Yaban öküzü

Yaban öküzü (Bos primigenius), Asya, Avrupa ve Kuzey Afrika'da yaşamış ve soyu tükenmiş bir vahşi sığır türü olup evcil sığırın atasıdır. Bos primigenius primigenius da dahil olmak üzere vahşi alt türlerin soyu tükenmiş olsa da, mevcut evcil sığırlar, yaban öküzünün alt türü olarak kabul edilir. Bu makalede "yaban öküzü" terimi aksi belirtilmedikçe yalnızca soyu tükenmiş vahşi alt türlere atıfta bulunacaktır. Bos primigenius primigenius, Polonya'daki Jaktorów Ormanı'nda kaydedilen son yaban öküzlerinin öldüğü 1627 yılına kadar Avrupa'da yaşamıştı.

Tarım devrimi sırasında en az iki yaban öküzü evcilleştirme olayı meydana geldi: zebu sığırlarına yol açan Hint yaban öküzüyle (B. p. namadicus), evcil sığırlara yol açan Avrasya alt türü Bos p. primigenius. Modern sığırların pek çok ırkı, boğalarda koyu renk, sırt boyunca açık yılan balığı şeridi, ineklerin daha açık renkli olması veya yaban öküzüne benzer bir boynuz şekli gibi yaban öküzlerinin özelliklerini paylaşır.
küçükresim|Sigismund von Herberstein'ın 1556'da yayınlanan kitabından bir örnek: "Ben urus'um, Lehçe tur, Almanca'da aurox (aptallar bana bizon der) lit. Cahiller (olanlar) bana Bison adını vermişti"; Latince orijinal: Urus sum, polonis Tur, germanis Aurox: ignari Bisontis nomen dederant.

 Evrim 

küçükresim|Prejlerup-aurochs, Kopenhag'daki Zooloji Müzesi'nde MÖ 7400'den kalma bir boğa
küçükresim| Braunschweig, Almanya'da bulunan bir yaban öküzü boğasının yaşam restorasyonu
Pliyosen sırasında daha soğuk iklim, açık otlakların genişlemesine neden oldu ve bu da yabani sığırlar gibi büyük otlakların evrimine yol açtı. Bos acutifrons, yaban öküzlerinin atası olarak öne sürülen soyu tükenmiş bir sığır türüdür.

En eski yaban öküzü kalıntıları, Hindistan'da yaklaşık 2 milyon yıl öncesine tarihleniyor. Hint alt türleri ilk ortaya çıkanlardı. Pleyistosen sırasında türler batıya, Orta Doğu'ya (batı Asya) ve doğuya göç etti. Avrupa'ya yaklaşık 270.000 yıl önce ulaştılar. Güney Asya yerli sığırları veya zebu, Thar Çölü'nün kenarındaki Hint yaban öküzlerinin soyundan gelir; zebu kuraklığa dayanıklıdır. Yerli yak gayal ve Bali sığırları bizonların soyundan gelmemiştir.

Bos primigenius'un arkeolojik olarak doğrulanmış ve son derece iyi korunmuş bir yaban öküzü kemik örneğinden alınan ilk tam mitokondriyal genomu (16,338 baz çifti) DNA dizi analizi 2010'da yayınlandı, ardından 2015'te 6.750 yıllık İngiliz yaban öküzü kemiğinden izole edilen DNA kullanılarak tam genom dizisi yayınlandı. Bos primigenius'un tam genom dizisini kullanan daha ileri çalışmalar, aday mikroRNA tarafından düzenlenen evcilleştirme genlerini tanımladı.

Bir DNA çalışması, modern Avrupa bizonunun asıl bizonlar ve bozkır bizonu arasında tarih öncesi bir melez olarak geliştiğini ileri sürdü.

 Açıklama 
alt=Skeletal diagram of Bos primigenius|küçükresim| Bir yaban öküzün iskelet diyagramı
Yaban öküzlerinin görünümü, iskelet kalıntılarından, tarihi betimlemelerden ve mağara resimleri, gravürler veya Sigismund von Herberstein'ın illüstrasyonu gibi çağdaş tasvirlerden yeniden oluşturulmuştur. Charles Hamilton Smith'in eseri, Augsburg'da bir tüccara ait olan ve 16. yüzyıla tarihlenebilecek bir resmin kopyasıdır. Akademisyenler, Smith'in illüstrasyonunun bir sığır/yamız öküzü melezine ya da yaban öküzü benzeri bir türe dayandığını öne sürmüşlerdir. Yaban öküzü, tarih öncesi mağara resimlerinde tasvir edilmiş ve Julius Caesar'ın Galya Savaşı kitabında anlatılmıştır.

 Boyut 
küçükresim|Holosen'e ait bir yaban öküzü kafatası
küçükresim|Yaban öküzlerinin, Lund'dan bir boğa iskeletine ve Cambridge'den bir inek iskeletine dayalı olarak restorasyonu, yaban öküzlerinin karakteristik dış özelliklerinin tablosu ile
Yaban öküzü, buzul sonrası Avrupa'daki en büyük otoburlardan biriydi ve Avrupa bizonuyla karşılaştırılabilirdi. Bir yaban öküzün boyutunun bölgeye göre değiştiği görülüyor; Avrupa'da, kuzey popülasyonları güneydekilerden ortalama olarak daha büyüktü. Örneğin, Holosen sırasında, Danimarka ve Almanya'dan yaban öküzlerinin ortalama omuz yüksekliği boğalarda 155–180 cm  ve ineklerde 135–155 cm iken, Afrika'da yaban öküzü popülasyonları Macaristan'da 155–160 cm'ye ulaşan boğalar vardı.Kysely, René (2008). Aurochs and potential crossbreeding with domestic cattle in Central Europe in the Eneolithic period. A metric analysis of bones from the archaeological site of Kutná Hora-Denemark (Czech Republic). Anthropozoologica. Yaban öküzlerinin vücut kütlesi bir miktar değişkenlik göstermiş gibi görünüyor. Bazı bireyler ağırlık olarak bilge ve bant ile karşılaştırılabilir, yaklaşık 700 kg'a ulaşırken, Geç Orta Pleistosen'den gelenlerin en büyük gaur kadar, yani 1.500 kg olduğu tahmin edilmektedir (en büyük mevcut boynuzlugil). Boğalar ve inekler arasındaki eşeysel dimorfizm, ineklerin ortalama olarak boğalardan önemli ölçüde daha kısa olmasıyla güçlü bir şekilde gözlenebilir.
küçükresim| Fransa'nın Lascaux kentinde bir mağara resminde yaban öküzleri

 Kaynakça 

 Bibliyografya 

 Bunzel-Drüke, M. 2001. Wild Horse (Equus ferus Boddaert, 1785 = E. przewalslii Poljakov, 1881) ve Aurochs (Bos primigenius Bojanus, 1827) için ekolojik ikameler. Natur- und Kulturlandschaft, Höxter/Jena, 4, 10 s. AFKP. Çevrimiçi pdf (298) kB)

 Konuyla ilgili yayınlar 

 Heptner, VG ; Nasimoviç, AA ; Bannikov, AG ; Hoffman, RS (1988) Sovyetler Birliği Memelileri, Cilt I, Washington, DC : Smithsonian Enstitüsü Kütüphaneleri ve Ulusal Bilim Vakfı


 Dış bağlantılar 

 Extinction Web Sitesi – Yaban öküzü ( Bos primigenius primigenius )
 Polonya'da yaban öküzü tarihi


Kategori:İnsan faaliyetleri nedeniyle nesli tükenen türler
Kategori:Pliosen devri çift toynaklıları
Kategori:Buzul Çağı çift toynaklıları
Kategori:1500'den sonra nesli tükenen memeliler
Kategori:Holosen devri soy tükenmeleri
Kategori:Soyu tükenmiş memeliler
Kategori:Bovinae
Kategori:Webarşiv şablonu wayback bağlantıları