Afganistan başbakanı

Afganistan başbakanı, resmi adıyla Afganistan İslam Emirliği başbakanı, Afganistan'ın hükûmet başkanıdır.

Bu makam 1927 yılında Afganistan kralı tarafından atanan bir memur olarak oluşturulmuştur. Afganistan Krallığı'nın 1973'te sona ermesine kadar çoğunlukla danışman olarak görev yapmıştır. 1980'li yıllar boyunca bu pozisyon hükûmet başkanlığı olmuştur. Taliban rejimini deviren ABD istilasının ardından bu görev kaldırılmış ve 2004'ten 2021'e kadar süren bir başkanlık hükûmeti kurulmuştur. ABD'nin çekilmesinden ve Taliban yönetiminin yeniden kurulmasından sonra bu makam yeniden canlandırıldı.

Başbakan ve hükûmet, yüce liderin talimatına tabidir. 7 Eylül 2021'de Afganistan'ın fiili kontrolünü elinde bulunduran Taliban yetkilileri, İslam alimi Hasan Ahund'u kısa süre önce yeniden kurulan Afganistan İslam Emirliği'nin yeni geçici hükûmetinde başbakan vekili olarak ilan etti. 19 Ağustos 2025'te Ahund ve kabinesinin diğer üyeleri, geçici olarak değil, kalıcı olarak atandılar.

 Makamın tarihi 

 Krallık 

Bakanlar Kurulunun başkanı başbakan değil, kraldı. Sadece onun yokluğunda başbakan, kralın vekiliydi.

1963 yılına kadar Kral Muhammed Zahir Şah, akrabalarını başbakan olarak atadı. Kral Zahir Şah da başbakanı görevden alma veya devretme yetkisine sahipti. 1963'ten itibaren bu, Afgan hükûmetinin başkanının başbakan olduğu ve hükûmetin bakanlarından oluştuğu ifade edilerek değiştirildi. Kral Zahir Şah ilk kez hükûmette önemli bir rol oynamadı ve onu seçilmiş bir otoriteye bıraktı. Ancak görev süreleri boyunca başka bir meslekle uğraşamayacakları da belirtilmiştir.

1964 Anayasası ayrıca başbakana kralın ölümü durumunda Seçim Kurulunu çağırma yetkisi verdi. Başbakan, Volesi Jirga'ya yalnızca hükûmetin genel politikası hakkında ve bireysel olarak öngörülen görevleri için yanıt verdi.Bu makale, kamu malı olan bu kaynaktan alınan metni içermektedir. Richard S. Newell (1997). Peter R. Blood (ed.). Afghanistan: A country study . Federal Research Division. The Constitutional Period, 1964-73.

 Demokratik Cumhuriyet 

Nisan 1978'de Muhammed Davud Han, Sevr Devrimi'ni başlatan bir darbe sırasında öldürüldü. Afganistan Demokratik Halk Partisi (ADHP) o yıl başbakanlık makamını yeniden canlandırdı ve 1980'ler boyunca makam yerinde kaldı.

Cumhurbaşkanı, başbakanın atanmasından sorumluydu ve başbakan da Bakanlar Kurulunu atardı. Kurulun belirtilen amacı, iç ve dış politikaları oluşturmak ve uygulamak, ekonomik kalkınma planlarını ve devlet bütçelerini oluşturmak ve kamu düzenini sağlamaktı.

1987 Anayasası'na göre, hükûmeti kurmak için cumhurbaşkanının başbakanı ataması gerekiyordu. Başbakanın hükûmeti feshetme yetkisi vardı. Demokratik Cumhuriyet döneminde birkaç Afganistan cumhurbaşkanı da başbakan olarak görev yaptı. Sovyetlerin Afganistan'ı istilasıyla, başbakan artık hükûmetten sorumlu değildi. ADHP'nin genel sekreteri veya HAD'ın direktörü daha fazla yetkiye sahipti.

Ayrıca, 1990 Anayasası, önceki belgelerde belirtilmeyen bir şekilde, yalnızca Afgan doğumlu vatandaşların görevde bulunmaya uygun olduğunu belirledi.

 İslam Devleti 

Muhammed Necibullah'ın hükûmetinin çöküşünden sonra bir geçiş devleti kuruldu. Böylece başbakanlık makamı bir kez daha Afganistan tarihinde önemli bir rol oynadı.

Bu dönemde cumhurbaşkanı ve başbakan arasında sürekli bir sürtüşme vardı. Devlet çökmüştü ve 1992'den 1996'ya kadar etkin bir merkezi hükûmet yoktu. Böylece, pozisyon fiili olarak törensel haline geldi ve hükûmetten geriye kalanlarda çok az güç kaldı.

 İslam Emirliği 

Afganistan İslam Emirliği'nin Taliban güçleri 1996'da kontrolü ele geçirdiğinde unvan kaldırıldı. Taliban'ın lider yardımcısı, yönetimi boyunca genellikle başbakan olarak biliniyordu. Muhammed Rabbani'nin 2001'de ölmesiyle, Taliban ofisi canlandırmama kararı aldı.

2001'de Taliban yönetiminin sonuna kadar isyan halinde kalan Taliban'ın devirdiği hükûmetin Eylül 1997'ye kadar hükûmette bir başbakanı vardı, ancak pozisyon kaldırıldı.

7 Eylül 2021'de Taliban başbakanlık pozisyonunu geri getirdi.

 Başbakanlar listesi 

(İtalik olarak yazılan tarihler görevin fiilen devam ettiğini göstermektedir)

AdResimDoğum-ÖlümGörev başlangıcıGörev bitişiGörev süresiSiyasi parti / bağlantıAfganistan Krallığı (1926-1973)Şir Ahmedçerçevesiz|133x133pik–?25 Ekim 1927Ocak 19291 yıl, 2 ayBağımsızŞir Giyançerçevesiz|133x133pik1929'da öldüOcak 19291 Kasım 192910 aySakkavistMuhammed Haşim Hanbağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mohammad_Hashim_Khan_-_NAC_-_PIC_1-E-222.jpg|139x139pik1884-19531 Kasım 19299 Mayıs 1946BağımsızEmanet Levanaçerçevesiz|133x133pikBilinmiyorBilinmiyorŞah Mahmud Hanbağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sardar_shahvali_khan.png|139x139pik1890-19599 Mayıs 19467 Eylül 1953BağımsızMuhammed Davud Hanbağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sardar_Mohammed_Daud.jpg|140x140pik1909-19787 Eylül 195310 Mart 1963BağımsızMuhammed Yusufçerçevesiz|133x133pik1917-199810 Mart 19632 Kasım 1965BağımsızMuhammed Haşim Maivandvalbağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mohammad_Hashim_Maiwandwal_(cropped).jpg|137x137pik1919-19732 Kasım 196511 Ekim 1967Bağımsızİlerici Demokrat PartiAbdullah Yektaçerçevesiz|133x133pik1914-200311 Ekim 19671 Kasım 1967BağımsızMuhammad Nur Ahmed Etemadiçerçevesiz|133x133pik1921-19791 Kasım 19679 Haziran 1971BağımsızAbdul Zahirbağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Abdul_Zahir_White_House.png|148x148pik1910-19829 Haziran 197112 Kasım 1972BağımsızMuhammed Musa Şefikçerçevesiz|133x133pik1932-197912 Kasım 197217 Temmuz 1973BağımsızMakam kaldırıldı (17 Temmuz 1973-27 Nisan 1978)Afganistan Demokratik Cumhuriyeti (1978-1992)Nur Muhammad Terekibağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nur_Muhammad_Taraki.png|135x135pik1917-19791 Mayıs 197827 Mart 1979Demokratik Halk PartisiHafızullah Emin 1929-197927 Mart 197927 Aralık 1979Demokratik Halk PartisiBabrak Karmalçerçevesiz|133x133pik1929-199627 Aralık 197911 Haziran 1981Demokratik Halk PartisiSultan Ali Keştmandçerçevesiz|133x133pik1935-11 Haziran 198126 Mayıs 1988Demokratik Halk PartisiMuhammed Hasan Şarkçerçevesiz|133x133pik1925-26 Mayıs 198821 Şubat 1989BağımsızSultan Ali Keştmandçerçevesiz|133x133pik1935-21 Şubat 19898 Mayıs 1990Demokratik Halk PartisiFazıl Hak Halikyarçerçevesiz|133x133pik1934-20048 Mayıs 199015 Nisan 1992Demokratik Halk PartisiVatan PartisiAfganistan İslam Devleti (1992-2002)Abdüssabur Ferid Kohistaniçerçevesiz|133x133pik1952-20076 Temmuz 199215 Ağustos 1992Hizb-i İslami GulbeddinBoş (15 Ağustos 1992-17 Haziran 1993)Gulbeddin Hikmetyarbağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gulbuddin_Hekmatyar,_BBC_Persian_-_Sep_28,_2019.jpg|133x133pik1947-17 Haziran 199328 Haziran 1994Hizb-i İslami GulbeddinArsala Rahmani Daulatçerçevesiz|133x133pik1937-201228 Haziran 19941995 yearsİttihad-i IslamiAhmed Şah Ahmedzaiçerçevesiz|133x133pik1944-2021199526 Haziran 1996 yearsİttihad-i IslamiGulbeddin Hikmetyarbağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gulbuddin_Hekmatyar,_BBC_Persian_-_Sep_28,_2019.jpg|133x133pik1947-26 Haziran 199611 Ağustos 1997Hizb-i İslami GulbeddinAbdurrahim Gafurzaiçerçevesiz|133x133pik1947-199711 Ağustos 199721 Ağustos 1997BağımsızAfganistan İslam Emirliği (1996-2001)MollaMuhammed Rabbaniçerçevesiz|133x133pik1955-200127 Eylül 199613 Nisan 2001TalibanMevleviAbdul Kabirbağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Abdul_Kabir_2021.jpg|135x135pik1958-16 Nisan 200113 Kasım 2001TalibanMakam kaldırıldı (13 Kasım 2001-7 Eylül 2021)Afganistan İslam Emirliği (2021-günümüz)MollaHasan Ahundbağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hasan_Akhund.png|133x133pik1945 1958 arası-7 Eylül 2021GörevdeTalibanMevlevi Abdul Kabirbağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Abdul_Kabir_2021.jpg|135x135pik1958-17 Mayıs 202317 Temmuz 202361 günTaliban

 Ayrıca bakınız 
 Afganistan cumhurbaşkanı
 Afganistan devlet başkanlarının listesi
 Afganistan İslam Emirliği lideri
 İcra Kurulu Başkanı (Afganistan)

 Notlar 

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 




Kategori:Afganistan listeleri
Kategori:Afganistan'da siyaset