonchus briquetianus 
 Sonchus bupleuroides 
 Sonchus camporum 
 Sonchus canariensis 
 Sonchus capillaris 
 Sonchus cavanillesii 
 Sonchus congestus 
 Sonchus crassifolius 
 Sonchus daltonii 
 Sonchus dregeanus 
 Sonchus erzincanicus 
 Sonchus esperanzae 
 Sonchus fauces-orci 
 Sonchus fragilis 
 Sonchus friesii 
 Sonchus fruticosus 
 Sonchus gandogeri 
 Sonchus gigas 
 Sonchus gomeraensis 
 Sonchus grandifolius 
 Sonchus gummifer 
 Sonchus heterophyllus 
 Sonchus hierrensis 
 Sonchus hotha 
 Sonchus hydrophilus 
 Sonchus integrifolius 
 Sonchus jacottetianus 
 Sonchus jainii 
 Sonchus x jaquiniocephalus 
 Sonchus kirkii 
 Sonchus laceratus 
 Sonchus latifolius 
 Sonchus leptocephalus 
 Sonchus lidii 
 Sonchus lobatiflorus 
 Sonchus luxurians 
 Sonchus macrocarpus 
 Sonchus maculigerus 
 Sonchus malayanus 
 Sonchus marginatus 
 Sonchus maritimus 
 Sonchus masguindalii 
 Sonchus mauritanicus 
 Sonchus x maynari 
 Sonchus megalocarpus 
 Sonchus melanolepis 
 Sonchus micranthus 
 Sonchus microcarpus 
 Sonchus microcephalus 
 Sonchus nanus 
 Sonchus neriifolius 
 Sonchus novae-zelandiae 
 Sonchus x novocastellanus 
 Sonchus obtusilobus 
 Sonchus oleraceus 
 Sonchus ortunoi 
 Sonchus palmensis 
 Sonchus palustris 
 Sonchus parathalassius 
 Sonchus pendulus 
 Sonchus phoeniciformis 
 Sonchus pinnatifidus 
 Sonchus pinnatus 
 Sonchus pitardii 
 Sonchus platylepis 
 Sonchus x prudhommei 
 Sonchus pruinatus 
 Sonchus pustulatus 
 Sonchus radicatus 
 Sonchus regis-jubae 
 Sonchus regius 
 Sonchus x rokosensis 
 Sonchus x rotundilobus 
 Sonchus x rupicola 
 Sonchus saudensis 
 Sonchus schweinfurthii 
 Sonchus sinuatus 
 Sonchus sosnowskyi 
 Sonchus splendens 
 Sonchus stenophyllus 
 Sonchus suberosus 
 Sonchus sventenii 
 Sonchus tectifolius 
 Sonchus tenerrimus 
 Sonchus transcaspicus 
 Sonchus tuberifer 
 Sonchus ustulatus 
 Sonchus webbii 
 Sonchus wightianus 
 Sonchus wildpretii 
 Sonchus wilmsii 

 İşgalçi tür olarak 
Birçok bölgede yabani deve dikenleri, geniş bir yelpazede hızla büyüdükleri ve rüzgarla savrulan tohumlarının hızla yayılmasına izin verdiği için zararlı otlar olarak kabul edilir . Çok yıllık yabani deve dikeni olan Sonchus arvensis, en ekonomik açıdan en zararlı türü olarak kabul edilir, çünkü tarladaki bitkileri sıkıştırabilir, topraklarda önemli miktarda azot tüketir, nadasa bırakılan arazilerin toprak suyunu tüketebilir ve sürünücü kökleri sayesinde yeniden büyüyüp sürgün verebilir. Bununla birlikte, yabani deve dikenleri elle kolayca sökülebilir ve yumuşak gövdeleri kesilmeye veya biçilmeye karşı çok az direnç gösterir.

Çoğu hayvan ot yerine yabani deve dikenini tercih ederek kolayca yer. Marul akrabası olan bu bitki insanlar için de yenilebilir ve besleyicidir. Herbisit kullanımıyla yabancı ot kontrolüne yönelik girişimler, diğer yöntemlerin ihmal edilmesi nedeniyle, bu türlerin bazı ortamlarda çoğalmasına neden olmuş olabilir.

 Yetiştirme 
Yabani deve dikenleri, yaprak bitleri için yaygın bir konakçı bitkidir. Bahçıvanlar bunu fayda veya dezavantaj olarak görebilir; yaprak bitleri yabani deve dikeninden diğer bitkilere yayılabilir, ancak diğer bir yandan yabani deve dikeni, uğurböceği gibi faydalı böceklerin çoğalmasını teşvik edebilir. Bu bakımdan yabani deve dikenleri mükemmel birer fedai bitkidir. Sonchus türleri, tırtıl formunda olan bazı Lepidoptera böceklerinin (örneğin Celypha rufana, Hecatera bicolorata, Antitype chi ve Cucullia umbratica güveleri) larvaları tarafından besin bitkisi olarak kullanılır. Tephritis formosa sineğinin de bu bitkinin çiçek kısmına saldırdığı bilinmektedir.

Yabani deve dikenleri özellikle tavşanlar için yem olarak kullanılmıştır, bu nedenle "tavşan dikeni" veya "tavşan marulu" gibi diğer yaygın isimleri de buradan gelir. Ayrıca insanlar tarafından da yapraklı sebze olarak yenilebilirler; yaşlı yapraklar ve saplar acı olabilir ancak genç yaprakların tadı marula benzer. Yeni Zelanda'da Maori halkı tarafından geleneksel olarak tüketilen bir yemeği pūhā veya rareke isimleriyle bilinir. Pişirildiğinde tadı pazıya benzer.

 Kullanımı 
Kuzey Amerika'nın yerli halkları da yabani deve dikenlerinin yeşil kısımlarını tüketirdi. Gençken çiğ olarak yenilebilen bu bitkinin yaşlı yaprakları da kısa süre pişirildikten sonra yenebilir.

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 



Kategori:Papatyagiller cinsleri
Kategori:Yapraklı sebzeler
Kategori:Otlar
Kategori:Yeni Zelanda mutfağı
Kategori:Sonchus