Kvamçireti

Kvamçireti (Lazca: ქვამჩირეთი; okunuşu: "kvamçireti"), Murgul Vadisi'ndeki eski yerleşimlerden biridir ve günümüzde Artvin ilinin Murgul ilçesine bağlı Küre köyünün bir mahallesidir.Eter Beridze, Nigali (Gürcüce), Tiflis, 2009, s. 261  ISBN 978-9941-409-02-8Taner Artvinli, Artvin Yer Adları Sözlüğü, İstanbul, 2013, s. 176, ISBN 978-605-5708-85-6.

Tarihçe

Kvamçireti (ქვამჩირეთი), Lazca bir yer adıdır ve taş anlamındaki "kva" (ქვა) ile geniş anlamındaki "mçire"den (მჩირე) oluşan birleşik kelimeye "-eti" (-ეთი) soneki eklenmesiyle ortaya çıkmıştır. "Geniş taşlı yer" anlamına gelir.Taner Artvinli, Artvin Yer Adları Sözlüğü, İstanbul, 2013, s. 176, ISBN 978-605-5708-85-6. Türkçeye Kvamçiret (كوامچەرە ت) biçiminde girmiş ve 1925 yılında köyün adı, özgün anlamı üzerinden Geniştaş olarak değiştirilmiştir.

Kvamçireti köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Klarceti'de yer alır. Niteki Osmanlılar bu yerleşimi 16. yüzyılın ortalarına doğru Gürcülerden ele geçirmiştir.  Köyde bulunan Kvamçireti Kalesi de buranın eski bir yerleşim yeri olduğunu göstermektedir.2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016, s. 169.  ISBN 978-9941-9123-9-9

Kvamçireti köyü, 1835 tarihli Osmanlı nüfus tespiti sırasında, Artvin sancağının Murgul kazası sınırları içinde yer alıyordu. Ancak, komşu köy Kure-i Ulya söz konusu nüfus defterinde yer almasına rağmen, Kvamçireti ayrı bir köy olarak kaydedilmemiştir.

Kvamçireti köyü, Trabzon vilayetinin kurulmasından sonra, bu vilayetin dört sancağından biri olan Lazistan sancağının sınırları içinde yer aldı. 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesine göre Kvamçireti, bu sancağa bağlı Livana kazasının köylerinden biriydi. Nüfus tespitinde Kure-i Ulya köyüyle birlikte kaydedilmişti ve bu iki köyde 55 hanede 92 kişi yazılmıştır. Salnamede belirtilmemiş olmakla birlikte sadece erkek nüfusunun kaydedildiği bilinmektedir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Kure-i Ulya ve Kvamçiret köylerinin toplam nüfusunun yaklaşık 184 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Bu iki köyde vergiye tabi hayvan varlığı olarak 30 öküz, 45 inek, 3 keçi ve 3 koyun kaydedilmiştir.Trabzon Vilayeti Salnamesi − 1869-1904, (Hazırlayan) Kudret Emiroğlu, Ankara, 1993-2009, 22 cilt; 8. cilt, s. 354-355, ISBN 9789157871117.

Kvamçireti, uzun süre Osmanlı egemenliğinde kaldıktan sonra, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresinin "Kvamçiret" (Квамчнреть) şeklinde kaydettiği yerleşim, Artvin sancağının Artvin kazasına bağlı Çhaleti nahiyesinin 13 köyünden biriydi. 1886 tarihli nüfus tespitinde, 29'u erkek ve 31'i kadın olmak üzere, 9 hanede 60 kişi yaşıyordu. Nüfusun tamamı Gürcülerden oluşuyordu.

Kvamçireti köyü, Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda Rusların bölgeden çekilmesinin ardından bir süre Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. Bu durum, Artvin ve Batum sancaklarını Gürcistan'ın parçası sayan 7 Mayıs 1920 tarihli Moskova Antlaşması'yla da Sovyet Rusya tarafından kabul edildi. Ancak Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında, 16 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması uyarınca köy Türkiye'ye bırakıldı.

Kvamçireti köyü 1922 yılında Artvin livasında yapılan nüfus tespiti sırasında, Borçka kazasının Murgul nahiyesine bağlı köylerden biriydi. Bu tarihte köyde 5 hanede 25 kişi yaşıyor ve bu nüfus Gürcülerden oluşuyordu. 1886 tarihinden sonra köyün nüfusunun azlamış olması, Kvamçireti sakinlerinin bir kısmının Rus idaresi sırasında Osmanlı ülkesine göç ettiğini göstermektedir. Kvamçireti veya Kvamçeret Türkçe olmadığı için köyün adı 1925 yılında, Lazca adından çevrilerek Geniştaş olarak değiştirilmiştir. Kvamçireti, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde "Geniştaş" adıyla Murgul nahiyesinin bir köyü olarak geçer.Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 78. Ancak 1935 genel nüfus sayımında adının geçmemesi, Geniştaş'ın bu iki tarih arasından bir mahalle olarak Küre köyüne bağlandığını göstermektedir.

Kvamçireti'de iki terasa yayılan kale kalıntıları, köyün eskiden önemli bir yerleşim olduğunu göstermektedir. Kvamçireti Kalesi, 890 metre yükseklikte, ulaşımı zor kayalık bir tepede inşa edilmiştir.2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016, s. 169  ISBN 978-9941-9123-9-9

Kaynakça

Kategori:Murgul
Kategori:Artvin ili tarihi
Kategori:Murgul Vadisi
Kategori:Tao-Klarceti