UNESCO Türkiye Millî Komisyonu

Türkiye'nin Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) ile köprüsü konumunda olan UNESCO Türkiye Millî Komisyonu (UTMK), ülkemizin entelektüel birikimini uluslararası platforma taşıyan temel danışma kurumudur. Eğitimden kültüre, bilimden bilgi ve iletişime kadar geniş bir kapsamda faaliyet gösteren kurum; kamu ve özel sektör paydaşlarını küresel standartlarla buluşturarak Türkiye’nin UNESCO süreçlerindeki etkinliğini artırmayı hedeflemektedir.

Prof. Dr. M. Öcal Oğuz başkanlığında çalışmalarını sürdüren Komisyon, demokratik ve kapsayıcı bir yönetim modeline sahiptir. Karar mekanizmasının merkezinde yer alan Yönetim Kurulu; stratejik bakanlıklar (T.C. Millî Eğitim Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı ve Kültür ve Turizm Bakanlığı) tarafından görevlendirilen 4 temsilci ile Genel Kurul’un onayını alarak seçilen 11 üyeden oluşur. Kurul’un sahip olduğu bu çok sistemli yapı; akademi, sivil toplum ve kamu arasında güçlü bir iş birliği yaratarak ülkemizin UNESCO çalışmalarını çok yönlü bir bakış açısıyla destekler.

Kültürel Mirasın Öncüsü Türkiye, sahip olduğu eşsiz değerlerle UNESCO’ nun en etkili aktörlerinden biridir. Özellikle Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer alan 80’den fazla varlığıyla küresel ölçekte lider bir konumda bulunan ülkemiz, bu birikimiyle insanlığın ortak mirasına yön vermektedir. UTMK, bu zengin mirası sadece korumakla kalmayıp, gelecek nesillere aktarılacak sürdürülebilir bir farkındalık oluşturmak için çalışmalarına devam etmektedir.

UNESCO Türkiye Millî Komisyonu – Tarihçe

Türkiye Cumhuriyeti, Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütünün (UNESCO) temellerini atan yirmi kurucu üyeden biridir. Dönemin Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel tarafından 16 Kasım 1945 tarihinde imzalanan UNESCO Kuruluş Sözleşmesi, 20 Mayıs 1946’da Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından 20 Mayıs 1946 tarihli ve 4895 sayılı Kanun’la kabul edilerek resmîleşmiştir. Bu tarihsel adımın ardından Türkiye, UNESCO Anayasası’nın yürürlüğe girdiği 4 Kasım 1946’dan itibaren örgütün ayrılmaz bir parçası olmuştur.

UNESCO Anayasası’nın 7. maddesi doğrultusunda yapılandırılan UNESCO Türkiye Millî Komisyonu (UTMK), 25 Ağustos 1949 tarihinde resmen faaliyete geçmiştir. Komisyon; Türkiye ile UNESCO arasındaki etkileşimi güçlendirmek, kurumun benimsediği evrensel değerleri ulusal düzeyde yaygınlaştırmak ve uluslararası iş birliklerini teşvik etmek amacıyla çalışmalarını titizlikle sürdürmektedir.

Temsil Gücü ve Yürütme Kurulu Üyeliği Türkiye’nin UNESCO’daki temsili örgütün tarihsel gelişimiyle paralel olarak bir dönüşüm geçirmiştir.  2005 yılına kadar UNESCO Yürütme Kurulu’nda ülkeler şahıslar aracılığıyla temsil edilmiştir. Reşat Nuri Güntekin, Ahmet Kutsi Tecer, Prof. Dr. Bedrettin Tuncel, Prof. Dr. Erdal İnönü, Prof. Talât Sait Halman ve Prof. Dr. Orhan Güvenen gibi değerli isimler ülkemizi başarıyla temsil etmiştir.  2005 yılından itibaren doğrudan ülkelerin seçildiği yeni sistemde Türkiye, aktif diplomasisiyle ön plana çıkmıştır. 2017-2021 ve 2021-2025 dönemlerinde üst üste Yürütme Kurulu Üyeliğine seçilen ülkemiz, elde ettiği bu kazanımları ve birikimi 2025-2029 dönemine de taşımayı hedefleyerek adaylık sürecini kararlılıkla yürütmektedir.

 Komisyonun Vizyonu 
Komisyonun vizyonu, UNESCO’nun evrensel idealleri doğrultusunda Türkiye’de eğitim, bilim, kültür ve iletişim alanlarındaki çalışmaları geliştirmeye yardımcı olmayı temel gaye olarak benimsemiştir. Komisyon; kültürel mirasın korunmasından bilimsel bilginin desteklenmesine, eğitimin yaygınlaştırılmasından iletişim alanındaki çalışmalar ile bilgiyi herkese erişilebilir kılmaya kadar geniş bir kapsamda faaliyet göstererek kamu, kurum ve kuruluşları ile özel kuruluşları süreçlerine dâhil etmeyi ve bu kuruluşların UNESCO faaliyetlerine katkı sunmasını sağlayarak ulusal düzeyde etkin bir iş birliği ağı oluşturmayı amaçlar. Bu çerçevede, UNESCO’nun küresel hedeflerinin Türkiye’de uygulanmasını izlemek ve UNESCO Genel Merkezi ile Hükûmet arasında stratejik bir köprü görevi üstlenmek Komisyonun öncelikleri arasındadır. Ayrıca elde edilen kazanımların topluma aktarılmasını sağlamak, UNESCO’nun amaç ve faaliyetleri hakkında kamuoyunu bilgilendirmek ve bu konuda toplumsal farkındalığı artırmak Komisyonun temel hedefleri arasında yer almaktadır.

 Komisyonun Görevi 
UNESCO Türkiye Millî Komisyonu, UNESCO’nun eğitim, bilim, kültür ve iletişim alanlarındaki çalışmalarını Türkiye’de destekleyerek bu alanlarda ulusal ve uluslararası iş birliğini geliştirmek amacıyla faaliyet göstermektedir. Komisyon; ilgili bakanlıklar, kamu kurumları, özel kuruluşlar ve uzman bireyler arasında koordinasyonu sağlayarak UNESCO’ya ilişkin konularda Türkiye Cumhuriyeti Hükûmetine danışmanlık yapar.

Komisyon, UNESCO’nun vizyonunu geniş kitlelere ulaştırmak amacıyla toplumsal farkındalık çalışmalarına ve kamuoyunu bilinçlendirme faaliyetlerine öncülük eder. Ayrıca UNESCO Genel Konferansları ve diğer uluslararası toplantılara Türkiye’nin katılımını destekler. Bu toplantılarda alınan kararların ulusal düzeyde paylaşılmasına ve uygulanmasına katkı sunar. Komisyon, UNESCO Genel Merkezi ve diğer ülkelerin millî komisyonlarıyla iletişim kurarak UNESCO projeleri ile uluslararası faaliyetlerin yürütülmesine destek olur. Komisyon, Türkiye’de ilgili bakanlıklar ve kurumlar arasındaki iş birliğini güçlendirmeyi hedefler; görev, burs ve uzmanlık programları için aday belirleme süreçlerine katkı sağlar.

 Genel Kurulun Yapısı 
Komisyonun en yüksek karar organı olan UNESCO Türkiye Millî Komisyonu Genel Kurulu, olağan şartlarda dört yılda bir toplanarak stratejik kararlar alır. Bu yapı, Türkiye’nin UNESCO ile olan ilişkilerini koordine ederek faaliyetlerini UNESCO Anayasası ve UNESCO Türkiye Millî Komisyonu Yönetmeliği çerçevesinde yürütür.

Başkanlığını görevdeki Millî Eğitim Bakanı’nın yürüttüğü Genel Kurulun yapısı, yönetmeliğin 9. maddesi gereğince belirlenmiş olarak; hükûmet temsilcileri, eğitim, bilim, kültür ve iletişim alanlarında faaliyet gösteren resmî ve özel kurumların temsilcileri ile alanında tanınmış uzman isimlerden oluşur.

Üye dağılımı ise şu şekildedir:

 Bakanlık Temsilcileri: Millî Eğitim Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı ve Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından belirlenen 19 temsilci.
 Kamu Kurumları: İlgili diğer kamu kurumlarından seçilen 12 temsilci.
 Yükseköğretim Kurumları: Temel bilimler, eğitim, kültür, insan ve toplum bilimleri ile iletişim alanlarından toplam 25 temsilci.
 Özel Kuruluşlar: Sivil toplum ve özel sektörden seçilen 10 temsilci.
 Tanınmış Şahsiyetler: UNESCO’nun çalışma alanlarında uzmanlığıyla tanınan 10 kişi.

Genel Kurulun Görev ve Yetkileri

Genel Kurul, Komisyonun en yüksek karar organı olarak önemli sorumluluklar üstlenir.  Komisyonun yürütme ve denetim süreçlerini şekillendiren temel yetkilere sahiptir:

 Yönetim Kurulu tarafından önerilen aday listelerini inceleyerek, bir sonraki Genel Kurul’da görev alacak 12 kamu kurumu, 25 yüksek öğretim kurumu, 10 özel kuruluş ve 10 tanınmış kişiyi, ayrıca bu kişilerin yedek üyelerini belirler.
 Genel Kurul, kendi üyeleri arasından Komisyonun yürütme organı olan 11 kişilik Yönetim Kurulu ile 2 kişilik Denetim Kurulu üyelerini ve yedeklerini seçer.
 UNESCO’nun çalışma alanlarına ilişkin konularda görüş ve tavsiyelerde bulunur; Komisyonun genel faaliyetlerini değerlendirir, sunulan rapor ve önerileri görüşerek karara bağlar.
 Yönetim Kurulu’nun çalışmalarına yön verir ve Denetim Kurulu tarafından hazırlanan mali raporları inceleyip onaylar.

 Eski Başkanlar, Yönetim Kurulu Temsilcileri ve Üyeleri 
+Üyelerhttps://www.unesco.org.tr/FrontFixedPage/Members/2/160/Y%C3%B6netim-Kurulu-%C3%9CyeleriÜyeSıfatProf. Dr. M. Öcal OğuzBaşkanBüyükelçi Ayda ÜnlüBaşkan VekiliProf. Dr. Nizamettin KazancıBaşkan VekiliProf. Dr. Bertil Emrah OderÜyeCengiz MeteÜyeProf. Dr. G. Deniz BayrakdarÜyeProf. Dr. İoanna KuçuradiÜyeProf. Dr. M. Arif KireçciÜyeProf. Dr. Mustafa SafranÜyeProf. Dr. Nevra Ertürk GüngörÜyeÖzlem EceÜyeDr. Sedat KalemÜyeSelim TerziÜyeSerkan KayalarÜyeDoç. Dr. Ünal EryılmazÜye
+Önceki BaşkanlarBaşkanGöreve BaşlangıçGörevin SonuOrd. Prof. Dr. Tevfik Sağlam25 Mayıs 194927 Temmuz 1963Prof. Dr. Bedrettin Tuncel27 Temmuz 196310 Mayıs 1980Prof. Dr. Suat Sinanoğlu11 Mayıs 198016 Haziran 1993Prof. Dr. Oluş Arık16 Haziran 199310 Mayıs 1996Prof. Dr. Arsin Aydınuraz10 Mayıs 199618 Mayıs 2010Prof. Dr. Nabi Avcı18 Mayıs 201010 Mart 2011
+Önceki UNESCO Yürütme Kurulu TemsilcilerimizTemsilciGöreve BaşlangıçGörevin SonuReşat Nuri Güntekin19461949Ahmet Kutsi Tecer19491952Prof. Dr. Bedrettin Tuncel19581966Prof. Dr. Erdal İnönü19781982Prof. Dr. Talât Sait Halman19911995Prof. Dr. Orhan Güvenen20012005

 UNESCO’nun Eğitim Sektörü 
Eğitimin tüm yönlerini kapsayan tek Birleşmiş Milletler birimi olan UNESCO’nun eğitimsel hedefleri arasında herkes için kapsayıcı eğitimi sağlamak ve herkese yaşam boyu eğitim imkânlarını teşvik etmek, eğitimde evrensel ve bölgesel öncülük sağlamak, erken çocukluk döneminden yetişkinlik çağlarına kadar dünya çapında eğitim sistemlerini güçlendirmek, eğitim yoluyla çağdaş ve evrensel sorunlara cevap vermek yer alır.

UNESCO Türkiye Millî Komisyonun Eğitim Sektörü Kapsamındaki Çalışmaları:

Eğitim İhtisas Komitesi: UNESCO Türkiye Millî Komisyonunun Eğitim İhtisas Komitesinde tüm bireylerin eğitim hakkına sahip olduğunun farkına varılması gerektiği ve eğitimin bireylerin gelişiminde, sosyal ve ekonomik kalkınmada temel rolü oynadığı inancı üzerine kurulu bir anlayış hâkimdir.

Sürdürülebilir Kalkınma İçin Eğitim: 25-27 Eylül 2015 tarihleri arasında New York’ta gerçekleştirilen Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Zirvesinde, 193 ülkenin imzasıyla kabul edilen “2030 Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları 4’te yer alan “Herkesi kapsayan ve herkese eşit derecede kaliteli eğitim sağlamak ve herkese yaşam boyu eğitim imkânı tanımak” maddesi, herkes için kaliteli hayat boyu öğrenme fırsatlarının desteklenmesi açısından UNESCO eğitim sektörünün temel konularından biridir.[16] Türkiye, UNESCO'nun 20 kurucu üyesinden biri olarak bu küresel misyonun şekillenmesinde tarihsel bir role sahiptir.

Herkes için Eğitim (EFA): Herkes için eğitim UNESCO’nun eğitim alanında geliştirdiği çok önemli programlarından birisidir. Program 1990 yılında düzenlenen Herkes İçin Eğitim Konferansı’nda (Conference on Education for All in 1990) başlatılmıştır. Herkes için Eğitim çocukların, gençlerin ve yetişkinlerin temel eğitimden yararlanmasını hedefleyen küresel bir programdır. Programın temel ilgi alanları; temel eğitim,yetişkin okur-yazarlığı, cinsiyet eşitliği daha doğrusu eşitsizliği ve eğitimde kalite sorunu gibi konulardır.

Eğitim Sektöründe Taraf Olunan Sözleşmeler:

 Yükseköğretimdeki Yeterliklerin Tanınmasına ilişkin Asya-Pasifik Bölgesel Sözleşmesi

(26 Kasım 2011)

 Avrupa Bölgesinde Yükseköğretimle İlgili Belgelerin Tanınmasına İlişkin Sözleşme (Lizbon Sözleşmesi)

(11 Nisan 1997)

 Asya ve Pasifik Ülkelerinde Yüksek Öğrenim Çalışmalarının, Diplomalarının ve Derecelerinin Tanınmasına Dair Bölgesel Sözleşme

(16 Aralık 1983)

 Avrupa Bölgesindeki Devletlerde Yüksek Eğitimle İlgili Çalışma, Diploma ve Derecelerin Tanınmasına Dair Sözleşme

(21 Aralık 1979)

 Akdeniz'e Sahildar Arap ve Avrupa Ülkelerinde Yüksek Öğrenim Çalışmalarının Diplomaların ve Derecelerinin Tanınmasına Dair Sözleşme

(17 Aralık 1976)

UTMK tarafından 2012 yılından itibaren:

·        Yeni Atanan Öğretmenlere,

·        Yurtdışına Okutman Olarak Görevlendirilenlere,

·        Müfredat ve İçerik Hazırlayan Birimlere yönelik seminerler verildi ve yaklaşık 10.000 öğretmen/okutman/programcı ile etkileşim sağlandı; UNESCO farkındalığı oluşturuldu.

Güncel dönemde UNESCO, özellikle dijital dönüşüm ve yapay zekâ teknolojilerinin eğitimde etik kullanımına odaklanmaktadır. Öğretmenlerin dijital pedagojiler konusunda eğitilmesi ve kriz durumlarında eğitimin sürekliliğinin sağlanması öncelikli hedefler arasında yer almaktadır.

 UNESCO’nun Sosyal ve Beşeri Bilimler Sektörü 
UNESCO'nun Sosyal ve Beşerî Bilimler sektörü, sosyal dönüşümü teşvik ederek adalet, özgürlük ve insan onurunu korumayı amaçlar. UNESCO, sosyal ve beşerî bilimler sektörü için kapsayıcı toplumsal kalkınmayı desteklemeyi, kültürlerin yakınlaşmasını ve etik ilkeleri teşviki stratejik hedefi olarak belirlemiştir. Bu sektör, ampirik sosyal bilim araştırmaları, felsefi ve ileri araştırmalar, etik ve insan hakları çalışmaları ile mevcut ve olması gereken durum arasındaki farkı azaltmayı hedefler. Ana programları arasında Biyoetik Programı, Sosyal Dönüşüm Yönetimi (MOST) Programı ve Beden Eğitimi ve Spor Programı bulunur. UNESCO, bu programlar aracılığıyla küresel dayanışma, toplumsal cinsiyet eşitliği ve hesap verebilirlik gibi evrensel değerleri destekler.

 UNESCO Türkiye Millî Komisyonun Sosyal ve Beşeri Bilimler Sektörü Kapsamındaki Çalışmaları: 
Felsefe İhtisas Komitesi: UNESCO ile felsefe arasındaki bağlantı, kalıcı barış ve güvenlik için gerekli koşulları sorgulayan ve sosyal dönüşüm sorunlarına entelektüel ve kültürel çoğulculukla yanıt veren çalışmalar kapsamında kurulmuştur.

Sosyal Dönüşüm Yönetimi (MOST) ve Göç İhtisas Komitesi: UNESCO'nun 1994'te kurduğu ve sosyal dönüşümleri ele alan hükûmetler arası bir bilim programıdır.  Araştırma, politika ve uygulamalar arasında köprüler kurarak sosyal değişimin yönetilmesine odaklanır, aynı zamanda 2030 Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları katkıda bulunmayı amaçlar. Bilimsel Danışma Kurulu ile iş birliği yaparak politika oluşturma süreçlerini geliştirir ve küresel düzeyde bilgi paylaşımını teşvik eder.

Kültürlerin Yakınlaşması İhtisas Komitesi: Dünya genelinde çeşitli toplumların bir arada yaşayabilmesi için UNESCO Kültürel Çeşitlilik Evrensel Bildirgesi'nin ilkeleri doğrultusunda yakınlaşmayı teşvik ederek, UNESCO'nun kültürel çoğulculuk ve barışa katkıda bulunan ilkelerini geliştirme ve yaygınlaştırma misyonunu üstlenmektedir.

Yapay Zekâ İzleme Grubu: UTMK Yapay Zekâ İhtisas Komitesi, Yapay Zekâ teknolojilerinin etik boyutunu vurgulayarak, teknoloji geliştirme süreçlerinde adalet, hesap verilebilirlik ve kişisel veri koruması gibi konuları ön plana çıkarmakta ve yapay zekâ etiği üzerine standartlar belirlemek için çalışmalar yürütmektedir.

Beden Eğitimi ve Spor İzleme Grubu: UNESCO, Beden Eğitimi ve Spor alanında ilerlemeleri destekleyerek uluslararası topluluğa rehberlik sunar ve taraf devletlere beden eğitimi ve spor yönetimi konusunda tavsiyelerde bulunur. Ayrıca, Beden Eğitimi ve Spor Hükûmetler Arası Komitesinin sekretaryasını yürüterek küresel düzeyde bu alanın gelişimine katkı sağlar. UNESCO'nun bu alandaki öncelikleri arasında  sporda dopingle mücadele edilmesi ve adil yarış ortamının sağlanması, kadınların spor ve beden eğitimi alanında eşit katılımını teşvik etme, sporun toplumsal bütünleşmeyi artırıcı ve barışı teşvik edici rolü bulunmaktadır.

Biyoetik İzleme Grubu: Biyoetik İhtisas Komitesi dünya çapındaki biyoetik ilerlemelerini takip ederek, bu alandaki uluslararası belgelere Türkiye'nin katkısını sağlamak ve biyoetik konularında rehberlik sunmak amacıyla kurulmuştur. Komite, genetik testler, genetik danışmanlık ve biyobankalar gibi alanlarda uluslararası standartlar ve etik kuralların geliştirilmesine odaklanmakta; toplumun bu konularda bilinçlendirilmesini ve eğitilmesini de teşvik etmektedir.

 UNESCO’nun Doğa Bilimleri Sektörü 
UNESCO, Birleşmiş Milletlerin bilimle ilgilenen tek kurumudur. UNESCO’nun açılımındaki “S” harfi de Science yani Bilimi temsil eder. Sürdürülebilir Kalkınma için 2030 Gündemi; Bilim, Teknoloji ve İnovasyonun sürdürülebilir kalkınmaya etkisi sayesinde önemli derecede bir tanınırlığa öncülük etmiştir. UNESCO, küresel zorluklarla başa çıkabilmek için disiplinlerarası bir yaklaşım benimser. Bu yüzden de eğitim, kültür, sosyal ve beşerî bilimler, bilgi ve iletişim ve doğal bilimlerin gelişimini önemser.

UNESCO Türkiye Milli Komisyonu Doğa Bilimleri sektöründeki ihtisas komiteleri ve izleme grupları aşağıdaki gibidir:

 Doğa Bilimleri İhtisas Komitesi
 Jeolojik Miras ve Jeopark İzleme Grubu
 MAB İhtisas Komitesi

UNESCO Doğa Bilimleri sektörünün çalışma alanları aşağıda verildiği gibidir:

 Temel Bilimler
 Jeolojik Bilimler
 Su Bilimi
 Biyolojik Çeşitlilik
 Açık Bilim
 Bilim, Teknoloji ve İnovasyon Politikası
 Afet Risk Yönetimi

 UNESCO Doğa Bilimleri Araştırma Programları 

 İnsan ve Biyosfer Programı (MAB), insan ve çevre arasındaki ilişkiyi bilimsel olarak ele alan disiplinler arası bir programdır. Programın temel amacı, biyolojik çeşitliliği korurken yerel halkın geçim kaynaklarını iyileştirmek ve sürdürülebilir kalkınmayı teşvik etmektir. Programın uygulama alanları olan Biyosfer Rezervleri; sosyal ve ekolojik sistemlerin etkileşimini anlamaya yönelik "yaşayan laboratuvarlar" olarak değerlendirilir. Bu alanlar, ulusal hükûmetlerin başvurusu üzerine UNESCO MAB Uluslararası Eşgüdüm Konseyi tarafından belirlenir ve uluslararası düzeyde tanınan bir statüye sahip olur.
 Türkiye'de MAB: Türkiye'nin ilk ve tek UNESCO tescilli biyosfer rezervi 2005 yılında ilan edilen Artvin'deki Camili bölgesidir. Bu alan, biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kırsal kalkınma modelinin uygulanması açısından örnek teşkil etmektedir.

 Uluslararası Yerbilimleri ve Jeoparklar Programı (IGCP), yer kürenin jeolojik mirasını korumayı, bilimsel iş birliğini teşvik etmeyi ve jeoturizm yoluyla yerel kalkınmayı desteklemeyi hedefler. Programın temel uygulama birimi olan UNESCO Küresel Jeoparkları, uluslararası öneme sahip jeolojik alanların koruma, eğitim ve sürdürülebilirlik ilkeleriyle yönetildiği bölgelerdir.
 Türkiye'de Jeoparklar: Türkiye’nin ilk ve tek UNESCO tescilli jeoparkı, 2013 yılında ağa katılan Kula-Salihli UNESCO Küresel Jeoparkı'dır (Manisa). UNESCO Türkiye Millî Komisyonu bünyesindeki Jeolojik Miras ve Jeopark İzleme Grubu, mevcut jeoparkın denetimi ve yeni aday alanların UNESCO standartlarına uygun şekilde geliştirilmesi süreçlerini yürütmektedir.

 UNESCO Temel Bilimler Ödülleri 

 UNESCO-Carlos J. Finlay Mikrobiyoloji Ödülü: Küba Hükûmeti ve UNESCO iş birliğiyle verilen bu ödül, doğrudan mikrobiyoloji disiplinine odaklanır. Sağlık, tarım ve sanayi gibi alanlarda mikroorganizmalar üzerine yapılan çığır açan araştırma ve geliştirme faaliyetlerini ödüllendirir, mikrobiyoloji ve uygulamaları alanında araştırma ve geliştirmesine olağanüstü katkı sağlayan kişi veya kurumları teşvik etmeyi amaçlar.

 UNESCO-Ekvator Ginesi Uluslararası Yaşam Bilimleri Araştırma Ödülü: Ekvator Ginesi Hükûmeti tarafından finanse edilen bu ödül, 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Gündemi hedefleri doğrultusunda yaşam bilimleri alanındaki araştırmaları teşvik etmeyi amaçlar. Yaşam bilimleri, insan sağlığını ve yaşam kalitesini iyileştirmeyi hedefleyen çalışmaları kapsar. Her yıl en fazla üç bilim insanına veya kuruma verilen ödül, maddi desteğin yanı sıra bilimsel mükemmelliği temsil eden bir heykelcik ve sertifikayı da kapsamaktadır.

 UNESCO-Rusya Mendeleev Uluslararası Temel Bilimler Ödülü: Temel bilimlerin toplumsal refah ve barış üzerindeki önemine dikkat çekmek amacıyla oluşturulan ödül; bilimsel ilerlemeyi, bilimin yaygınlaştırılmasını ve uluslararası iş birliğini teşvik etmeyi hedefler. Her yıl, küresel veya bölgesel ölçekte sosyo-ekonomik dönüşüme katkı sağlayan çığır açan keşifleri ve yenilikleri nedeniyle iki bilim insanına verilir.

 UNESCO-Al Fozan Uluslararası STEM Ödülü: Bilim, teknoloji, mühendislik ve matematik (STEM) alanlarında genç bilim insanlarını desteklemeyi hedefler. küresel bilimsel uzmanlığın geliştirilmesini ve uluslararası iş birliğini teşvik eder. Bu ödül, özellikle bilim ve teknoloji alanında gelişim ihtiyacı duyan ülkelerdeki genç araştırmacıların kapasitelerini artırmayı ve bilimsel çalışmaların yaygınlaştırılmasını amaçlamaktadır.

 UNESCO Türkiye Millî Komisyonu ve L’Oréal Türkiye Genç Bilim Kadınlarına Destek Bursları 
UNESCO ve L’Oréal iş birliğiyle, bilimde toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlamak amacıyla yürütülür:

 Uluslararası Düzey: Her yıl beş bölgeden beş seçkin bilim kadınına "Uluslararası Bilim Kadınları İçin Ödülü" verilir. Türkiye'den Prof. Dr. Ayşe Erzan (2003) bu ödülü kazanan ilk isimdir.

 Ulusal Düzey: UNESCO Türkiye Millî Komisyonu ve L’Oréal Türkiye iş birliğinde yürütülen "Genç Bilim Kadınlarına Destek Bursları" ile her yıl yaşam ve fiziki bilimler alanındaki genç araştırmacılara burs desteği sağlanır.

 Yükselen Yetenekler: Gelecek vaat eden genç bilim kadınları, uluslararası yükselen yetenek burslarıyla (örneğin; Duygu Sağ, Nurcan Tunçbağ) küresel düzeyde desteklenir.

 UNESCO Tarafından İlan Edilen Doğa Bilimlerini İlgilendiren Günler 
11 Şubat: Uluslararası Bilimde Kadın ve Kız Çocukları Günü

4 Mart: Dünya Sürdürülebilir Kalkınma için Mühendislik Günü

14 Mart: Uluslararası Matematik Günü

22 Mart: Dünya Su Günü

25 Nisan: Uluslararası Gelişmekte Olan Küçük Ada Devletleri (SIDS) Günü

16 Mayıs: Uluslararası Işık Günü

20 Mayıs: Dünya Metroloji Günü

22 Mayıs: Uluslararası Biyolojik Çeşitlilik Günü

5 Haziran: Dünya Çevre Günü

8 Haziran: Dünya Okyanus Günü

17 Haziran: Dünya Çölleşme ve Kuraklıkla Mücadele Günü

26 Temmuz: Uluslararası Bataklık (Mangrove) Ekosisteminin Korunması Günü

13 Eylül: Uluslararası Mağaralar ve Karst Günü

6 Ekim: Uluslararası Jeoçeşitlilik Günü

13 Ekim: Uluslararası Dünya Afet Riskini Azaltma Günü

3 Kasım: Uluslararası Biyosfer Rezervleri Günü

5 Kasım: Dünya Tsunami Farkındalığı Günü

10 Kasım: Barış ve Kalkınma için Dünya Bilim Günü

26 Kasım: Dünya Zeytin Ağacı Günü

 UNESCO'nun Kültür Sektörü 
Kuruluş yıllarından itibaren yaptığı etkinlikler ve sağladığı katkılarla toplumlar için bir yakınlaşma, diyalog, uyum ve kimlik kaynağını oluşturarak kültür çalışmalarına yön vermiş olan UNESCO, çalışmalarını ve iş birliklerini modern dünyanın gelişen zorluk ve ihtiyaçlarına cevap verecek girişim ve programlarla destekleyerek devam ettirmektedir. Bu kapsamda UNESCO, 2014-2021 orta vadeli dönemi için iki stratejik hedef etrafında oluşturulan ve ana eylem planlarıyla uyum içerisinde olan Temel Program IV eylem planının uygulanmasına odaklanmaktadır. Kültür Sektörü için “mirasımızı korumak, yaratıcılığımızı teşvik etmek” teması altında, mirasın korunması, teşviki ve aktarılması ile yaratıcılığın ve kültürel ifade çeşitliliğinin teşviki stratejik hedef olarak belirlenmiştir. Ayrıca diyalog ve kalkınma için kültürün ve mirasın korunması, teşviki ve aktarılması ile sürdürülebilir kalkınma için somut olmayan kültürel mirasın korunmasının yanı sıra kültürel ifade çeşitliliği ve yaratıcılığın teşviki UNESCO tarafından ana eylem planları olarak ifade edilmiştir. Bu doğrultuda her zaman olduğu gibi UNESCO’nun kültür sözleşmeleri ve tavsiye kararları stratejik hedeflerin ve ana eylem planlarının uygulanmasında temel araçlar olmaya devam edeceklerdir.

UNESCO, özellikle kültürün sürdürülebilir kalkınmaya etkisi ve çatışma nedeniyle tehlike altında bulunan kültürel mirasların korunması konularına ağırlık vermiş, gerek Kültür Sözleşmeleri, gerekse diğer program ve faaliyetleri içerisinde çok disiplinli yaklaşımı benimsemiştir. Alt yapısında güçlü bir kültür bileşeni olmayan hiçbir kalkınma çeşidinin sürdürülebilir olmayacağı görüşüyle hareket eden UNESCO, kültürler arasında karşılıklı anlayış ve diyaloğa dayanan insan merkezli bir yaklaşımı hedeflemekte ve ancak bu temeller üzerine oturtulan kalkınmanın sürdürülebilir olabileceğini savunmaktadır.

UNESCO, kültürün sürdürülebilir kalkınmanın yön vericisi ve sağlayıcısı olarak tanınması ve belirlenecek hedeflerde yer bulmasını; başta BM platformları olmak üzere pek çok uluslararası platformda savunmuştur. Bu kapsamda kültürün sürdürülebilir kalkınmanın sağlayıcısı olduğu ilk defa Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları 2030 Gündeminde yer almıştır.

Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları 2030 Gündeminde dördünde daha açık olmak üzere, dokuz hedef içerisinde kültürün sürdürülebilir kalkınmayla ilişkisi vurgulanmaktadır. Bahse konu dört hedef herkesi kapsayan ve herkese eşit derecede kaliteli eğitim sağlamak ve herkese yaşam boyu eğitim imkânı tanımak (Amaç 4); sürdürülebilir ve kapsayıcı ekonomik kalkınmayı sağlamak, tam ve üretici istihdamı ve insan onuruna yakışır işleri sağlamak (Hedef 8); kentleri ve insan yerleşim yerlerini herkesi kucaklayan, güvenli, güçlü’ ve sürdürülebilir kılmak (Amaç 11); sürdürülebilir tüketimi ve üretimi sağlamak (Amaç 12) şeklinde sıralanmaktadır. Gelecek dönemde sürdürülebilir kalkınmaya yönelik çalışmaların söz konusu hedefler üzerinden ve alt hedefler ile stratejilerde belirlenen çerçeveye uygun olarak yürütülmesi ve kültürün müstakil bir hedef olarak çalışılması öngörülmektedir.

Silahlı çatışma ya da doğal afet durumlarında tahrip olan kültürel mirasın korunması, son dönemde UNESCO’nun kültür çalışmalarının odağında yer alan en temel konulardan biri olmuştur. Bu kapsamda 2015 yılında başlatılan “Unite4Heritage (https://en.wikipedi a.org/wiki/Unite4Heritage)” (Miras İçin Birleş) Küresel Koalisyonu sürdürülmüş ve 2017 yılında gerçekleştirilen UNESCO 39. Genel Konferansı’nda Silahlı Çatışma Durumlarında Kültürün Korunması ve Kültürel Çoğulculuğun Sağlanması UNESCO Eyleminin Güçlendirilmesi Stratejisi kapsamında Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi Kararı 2347’nin konu üzerindeki önemli rolüne değinerek ek belge kabul edilmiştir.

Somut Kültürel Miras İhtisas Komitesi, Türkiye’nin 1983 senesinde taraf olduğu Dünya Kültürel ve Doğal Mirasın Korunmasına Dair Sözleşme doğrultusunda Türkiye’deki kültürel ve doğal mirasın korunması ve tanıtılması yolunda çalışmalar yürütmektedir. 2024 itibarıyla Türkiye’nin UNESCO Dünya Mirası Listesinde 22 kültürel miras alanı vardır ve 79 miras alanı ile geçici listede UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesinde en çok miras alanı bulunduran ülkelerden biridir.

Türkiye’nin 2006’da kabul ettiği Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi kapsamında Somut Olmayan Kültürel Miras İhtisas Komitesi nesillere aktarılmış ve halen hayatta olan kültürel uygulamaların, temsillerin, bilgilerin ve becerilerin korunup yaşatılarak aktarılmasını hedeflemektedir. 2025 itibarıyla Türkiye’nin UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras listesinde 29 kültürel unsuru ve acil koruma gerektiren 3 unsuru daha bulunmaktadır.

Kültürel İfadelerin Çeşitliliği İhtisas Komitesi ise UNESCO 2005 Sözleşmesi’nin kabulünü takiben, UNESCO Türkiye Millî Komisyonu (UTMK) Yönetim Kurulu’nun 9 Ekim 2007 tarihli kararı kurulmuştur.  Türkiye bu sözleşmeye 2 Şubat 2018 tarihinde taraf olma sürecini tamamlanmıştır. Kültürel İfadelerin Çeşitliliğinin Korunması ve Geliştirilmesi Sözleşmesi doğrultusunda ilgili kişiler, kamu kurumları ve sivil toplum kuruluşları ile birlikte çalışarak kültürel, sanatsal ve yaratıcı endüstrileri koruyarak teşvik etmektedir.

2001 senesinde gerçekleştirilen UNESCO Genel Konferansında kabul edilen Su Altı Kültürel Mirasın Korunmasına Dair Sözleşme, devletlerin su altındaki miraslarını daha etkin bir şekilde korunmasını amaçlamaktadır ve UTMK’nın da konuyla ilgili bir izleme grubu bulunmaktadır.

UNESCO 1970 tarihli Kültür Varlıklarının Kanunsuz İthal, İhraç ve Mülkiyet Transferinin Önlenmesi ve Yasaklanması İçin Alınacak Tedbirlerle İlgili Sözleşmesi doğrultusunda kültür varlıklarının yasadışı ticaretini engellemeyi hedeflenmiştir. Bu kapsamda koruma, iade, uluslararası iş birliği temel ilkeler olarak benimsenmiştir. Yerlerinden Edilmiş Kültür Varlıkları İzleme Grubu, çalışmalarını bu sözleşme çerçevesinde, yurt dışında bulunan kültür varlıklarının iade çalışmalarında akademik destek ve danışmanlık sağlanması, eserlerin iade yöntemlerine ilişkin stratejilerin belirlenmesi ve iade süreçlerindeki mevcut veya olası eğilimlerin değerlendirilmesi konuları kapsamında sürdürmektedir.

 UNESCO’nun Bilgi ve İletişim Sektörü 
UNESCO’nun misyonlarından biri, fikirlerin serbestçe akışını teşvik ederek kültürler arası diyaloğu ve sürdürülebilir kalkınmayı desteklemektir. UNESCO, çok disiplinli ve kapsayıcı bir yaklaşım benimsemektedir. Bunu uygulamak için dünyanın dört bir tarafından farklı uzmanlarla çalışmaktadır. UNESCO’nun 1990 yılında kurulan Bilgi ve İletişim Sektörü, ifade özgürlüğü, medya bağımsızlığı ve çoğulculuğu, bilgiye evrensel erişimi ve dijital teknolojilerin yenilikçi kullanımını destekleyen bilgi toplumlarının inşasını teşvik etmektedir. Sektör programının stratejik hedefi “İfade özgürlüğünü, medyanın kalkınmasını ve bilgiye erişimin sağlanmasını teşvik etmek.” Şeklinde belirlenmiştir. İfade özgürlüğünün

vurgulanması kalkınma gündeminde vatandaşların katılımının teşvik edilmesi ve demokrasi gelişimi için vazgeçilmez bir unsurdur.

 UNESCO Türkiye Millî Komisyonun Bilgi ve İletişim Sektörü Kapsamındaki Çalışmaları 
Dünya Belleği İhtisas Komitesi: Dünya Belleği Programı dünya çapında belgesel mirasın korunmasına ve bu mirasa erişime ilişkin farkındalığın artmasıyla 1992 yılında kurulmuştur. Dünya çapında önemli koleksiyonlar, savaşlar, yağma, yasadışı ticaret ve yetersiz finansmandan mustariptir. Birçok miras bu gibi sebeplerden dolayı ortadan kaybolurken birçoğu da tehlike altındadır. UNESCO, tehlike altındaki bu mirasların korunması ve arşivlenmesi için doğrudan pratik yardım, kuruluşlara tavsiye vermek, bilgilerin yayılması ve eğitimin teşvik edilmesi gibi eylemlere başvurmaktadır.

Dünya Belleği Programının vizyonu:

-Dünya belgesel mirası herkese aittir.

-Dünya belgesel mirası herkes için eksiksiz olarak muhafaza edilmelidir.

-Dünya belgesel mirası herkes tarafından ve herhangi bir şekilde engellenmeden kalıcı olarak erişilebilir olmalıdır.

Dünya Belleği Programı 2017 yılından 2021 yılına kadar bir inceleme süreci geçirmiş ve bu nedenle Dünya Belleği Kütüğüne eser kaydedilmesi mümkün olmamıştır. Program 2021 yılında tekrar aktif hale gelmiştir. 2013 yılında gerçekleştirilen Dünya Belleğinde Türkiye Çalıştayının bir çıktısı olarak Dünya Belleği Türkiye Ulusal Listesi hazırlanmıştır. Listeye ulaşmak için lütfen tıklayınız. Türkiye’nin 2025 yılı itibarıyla Dünya Belleği Kütüğüne kayıtlı 12 belgesel mirası bulunmaktadır.

İletişim İhtisas Komitesi: İletişim İhtisas Komitesinde alanında deneyimli bilim insanları, bürokratlar, akademisyenler ve sektör uzmanları görev yapmaktadır. UNESCO’nun “Uluslararası İletişim Geliştirme Programı (IPDC)” ve “Herkes İçin Bilgi Programı (IFAP)” adlı programları İletişim İhtisas Komitesi tarafından yakından takip edilmektedir. İletişimin Geliştirilmesi Uluslararası Programı (IPDC) UNESCO’nun 21. Genel Konferansı tarafından kurulan ve 39 Üye Devletten oluşan İletişimin Geliştirilmesi Uluslararası Programı Hükûmetler Arası Konseyine Türkiye, 36. Genel Konferans kapsamında 02 Kasım 2011 tarihinde seçilmiştir. Konseye üye devletler arasında: Türkiye, A.B.D, Azerbaycan, Cezayir, Burkina Faso, Dominik Cumhuriyeti, Fildişi Sahilleri, Gambiya, Hollanda, Honduras, Hırvatistan, İsveç, Kenya, Kongo, Kore, Nijer, Norveç, Peru, Polonya, Togo, Yemen, Afganistan, Bahreyn, Bangladeş, Beyaz Rusya, Brezilya, Birleşik Krallık ve Kuzey İrlanda, Danimarka, Gana, Grenada, Guatemala, İran, Kazakistan, Küba, Madagaskar, Moğolistan, Pakistan, Rusya Federasyonu ve Tunus yer almıştır. Ayrıca Türkiye, İletişimin Geliştirilmesi Uluslararası Programı Hükûmetler Arası Konseyine 40. Genel Konferans kapsamında 26 Kasım 2019 tarihinde yeniden seçilmiştir. Konseye üye devletler arasında:

Türkiye, Arjantin, Avusturya, Azerbaycan, Brezilya, Fildişi Sahilleri, Danimarka, Finlandiya, Gambiya, Kenya, Letonya, Lübnan, Madagaskar, Malezya, Hollanda, Nijerya, Saint Vincent ve Grenadinler, Senegal, Tunus ve Zambiya yer almıştır.

Herkes İçin Bilgi Programı (IFAP): Bilgi ve İletişim sektörü içerisinde yer alan bir diğer komite olan ve 26 Üye Devletten oluşan Herkes İçin Bilgi Programı Hükûmetler Arası Konseyi’ne Türkiye, UNESCO 37. Genel Konferansı Kapsamında 14 Kasım 2013 tarihinde seçilmiştir. Komiteye üye olan devletler arasında: Türkiye, Bahreyn, Botsvana, Çin, Gine, İsviçre, Litvanya, Rusya Federasyonu, Senegal, Slovakya, Sudan ve Venezuela yer almıştır. Ayrıca Türkiye, Herkes İçin Bilgi Programı Hükûmetler Arası Konseyi’ne UNESCO 39. Genel Konferansı kapsamında yeniden seçilmiştir. Komiteye üye olan devletler arasında: Türkiye, Bahreyn, Kuzey Kore, Macaristan, Jamaika, Litvanya, Mali, Nijer, Umman, Rusya Federasyonu, Güney Afrika ve İsviçre yer almıştır.

 UNESCO Türkiye Programları 
UNESCO Türkiye Anma ve Kutlama Yıl Dönümleri; Bu programlar, UNESCO Türkiye Millî Komisyonu (UTMK) tarafından ilgili bakanlıklar, üniversiteler ve sivil toplum kuruluşlarından gelen önerilerin titizlikle değerlendirilmesiyle yürütülmektedir. UTMK Yönetim Kurulu’nun belirlediği resmî adaylar, UNESCO Genel Merkezi’ne iletildikten sonra sırasıyla UNESCO Yürütme Kurulu ve Genel Konferans onayından geçerek kesinleşir. Kabul edilen yıl dönümleri, UTMK tarafından kamuoyuna ve kurumlara duyurularak farkındalık yaratılması amacıyla çeşitli etkinliklerle kutlanır. UNESCO’nun temel değerlerine hizmet etmiş kişilerin veya önemli olayların 50 ve katları olan yıl dönümlerini kapsayan bu program çerçevesinde; UNESCO 42. Genel Konferansı itibarıyla Türkiye tarafından önerilen ve kabul edilen toplam 36 Anma ve Kutlama Yıl Dönümü bulunmaktadır.
 Mustafa Kemal Atatürk’ün Doğumunun 100. Yıl Dönümü (1881) - 1981 Mimar Sinan’ın Vefatının 400. Yıl Dönümü (1588) - 1988 Yunus Emre’nin Doğumunun 750. Yıl Dönümü (1241) – 1991 Uluğ Bey’in Doğumunun 600. Yıl Dönümü (1394) – 1994 Şair Fuzûlî (Mehmed bin Süleyman Fuzûlî)’nin Doğumunun 500. Yıl Dönümü (1495) – 1995 Nasreddin Hoca’nın Vefatının 700. Yıl Dönümü (1296) – 1996 Hasan Ali Yücel’in Doğumunun 100. Yıl Dönümü (1897) – 1997 Osmanlı Bilim ve Kültür Mirasının ve Çok Uluslu Yönlerinin Oluşumunun Başlangıcının 700. Yıl Dönümü (1299) – 1999 Şeyh Galip’in Vefatının 200. Yıl Dönümü (1799) – 1999 Nazım Hikmet’in Doğumunun 100. Yıl Dönümü (1902) – 2002 Mevlânâ Celâleddîn-î Rûmî’nin Doğumunun 800. Yıl Dönümü (1207) – 2007 Kaşgarlı Mahmud’un Doğumunun 1000. Yıl Dönümü (1008) – 2008 Kâtip Çelebi’nin Doğumunun 400. Yıl Dönümü (1609) – 2009 Ressam, Arkeolog ve Sanat Uzmanı Osman Hamdi Bey’in Vefatının 100. Yıl Dönümü (1910)-2011 Evliya Çelebi’nin Doğumunun 400. Yıl Dönümü (1611) – 2011 Mimar ve Şehir Planlamacı Kemal Ahmet Arû’nun Doğumunun 100. Yıl Dönümü (1912) – 2012 Yusuf Nâbî’nin Vefatının 300. Yıl Dönümü (1712) – 2012 Müzisyen Buhurizade Mustafa Itrî’nın Vefatının 300. Yıl Dönümü (1712) – 2012 Pîrî Reis Dünya Haritasının 500. Yıl Dönümü (1513) – 2013 Halide Edip Adıvar’ın Vefatının 50. Yıl Dönümü (1964) – 2014 İsmail Gaspıralı’nın Vefatının 100. Yıl Dönümü (1914) – 2014 Türk ve İslâm Eserleri Müzesinin Kuruluşunun 100. Yıl Dönümü (1914) – 2014 Matrakçı Nasuh’un Vefatının 450. Yıl Dönümü (1564) – 2014 Fuad Köprülü’nün Vefatının 50. Yıl Dönümü (1966) – 2016 Hoca Ahmed Yesevi’nin Vefatının 850. Yıl Dönümü (1166) – 2016 Atebetü’l-Hakâyık’ın Basılışının 100. Yıl Dönümü (1918) – 2018 Kutadgu Bilig’in Yusuf Has Hacib tarafından Yazılışının 950. Yıl Dönümü (1069)-2019 Bilge Tonyukuk Abidesinin Dikilişinin 1300. Yıl Dönümü  (720) – 2020   Yunus Emre’nin Vefatının 700. Yıl Dönümü  (1321) – 2021 Hacı Bektaş Veli’nin Vefatının 750. Yıl Dönümü (1271) -  2021 Ahi Evran’ın Doğumunun 850. Yıl Dönümü (1171) – 2021 Süleyman Çelebi’nin Vefatının 600. Yıl Dönümü (1422) – 2022 El- Bîrûnî’nin Doğumunun 1050. Yıl Dönümü  (973) - 2023 Âşık Veysel’in Vefatının 50. Yıl Dönümü (1973) – 2023·        Ziya Gökalp'in Vefatının 100. Yıl Dönümü (1924)- 2023·        Fuat Sezgin’in Doğumunun 100. Yıl Dönümü (1924)-2024·        Ali Kuşçu’nun Vefatının 550. Yıl Dönümü (1474)-2024·        Dîvânu Lugâti't-Türk’ün Yazılışının 950. Yıl Dönümü (1074)-2024·        Bâki’nin Doğumunun 500. Yıl Dönümü (1526)-2026·        Şeyh Edebali’nin Vefatının 700. Yıl Dönümü (-1326)-2026
UNESCO ŞEHİR AĞLARI ve PROGRAMLARI

UNESCO Şehir Ağları ve Programları, bünyesindeki sekiz farklı ağ ve programı; eğitim, bilim, kültür, bilgi ve iletişim gibi temel uzmanlık alanlarını kapsayacak şekilde bir araya getirmektedir. Bu yapı sayesinde sektörler arası çok disiplinli bir iş birliği zemini oluşturan UNESCO, dünya çapındaki geniş uzman ağıyla Yeni Kentsel Gündem ve 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları’nın etkin bir şekilde uygulanmasında öncü bir kurumdur.

1 UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı: Şehirlerin tarihî ve kültürel birikimleri ile farklı kültürel aktörleri barındıran dinamik yapılarının, yaratıcılığını geliştirme potansiyelinden yola çıkarak 2004 yılında hayata geçirilmiştir. Bu girişim farklı bölgeler, gelir düzeyleri ve nüfuslardan şehirleri yaratıcı endüstriler odağında bir araya getirerek yerel aktörlerce yürütülen kültürel çalışmaların ekonomik ve sosyal potansiyelini en üst düzeye çıkarmayı hedeflemektir.

UNESCO’nun kültürel çeşitlilik ideallerini desteklemek amacıyla oluşturulan program; edebiyat, film, müzik, zanaat ve halk sanatları, tasarım, gastronomi, medya sanatları ve mimari olmak üzere sekiz tema üzerinden faaliyetlerini sürdürmektedir.

UNESCO Yaratıcı Şehirlerimiz:

Gaziantep – Gastronomi (2015)

Hatay – Gastronomi (2017)

İstanbul – Tasarım (2017)

Kütahya – Zanaat ve Halk Sanatları (2017)

Afyonkarahisar – Gastronomi (2019)

Kırşehir – Müzik (2019)

Bursa - Zanaat ve Halk Sanatları (2021)

Şanlıurfa – Müzik (2023)

Kahramanmaraş - Edebiyat (2025)

UNESCO Yaratıcı Şehirler Ulusal Listemiz:

Sivas - Müzik (2021)

Adana - Gastronomi (2021)

Balıkesir - Gastronomi (2021)

Diyarbakır - Gastronomi (2021)

Kayseri - Gastronomi (2021)

Konya - Gastronomi (2021)

İzmir – Edebiyat (2023)

Antalya –  Film (2023)

Nevşehir-  Gastronomi (2023)

Tokat – Gastronomi (2023)

Erzurum – Gastronomi (2025)

2 UNESCO Öğrenen Şehirler Küresel Ağı (UGNLC): İlham verme, uzmanlık paylaşımı ve en iyi uygulamaların yaygınlaştırılması amacıyla oluşturulmuş, uluslararası ve politika odaklı bir platformdur. UNESCO tanımına göre bir "Öğrenen Şehir"; temel eğitimden yükseköğretime kadar kapsayıcı öğrenmenin her aşamasında kaynaklarını etkin bir şekilde seferber eden, ailelerde ve topluluklarda öğrenmeyi teşvik eden, modern öğrenme teknolojilerinden yaygın biçimde yararlanan ve eğitimde kaliteyi artırarak hayat boyu öğrenme kültürünü güçlendiren şehirdir. Bu şehirler; bireysel güçlenmeyi, sosyal etkileşimi, ekonomik ve kültürel refahı destekleyerek sürdürülebilir kalkınmanın yerel düzeyde tesis edilmesine öncülük etmektedir.

Ülkemizdeki Öğrenen Şehirler:

•    Eskişehir (2016)

•    Konya (2017)

•    Hatay (2019)        

•    Afyon (2020)

•    Balıkesir (2020)

•    İzmir (2020)

•    Bursa (2022)

•    Sakarya (2022)

•    Yozgat (2022)

•    Aksaray (2025)

•    Ankara (2025)

3 UNESCO Dünya Kitap Başkenti: Okuma kültürünü yaygınlaştırmaya ve kitaplara adanmış küresel bir programdır. UNESCO tarafından 1996 yılında Dünya Kitap ve Telif Hakları Günü’nün ilan edilmesini takiben ortaya çıkan bu unvan, ilk kez 2001 yılında İspanya’nın Madrid şehrine verilmiştir. Bu girişimin başarısı üzerine, her yıl dünya genelinden bir şehir "Dünya Kitap Başkenti" olarak seçilmeye başlanmıştır. Seçilen şehirler, başkentlik süreleri boyunca yerel, bölgesel ve uluslararası düzeyde kapsamlı etkinlik programları hazırlamakla yükümlüdür. Bu süreçte yazarlar, yayıncılar, kitapçılar ve kütüphaneciler gibi sektör paydaşlarıyla iş birliği yapılarak kitap tedarik zincirinin güçlendirilmesi ve okuma alışkanlığını artıracak sürdürülebilir projelerin hayata geçirilmesi hedeflenmektedir.

Dünya Kitap Başkentleri:

2001 Madrid / İSPANYA (İlk Dünya Kitap Başkenti)

2002 İskenderiye / MISIR

2003 Yeni Delhi / HİNDİSTAN

2004 Antwerp / BELÇİKA

2005 Montreal / KANADA

2006 Turin / İtalya

2007 Bogota / KOLOMBİYA

2008 Amsterdam / HOLLANDA

2009 Beyrut / LÜBNAN

2010 Ljubljana / SLOVENYA

2011 Buenos Aires / ARJANTİN

2012 Erivan / ERMENİSTAN

2013 Bangkok / TAYLAND

2014 Port Harcourt/ NİJERYA

2015 Incheon/ GÜNEY KORE

2016 Wroclaw/ POLONYA

2017 Konakri/ GİNE

2018 Atina/ Yunanistan

2019 Şarika/ BİRLEŞİK ARAP EMİRLİKLERİ

2020 Kuala Lumpur/ MALEZYA

2021 Tiflis/ GÜRCİSTAN

2022 Guadalajara/ MEKSİKA

2023 Akra / GANA

2024 Strazburg / FRANSA

2025 Rio de Janeiro / BREZİLYA

2026 Rabat / FAS

4 Dünya Mirası Şehirleri Programı: UNESCO Dünya Miras Komitesi tarafından resmen onaylanmıştır. Üye devletlere kentsel mirasın korunması ve yönetilmesi süreçlerinde rehberlik etmeyi amaçlamaktadır. Programın yapısı; kent mirasının korunmasına yönelik teorik yaklaşımların geliştirilmesi ve üye devletlere yeni stratejik planlar tasarlamaları için teknik destek sağlanması şeklinde iki aşamalı olarak kurgulanmıştır. Günümüz itibarıyla, UNESCO Dünya Mirası Sözleşmesi’ne taraf olan beş ayrı bölgeden 101 devlete ait 300’den fazla şehir, "Dünya Mirası Şehri" statüsüyle bu küresel koruma ağının bir parçasıdır.

5 Uluslararası Kapsayıcı ve Sürdürülebilir Şehirler Birliği (ICCAR): Yerel yönetimlerin eğitim, istihdam, barınma ve kültürel faaliyetler gibi temel hizmet alanlarında ayrımcılıkla daha etkin mücadele edebilmelerini sağlamak amacıyla 2004 yılında UNESCO tarafından hayata geçirilmiştir. Kapsayıcı kentsel kalkınmayı teşvik etmek için küresel dayanışma ve iş birliğini savunan bu platform; politika oluşturma, kapasite geliştirme ve farkındalık yaratma odaklı geniş kapsamlı girişimler yürütmektedir. Dünya genelinde 500’den fazla üyesiyle ırkçılığa, ayrımcılığa ve yabancı düşmanlığına karşı aktif bir küresel cephe oluşturan ICCAR, şehir düzeyinde sunduğu çözüm modelleriyle Birleşmiş Milletler sistemi ve uluslararası toplum içerisinde benzersiz bir referans ağı haline gelmiştir.

6 Medya ve Bilgi Okuryazarlığı Şehirleri: Vatandaşların bilgi toplumuna etkin katılımını sağlamak ve onları küresel bir ağ içerisinde güçlendirmek amacıyla hayata geçirilmiştir. Medya ve bilgi okuryazarı bireyler; bilgi sağlayıcıların işlevlerini kavrayabilen, medyayı kendini ifade etmek için verimli kullanan ve eleştirel düşünme becerisine sahip toplum üyeleri olarak tanımlanmaktadır. Bu doğrultuda "MIL Şehirleri"; bilgiye erişimi artırma, sivil katılımı teşvik etme, kültürlerarası diyaloğu güçlendirme, dezenformasyon ve nefret söylemiyle mücadele etme gibi kritik süreçlere katkı sunmaktadır. UNESCO’nun çok disiplinli yaklaşımıyla uyumlu olan bu program, güvenli ve akıllı şehirlerin inşasında kilit bir rol üstlenerek hem yaratıcı şehirlerin farklı disiplinleri arasında bir köprü vazifesi görmekte hem de öğrenen şehirlerde bireylerin teknoloji ve medya okuryazarlığı becerilerini geliştirmelerine destek olmaktadır.

7 Su ve İklim İçin Mega Kentler Birliği: 1970 yılında yalnızca üç metropol ile başlayan ve 2018 itibarıyla 33'e yükselen küresel kentleşme ivmesine yanıt olarak oluşturulmuş stratejik bir platformdur. 2030 yılına kadar çoğunluğu az gelişmiş ülkelerde yer alan 10 yeni şehrin daha bu kategoriye ekleneceği öngörülürken bu devasa yerleşimler içme suyu, atık su, yağmur suyu ve geri dönüşüm gibi suyun tüm kentsel bileşenlerinde ortak ve kritik sorunlarla karşı karşıyadır. Nüfus yoğunluğu, hizmet kullanımı ve kontrolsüz genişleme; sel, su kıtlığı ve kaynak kirliliği gibi riskleri tetiklerken, iklim değişikliği bu kentsel alanlardaki su krizini derinleştirerek nüfusu daha kırılgan hale getirmektedir. Ancak bu metropoller, küresel değişimin olumsuz etkilerini en derinden hissetmelerinin yanı sıra; bugünün ve yarının zorluklarına inovatif çözümler üreten ve sosyal eşitsizlikleri giderme potansiyeli taşıyan güçlü ekonomik merkezlerdir. Küresel Su ve İklim Birliği'nin (GAfWaC) bir parçası olan bu ittifak; şehirlerin deneyim paylaşımını ve en iyi uygulamaları yaygınlaştırmasını hedeflerken kentsel büyüme ile iklim değişikliğinin su kaynakları üzerindeki etkisine dikkat çekmek amacıyla 16 simgesel metropol monografisini de kamuoyuyla paylaşmıştır.

8 Afet Riskinin Azaltılması Programı (DRR): İklim değişikliği, kentsel baskılar ve hazırlık süreçlerindeki eksikliklerin; deprem, volkanik patlama ve tsunami gibi doğa olaylarını büyük can ve mal kayıplarına yol açan afetlere dönüştürmesi gerçeğinden hareketle hayata geçirilmiştir. Bu doğrultuda, 2015-2030 Sendai Afet Riski Azaltma Çerçevesini temel yol haritası olarak kabul eden UNESCO; Paris İklim Anlaşması ve Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları'na ulaşılmasının ancak etkin afet riski yönetimiyle mümkün olduğunu savunmaktadır. Bilim, eğitim, kültür ve iletişim disiplinlerini harmanlayarak toplumların dayanıklılığını artırmayı hedefleyen kurum; risk farkındalığı, erken uyarı sistemleri ve kapasite inşası konularında uluslararası bir katalizör görevi üstlenmektedir. Özellikle okul güvenliği, kültürel miras alanlarının korunması ve ekosistem temelli çözümler aracılığıyla üye devletlere destek veren UNESCO, afetlerin yalnızca fiziksel olaylar değil, yetersiz hazırlık ve sosyal kırılganlıkların bir sonucu olduğu bilinciyle toplumsal dirençliliği güçlendirmeye odaklanmaktadır.

ASPnet (Kardeş Okullar Ağı): Dünya genelindeki eğitim kurumları arasında kurduğu güçlü bağlar ve ortak projeler aracılığıyla, çocukların ve gençlerin zihinlerinde barış düşüncesini inşa etmeyi hedefleyen küresel bir platformdur. Bugün 180’den fazla ülkede 10.000’i aşkın üye okulu kapsayan bu geniş ağ; uluslararası anlayış, kültürlerarası diyalog, sürdürülebilir kalkınma ve nitelikli eğitimin yaygınlaştırılmasında aktif bir rol üstlenmektedir. Eğitimde yenilikçi içerikler üretme, öğretim yöntemlerini geliştirme ve küresel etkileşimi artırma şeklinde özetlenen üç temel yaklaşımı benimseyen ASPnet, geleceğin nesillerini daha barışçıl ve sürdürülebilir bir dünya idealine hazırlayan öncü bir eğitim laboratuvarı görevi görmektedir.

 UNESCO Kürsüleri 
UNESCO Kürsüleri ve UNITWIN Ağları Programı, üniversitelerarası iş birliğini güçlendirmek, akademik hareketliliği artırmak ve bilgi paylaşımını ağ kurma yoluyla sınırlar ötesine taşımak amacıyla oluşturulmuş uluslararası bir eylem planıdır. UNESCO’nun eğitim, doğa bilimleri, sosyal ve beşerî bilimler, kültür ile bilgi ve iletişim gibi temel yetki alanlarındaki önceliklerini destekleyen bu program; sürdürülebilir kalkınma hedefleri doğrultusunda eğitim, araştırma ve akademik uzmanlık çalışmalarını kapsamaktadır. Üniversiteler arasında kurduğu stratejik bağlar sayesinde araştırma ve program geliştirme süreçlerini küresel düzeyde ilerleten bu girişim; 2023 yılı Kasım ayı itibarıyla dünya çapında 120 ülkede yer alan 850’den fazla UNESCO Kürsüsü ve UNITWIN Ağı ile bilimsel bilgi birikiminin toplumsal faydaya dönüşmesine öncülük etmektedir.

Türkiye’de faaliyet gösteren UNESCO Kürsüleri ve UNITWIN Ağları:

 Haliç Üniversitesi Miras, Su ve İklim Değişikliğinin Entegre Yönetimi UNESCO Kürsüsü (2024)
 İstanbul Medipol Üniversitesi Kadınların Yasal Korunması ve Kadın Girişimcilerin Eğitimi UNESCO Kürsüsü (2023)
 Karabük Üniversitesi Öngörü Çalışmaları, Gelecek Okur Yazarlığı ve Stratejik Tahmin UNESCO Kürsüsü (2022)
 Trakya Üniversitesi Kaliteli Eğitim ve Dijital Dönüşüm UNESCO Kürsüsü (2021)
 Başkent Üniversitesi Kültürel Miras ve Dijital Hafıza UNESCO Kürsüsü (2020)
 Maltepe Üniversitesi Toplumsal Cinsiyet Eşitliği ve Kültür UNESCO Kürsüsü (2019)
 İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü UNESCO Sürdürülebilir Kalkınma için Biyoteknoloji ve İnovasyon Kürsüsü (2019)
 İstanbul Bilgi Üniversitesi Kültür Politikası ve Kültürel Diplomasi UNESCO Kürsüsü (2018)
 Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Örgün ve Yaygın Eğitimde Somut Olmayan Kültürel Miras Kürsüsü (2017)
 Yaşar Üniversitesi Uluslararası Göç Kürsüsü (2016)
 İstanbul Aydın Üniversitesi Sürdürülebilir Barış için Eğitim Kürsüsü (2016)
 Koç Üniversitesi Toplumsal Cinsiyet Eşitliği ve Sürdürülebilir Kalkınma Kürsüsü (2016)
 Giresun Üniversitesi Toplumsal Cinsiyet Eşitliğinin Geliştirilmesi ve Kadınların Güçlendirilmesi Kürsüsü (2016)
 İstanbul Aydın Üniversitesi Kültürel Diplomasi Yönetişim ve Eğitim UNESCO Kürsüsü (2015)
 Kadir Has Üniversitesi Dünya Miras Alanlarının Yönetimi ve Tanıtımı: Yeni Medya ve Katılım UNESCO Kürsüsü (2015)
 Akdeniz Üniversitesi Sualtı Arkeolojisi UNITWIN Ağı (2012)
 Maltepe Üniversitesi Felsefe ve İnsan Hakları UNESCO Kürsüsü (2009)
 Galatasaray Üniversitesi Bilgisayar Destekli Üretim Mühendisliği UNESCO Kürsüsü (1997)
 Boğaziçi Üniversitesi Mekatronik Mühendisliği UNESCO Kürsüsü (1993)

 UNESCO Kulüpleri 
UNESCO Kulüpleri, bulundukları sosyal çevreye ve üye yapılarına göre çeşitlilik gösteren, temelinde barış, insan hakları ve uluslararası iş birliğini  destekleyen dinamik topluluklardır. UNESCO’nun ideal ve hedeflerine yönelik halk arasında farkındalık oluşturulmasını amaçlayan bu kulüpler; demokratik vatandaşlık eğitimi, sosyal kalkınma ve insanlığın tam gelişimine yönelik verimli koşulların yaratılması için faaliyet göstermektedir. Bu kapsamda kulüpler; eğitim, bilgi dağılımı ve eylem olmak üzere üç temel işlev etrafında şekillenir.

 Eğitim: Eğitimler, Uluslararası İnsan Hakları Deklarasyonu gibi Birleşmiş Milletler veya UNESCO'nun yayımladığı belgelerin çalışılması şeklinde gerçekleştirilebilir. Kulüplerin büyük bir kısmı; katılımcılara iktisadi, sosyal ve kültürel koşullar hakkında daha net bir fikir sağlayabilmek için geziler (sanayi merkezlerine, örnek tarım arazilerine, eğitim merkezlerine, anıt ve müzelere vb.)  düzenlemektedir. Böylelikle farklı altyapıdan veya farklı ülkelerden gelen insanlar arasında iletişim köprüsü oluşturulmaktadır.
 Bilgi dağılımı: UNESCO Kulüplerinin temel amaçlarından biri, farkındalığın artırılmasıdır. Bu bağlamda kulüpler ulusal ve dünya problemleri, uluslararası kuruluşların ve kendi kulüplerinin etkinlikleri vb. ile ilgili bilgiler toplar ve bilginin duyurulmasını sağlar. Kulüpler, okuryazarlığı, çevre koruması ve kültürel mirasın muhafaza edilmesi gibi konularda, kendi dillerinde teşvik belgeleri hazırlarlar.
 Eylem: Eğitim ve bilgi dağılımı maddeleri gerekli olmasına rağmen, kulübün tam olarak hedefleri doğrultusunda faaliyet gösterebilmesi için eyleme geçmesi gerekmektedir.

 Komisyonun çalışmaları 
Komisyon kurulduğundan beridir birçok çalışmaya imza atmıştır. Çalışmalardan bazıları;

 Komisyon, Malatya mutfağının UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı'na katılması için başvuruda bulunmuştur.
 Uluslararası Caz Günü ve Türkiye'de Caz, etkinliği yapılmıştır.
 Birçok bölgede Masal Evleri kurulmuştur. Projeye Anadolu Masalları adı verilmiştir.
 Kapadokya'da Türkiye'nin ikinci Jeopark'ı kurulması için harekete geçilmiştir.
 Okullarda atık materyallerle ilgili çalışmalar yapılmıştır.
 Yok olma tehlikesindeki diller hakkında farkındalık yaratılmaya çalışılmıştır.
 Salda Gölü'nün Dünya Mirası olması için çalışmalara başlanmıştır.
 2021 yılının Hacı Bektaş-ı Veli yılı ilan edilmiştir.
 İzmir'in UNESCO şehir olması için çalışmalara başlanmıştır.
 Malatya'nın ardından, Kayseri mutfağının da UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı'na katılması için çalışmalar yapılmıştır.
 Komisyon L'Oréal ile birlikte bilim kadınlarına burs verilmesine karar verilmiştir.
 İstanbul Kültür Sanat Vakfı'na destek verilmiştir.
 Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitim Bakanlığı toplantılarında yer almıştır.
 COVID-19 nedeni ile hayatını kaybeden doktorlar anılmıştır.
 Tarihi Mangala oyununu Dünya Mirası listesine kaydedilmesi için çalışmalar yapılmıştır.
 Erzurum Narman Peribacaları'nı Jeopark yapmıştır.
 2021 yılında Dünya Kadınlar Günü için "Hayata Pedal Çeviriyoruz" etkinliğini düzenlemiştir. 
 Tonyukuk Yazıtılarının korunması için uğraş vermiştir.
 Türkiye'de yok olma tehlikesi altındaki diller hakkında çalışmalar yapılmıştır.
 Kahramanmaraş'ın zenginliğini tüm dünyaya tanıtılabilecek altyapı oluşturulması için çalışmalara başlanmıştır.
 Dünya Mirası listesi yolunda bisiklet turu yapılmıştır.
 Somut olmayan kültürel miras kış okulu programı düzenlenmiştir.
 Neşet Ertaş'ın bestesinin ve Kırşehir'in UNESCO'ya girmesi için uğraşılmıştır.
 Geleneksel Türk Okçuluğu Kültürel miras listesine eklenmiştir.
 Bolu şehrine öğrenen şehir unvanı verilmiştir.
 Diyanet İşleri Başkanlığı, Ayasofya fresklerinin karartılıp, karartılmaması için UTMK'dan fikir almıştır.
 Alevi ve Bektaşî kültürü masaya yatırılmıştır.
 Çocuklar için "Maske desen tasarım yarışması" düzenlenmiştir.
 Göbeklitepe Dünya Mirası listesine eklenmiştir.
 UNESCO Dünya Afrika ve Afro-Kökenli Kültür Günü etkinliği düzenlenmiştir.
 Yılın bir gününün Uluslararası Türk Dili Günü olarak ilan edileceği açıklanmıştır.
 Zerzevan Kalesi'nin Dünya Mirası listesine eklenmesi için uğraş verilmiştir.
 Islık dili'nin UNESCO listesine girmesi için hazırlık yapılmıştır.
 Kuzey Makedonya ile Hıdırellez'in UNESCO listesine girebilmesi için hazırlıklara başlanmıştır.
 Afrodisias'in UNESCO lisesine girilmesi için hazırlıklar yapılmıştır.
 Konya'nın 2020 dünya kitap başkenti olması için aday olunmuştur.
 Meke Krater Gölü ve obrukları Jeopark yapılması için çalışmalar yapılmıştır.
 Ertuğrul Gazi'nin anılması UNESCO'ya taşınmıştır.
 Yörük şenliklerinin UNESCO'ya girmesi için görüşmeler yapılmıştır.
 Safranbolu UNESCO'ya katılmıştır.
 Dede Korkut Dünya Mirası listesine eklenmiştir.
 Lavaş ile UNESCO'ya en çok unsur kaydettiren komisyon olmuştur.
 Diyarbakır surları'nın UNESCO'ya katılması için girişimlerde bulunulmuştur.
 Çinicilik UNESCO listesine eklenmiştir.
 Eskişehir'e öğrenen şehir unvanını verilmiştir.
 Türkiye'nin ilk ve tek Biyosfer rezerv alanının oluşturulması için çalışmalara başlanmıştır.
 Halide Edib Adıvar UNESCO'ya önerilmiştir.
 Dünya Engelliler Günü için etkinlikler yapılmıştır.
 MEB öğretmenleri için Otizm eğitimi verilmiştir.
 Büyük Bozkır, UNESCO'ya anlatılmıştır.
 2019 yılının Şâbân-ı Velî yılı olması için girişimde bulunmuştur.

 Kaynakça 

Kategori:Komisyonlar
Kategori:UNESCO
Kategori:UNESCO Türkiye Millî Komisyonu