Bâb-ı Âli tercümanı

Bâb-ı Âli tercümanı (Osmanlıca: Tercümân-ı Bâb-ı Âli; ; ), Dîvân-ı Hümâyun tercümanı (Osmanlıca: Tercümân-ı Dîvân-ı Hümâyûn), büyük tercüman ya da tercümanbaşı, Osmanlı hükûmetinin kıdemli tercümanı ve fiili dışişleri bakan yardımcısına verilen addır. Makam, 1661'de oluşturulmasından 1821'de Yunan İsyanı'nın patlak vermesine kadar büyük ölçüde Fenerli Rumlar tarafından yönetildi ve Osmanlı İmparatorluğu'ndaki gayrimüslimlerin erişmiş olduğu en yüksek kamu göreviydi.

Bâb-ı Âli tercümanı, resmi dairelerdeki yazışmaların tercüme ve yazımını yapmakla görevliydi. Tercümanlar, resmi kabul törenlerinde Avrupalı elçilerin padişah veya sadrazama gönderilen mektuplarını tercüme etmek, Reîsü'l-küttâbın yabancı elçilerle görüşmesinde bulunmak ve bu toplantıların yazılı raporlarını hazırlamak, yabancı ülkelere gönderilen Osmanlı sefaret heyetlerinde bulunmak, Osmanlı Devleti'nin ikili antlaşmalarında tercümanlık etmek, Avrupalı devletlere verilecek her türlü yazıyı kaleme almak gibi Osmanlı İmparatorluğu'nun uluslararası ilişkilerinden sorumlulardı. Bu yönüyle Dîvân-ı Hümâyun tercümanları, Osmanlı'nın “Avrupa'daki gözü” olmuşlardır. Özetle diplomatik işlerin idaresinde Reis-ül küttabdan sonra gelen en önemli görevliydi.

Bütün tercümanların imparatorlukta yaygın olarak kullanılan üç dili, (elsine-i selase) yani Arapça, Farsça ve Türkçeyi bilmesi ve birkaç yabancı dilde (genellikle Fransızca ve İtalyanca) yetkin olması gerekiyordu.

 Tarihçe 
küçükresim|İstanbul'da anonim bir Yunan sanatçı tarafından tasvir edilen bir Bâb-ı Âli tercümanı (1809)
 Makamın oluşturulması 
1661'de Sadrazam Köprülü Fazıl Ahmed Paşa, kendi kişisel doktoru Panayot Nikusios'u Dîvân-ı Hümâyun'a ilk tercümanbaşı olarak atadı. 1673 yılında Nikusios'un ölümünden sonra görevi, başka bir Yunan olan İskerletzâde İskender üstlendi. Bu tercümanlar, Bâb-ı Âli'nin hemen hemen tüm tercümanlarının Yunan kökenli olduğu veya Mavrokordat, Gika, Karaca veya Kalimaki gibi Fenerli Rum aile çemberinin üyeleri olarak makamın Helenleştiği bir geleneği başlattı. Fenerli Rumların çoğu daha önce İstanbul'daki Avrupa elçiliklerinde görev yapmıştı. Örneğin Nikusios, daha önce (ve bir süre eş zamanlı olarak) Avusturya büyükelçiliğinde tercümanlık yapıyordu.

 Rum etkisi 
Bâb-ı Âli tercümanları, Dîvân-ı Hümâyun'un dışişlerinden sorumlu olan Reîsü'l-küttâbın  kurmaylarındandı. Çok az sayıda Osmanlı Türkü Avrupa dillerini öğrendiğinden, ilk zamanlardan itibaren bu tercümanların çoğunluğunu Hristiyan kökenliler; başlıca Avusturyalılar, Macarlar, Polonyalılar, Rumenler ve Yunanlar oluşturuyordu. Bâb-ı Âli tercümanlığı makamında, Rumen-Yunan Fenerli Rum aile üyeleri önemli rol oynamıştır ve makama getirilen isimlerin büyük çoğunluğu bu ailelerdendir.

Fenerli Rumların Osmanlı yönetimindeki bu yükselişi, "Büyük Rum Tercümanlar Çağı" olarak da bilinir. Rumlar, Avrupalılarla ilişkilerini sürdürüp genişletmeyi ve bilgileri sayesinde Osmanlı'da elde edilen güç ve konumlarına kalıcı bir biçim vermeyi ve kurumsallaştırmayı başarmışlardır. 1822'ye kadar 12 büyük Rum aileden 34 tercümanbaşı çıkmıştır. Karacalar biri iki kez olmak üzere altı, Suçolar beş, Moruziler biri iki kez olmak üzere beş, Mavrokordatolar dört, Gikalar dört, Kalimakiler biri iki kez olmak üzere üç, İpsilantiler iki, Rakoviță, Ralettos, Argiropulos, Aristarhi ve Nikusioslar ise birer tercüman çıkarmıştır.

Nikusios ve halefleri, kendileri, oğulları ve maiyetinin 20 üyesi için vergi muafiyeti gibi bir sürü büyük ayrıcalığı makamlarına bağlamayı başardılar; kişisel kullanımları için gönderilen ürünler için tüm gümrük ücretlerinden muafiyet, Sadrazam hariç tüm mahkemelerden muafiyet, Osmanlı memurlarıyla aynı tip kaftan giyme, kakım kürkü kullanma izni ve ata binme iznine sahiptiler. Bâb-ı Âli tercümanının maaşı yıllık 47.000 kuruştu. Bunlar, konumu imrenilen Fenerli Rumların makam üzerinde rekabet etmesine neden oldu. Bâb-ı Âli tercümanlarının sorumlulukları normal bir tercümanın sorumluluklarının ötesine geçmişti ve daha ziyade dışişlerinin günlük işlerinden sorumlu hale geldiler. Bu itibarla makam, Osmanlı İmparatorluğu'nda gayrimüslimlerin erişebildiği en yüksek kamu görevi haline geldi.

Görevin başarısı, 1701'de Bâb-ı Âli tercümanınınkine benzer tersane tercümanı makamını oluşturdu. Tersane tercümanlığı, genellikle Bâb-ı Âli tercümanı makamına bir basamak taşı olarak hizmet etti. Osmanlı ordusu ve Mora Eyaleti için de küçük tercümanlar vardı, ancak bu pozisyonlar asla aynı şekilde resmîleştirilmedi. 1711'den itibaren, birçok eski tersane tercümanı, Eflak ve Boğdan'ın prenslik (voyvoda veya hospodar) pozisyonlarını üstlendi.

 Makamın kaldırılması 
Fenerliler bu ayrıcalıklı konumu 1821'de Yunan Devrimi'nin patlak vermesine kadar ellerinde tuttular. O zamanki Bâb-ı Âli tercümanı Konstantin Moruzi'den, Rum beylerine isyandan vazgeçmeleri hususunda yazı yazması istendi. Ancak Moruzi bu isteğe uymadı ve tam tersine, ayaklanmayı özendirdiği ve isyancılarla işbirliği yaptığı gerekçesiyle Nisan 1821'de idam edildi. Yerine, Fenerli Rum olmayan ve daha güvenilir kabul edilen İstavraki Aristarhi, Yahya Naci Efendi denetimi altında göreve getirildi. Ancak Aristarhi de Rumlarla işbirliği yaptığı gerekçesiyle 1822'de görevden alındı ve sürgün edildi. Bundan sonra tercümanlık görevine hiçbir Rum atanmadı. Daha sonra bu makamın yerini, başlangıçta İshak Efendi gibi mühtediler, kısa süre sonra yabancı dilleri akıcı Müslüman Türklerden oluşan lonca benzeri Tercüme Odası aldı.

 Bâb-ı Âli tercümanları listesi 
Aşağıdaki tablo, Bâb-ı Âli tercümanlarını tarihe göre sıralanmış olarak listeler. Bazı yıllarda birden fazla tercüman görev yapmıştır.
#PortreTercümanGöreve gelişiGörevden ayrılmasıGörev süresiNotlar1–Panayot Nikusios16611673 Köprülü Fazıl Ahmed Paşa tarafından ilk tercüman başı olarak atanmıştır.
 Daha öncesinde Alman büyükelçiliği yapmıştır.2101x101pikİskerletzâde İskender16731709 Sarayda İskerletzâde İskender adıyla da tanınmıştır.
 Karlofça Antlaşması'nın müzakerelerinde büyük rol oynamıştır.3140x140pikNikolaye Mavrokordato16891709 Daha sonra Boğdan Prensi (1711–1715) ve Eflak Prensi (1715–1716 ve 1719–1730)4Yenaki Mavrokordato17091717 Daha sonra Boğdan Prensi (1711) ve Eflak Prensi (1716–1719)5166x166pikII. Ligor Gika17171727 Daha sonra Boğdan Prensi (1726–1733, 1735–1739, 1739–1741 ve 1747–1748) ve Eflak Prensi (1733–1735 ve 1748–1752)6 –Aleksandru Matei Gika17271740 1. dönem.7159x159pikYanaki Teodor Kalimaki17411750 1. dönem.8126x126pikMatei Gika17511752 Daha sonra Eflak Prensi (1752–1753) ve Boğdan Prensi (1753–1756)9159x159pikYanaki Teodor Kalimaki17521758 2. dönem. 
 Daha sonra Boğdan Prensi (1758–1761)10130x130pikIII. Ligor Gika17581764 Daha sonra Boğdan Prensi (1764–1767 ve 1774–1782) ve Eflak Prensi (1768–1769)11–Yorgi Karaca17641765–12–İskerlet Karaca17651768 1. dönem.13–Nikolas Suço17681769–14167x167pikMihal Rakoviça17691770 Daha sonra Boğdan Prensi (1703–1705, 1707–1709 ve 1716–1726) ve Eflak Prensi (1730–1731 ve 1741–1744)15–İskerlet Karaca17701774 2. dönem.16166x166pikAleksandros İpsilantis17741774 Daha sonra Eflak Prensi (1774–1782, 1796–1797) ve Boğdan Prensi (1786–1788)17129x129pikKonstantin Moruzi17741777 Daha önce Tersane tercümanı (1764–1765). 
 Daha sonra Boğdan Prensi (1777–1782)18–Nikolas Karaca17771782 Daha sonra Eflak Prensi (1782–1783)19155x155pikDrakozade Mihal Suço17821783 Daha sonra Eflak Prensi (1783–1786, 1791–1793 ve 1801–1802) ve Boğdan Prensi (1793–1795)20164x164pikAleksandros Mavrokordatos Firaris17821783 Daha sonra Boğdan Prensi (1785–1786)21162x162pikAleksandru Kalimaki17851788 1. dönem.22–Manuel Karaca17881790–23136x136pikAleksandır Morozi17901792 Daha sonra Boğdan Prensi (1792, 1802–1806 ve 1806–1807) ve Eflak Prensi (1793–1796 ve 1799–1801).24–Corc Moruzi17921794 1. dönem.25162x162pikAleksandru Kalimaki17941795 2. dönem. 
 Daha sonra Boğdan Prensi (1795–1799)26–Corc Moruzi17951796 2. dönem.27131x131pikKonstantin İpsilantis17961799 Daha sonra Boğdan Prensi (1799–1801) ve Eflak Prensi(1802–1806).28127x127pikDrakozade Aleko Bey17991801 Daha önce Tersane tercümanı (1797–1799).
 Daha sonra Boğdan Prensi (1801–1802) ve Eflak Prensi (1819–1821).29166x166pxİskerlet Kalimaki18011806 Daha sonra Boğdan Prensi (1806, 1812–1819).30–Aleksandros Suço18021807 1807 yılında Padişah'ın emriyle idam edildi.31111x111pikAleksander Hançerli18061807 Daha sonra Boğdan Prensi (1807).32122x122pikYoan Karaca18071808 1. dönem.33–Yanaki N. Karaca18081808 Daha önce Tersane tercümanı (1799–1800).34–Dimitraşko Morozbeyzade18081812 1812 yılında Rusya ile savaşı sona erdiren müzakerelerde Ruslarla işbirliği yaptığından şüphelenildi ve daha sonra Topkapı Sarayı'nda idam edildi.35–Panayot Moruzi18091812 Daha önce Tersane tercümanı (1803–1806).36122x122pikYoan Karaca18121812 2. dönem. 
 Daha sonra Eflak Prensi (1812–1819).37–Yakovos Argiropulos18121817 Daha önce Tersane tercümanı (1809)38120x120pikMihal Suço18171819 Daha sonra Boğdan prensi (1819–1821)39–Konstantin Moruzi18211821 Yunan İsyanı'nda isyancılarla işbirliği yaptığı açığa çıktı ve görev yaptığı sırada idam edildi.40–İstavraki Aristarhi18211822 Yunan İsyanı sırasında Rumlarla işbirliği yaptığı gerekçesiyle görevden alındı ve sürgün edildi.

 Kaynakça 

Özel

Genel










Kategori:Bâb-ı Âli tercümanları
Kategori:Fenerli Rumlar
Kategori:1661'de Osmanlı İmparatorluğu'nda kurulan oluşumlar
Kategori:1822'de Osmanlı İmparatorluğu'nda feshedilmiş oluşumlar
Kategori:Osmanlı İmparatorluğu'nun dış ilişkileri
Kategori:Osmanlı İmparatorluğu'ndaki makam sahiplerinin listeleri
Kategori:Divan-ı Hümayun