Avrupa Birliği-Türkiye ilişkileri

Avrupa Birliği-Türkiye ilişkileri, Avrupa Birliği kurulduktan bir yıl sonra, 1959'da Türkiye'nin başvurusu ile başlamıştır. Bu başvuru, Demokrat Parti lideri Adnan Menderes tarafından yapılmıştır.

Türkiye, AB'nin ana ortaklarından biridir ve Avrupa Birliği-Türkiye Gümrük Birliği imzalanmıştır. Türkiye, iki AB üye ülkesi Bulgaristan ve Yunanistan ile sınır komşusudur.

Türkiye, AB üyelerinden birisi olan Macaristan ile yakın ilişkilere sahiptir ve Macaristan, Türk Devletleri Teşkilatı gözlemcisidir. Bu da Macaristan'ı, Türk Devletleri Teşkilatı ülkelerindeki AB'ye üye olan tek ülke yapmaktadır.

Türkiye, 1987'den beri AB'ye katılmaya adaydır ancak 2016'dan beri katılım müzakereleri durmuştur. AB, Türkiye'yi insan hakları ihlalleri ve hukukun üstünlüğündeki eksiklikler nedeniyle eleştirmektedir. 2017 yılında AB yetkilileri, planlanan Türk politikalarının Kopenhag AB üyeliğine uygunluk kriterlerini ihlal ettiği görüşünü dile getirdi. 26 Haziran 2018'de AB Genel İşler Konseyi, "Konsey, Türkiye'nin Avrupa Birliği'nden uzaklaşmakta olduğuna dikkat çekiyor. Türkiye'nin katılım müzakereleri bu nedenle fiilen durdu ve başka fasılların açılması veya kapatılması düşünülemez ve Avrupa Birliği-Türkiye Gümrük Birliği'nin modernizasyonu için daha fazla çalışma öngörülmemektedir." şeklinde rapor vermiştir.

Türkiye'de, Avrupa Birliği alanındaki gelişmelere 2011 ve 2018 yılları arasında Türkiye Cumhuriyeti Avrupa Birliği Bakanlığı bakmakta iken 2018 yılında yapılan değişiklikle bu yetki Dış İşleri Bakanlığı'na bağlı olarak çalışan Türkiye Cumhuriyeti Avrupa Birliği Başkanlığı'na devredilmiştir.

Arka plan

Birinci Dünya Savaşı'nın ardından Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşünden sonra, Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğindeki Türk ihtilalcileri, Türk Kurtuluş Savaşı'nda galip geldiler ve bugünkü haliyle modern Türkiye Cumhuriyeti'ni kurdular. Türkiye Cumhurbaşkanı Atatürk, ülkeyi "Avrupalılaştırmayı" veya Batılılaştırmayı amaçlayan laikleşme ve sanayileşme de dahil olmak üzere bir dizi reform gerçekleştirdi. İkinci Dünya Savaşı sırasında Türkiye, Müttefiklere katıldığı Şubat 1945'e kadar tarafsız kaldı. Ülke, 1947 Marshall Planı'na katıldı, 1950'de Avrupa Konseyi'ne, ve 1952'de NATO'ya üye oldu. Soğuk Savaş sırasında Türkiye, ABD ve Batı Avrupa ile ittifak kurdu. Türk uzman Meltem Ahıska, Türkiye'nin Avrupa karşısındaki konumunu özetliyor ve “Avrupa'nın uzun ve gergin bir tarihte Türk ulusal kimliği için nasıl bir arzu nesnesi ve aynı zamanda bir hüsran kaynağı olduğunu” açıklıyor.Ahıska, Meltem (2003) “Occidentalism: The Historical Fantasy of the Modern” South Atlantic Quarterly 102/2-3, Spring-Summer 2003 (Special Issue on Turkey: “Relocating the Fault Lines. Turkey Beyond the East-West Divide”), pp. 351-379.

Türkiye Cumhuriyeti'nin dış ilişkiler politikaları (Mustafa Kemal Atatürk'ün Batı esintili reformlarına dayanarak) özellikle Amerika Birleşik Devletleri, Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü ve Avrupa Birliği ile ilgili olarak Türkiye'nin Batı dünyasıyla ilişkisine büyük önem vermiştir. Soğuk Savaş sonrası dönemde, Balkanlar, Orta Doğu ve Kafkasya'daki bölgesel varlığını ve aynı zamanda AB üyeliği konusundaki tarihi hedefini güçlendirmek isteyen Türkiye ile ilişkilerde çeşitlilik görüldü. AKP hükûmeti altında Türkiye'nin etkisi, Yeni-Osmanlıcılık olarak da adlandırılan stratejik derinlik doktrini temelinde Ortadoğu'da arttı. Batı'da Türkiye tartışması, Türkiye'nin Batı'dan uzaklaşarak daha Orta Doğu ve İslami bir yönelime doğru ilerlediğini görenler ile Ankara'nın İslami komşularıyla bağlarının iyileşmesini denge ve çeşitliliğe doğru doğal bir ilerleme olarak görenler arasında keskin bir şekilde bölünmüştür.Kubilay Yado Arin: The AKP's Foreign Policy, Turkey's Reorientation from the West to the East? Wissenschaftlicher Verlag Berlin, Berlin 2013. ISBN 9 783865 737199.

 Tarihçe 

bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Merkel,_Putin,_Erdo%C4%9Fan_and_Macron_during_the_joint_press_release.jpg|sol|küçükresim|upright=1.15|Angela Merkel, Emmanuel Macron, Recep Tayyip Erdoğan ve Vladimir Putin, İstanbul'daki Suriye zirvesi kapsamında basın toplantısı düzenlerken.

Katılım müzakereleri
Genişleme, AB'nin en güçlü politika araçlarından biridir. Söz konusu ülkelerin dönüşümüne yardımcı olan, barışı, istikrarı, refahı, demokrasiyi, insan haklarını ve hukukun üstünlüğünü Avrupa'ya yayan, dikkatle yönetilen bir süreçtir. Avrupa Birliği genişleme süreci, bir orta doğu ülkesi olan Türkiye ve Hırvatistan ile katılım müzakerelerinin başlatıldığı 3 Ekim 2005'te cesur bir adım attı. Yıllarca süren hazırlıkların ardından iki aday, üyelik sürecinin bir sonraki aşamasını resmen açtı. Müzakereler, müktesebat olarak bilinen AB hukukunun kabulü ve uygulanmasıyla ilgilidir. Müktesebat, 35 fasılda gruplandırılmış yaklaşık 130.000 sayfa yasal belgeden oluşmaktadır ve AB Üye Devletlerinin uyması gereken kuralları oluşturmaktadır. Aday ülke olarak Türkiye'nin ulusal mevzuatının önemli bir bölümünü AB hukuku ile uyumlu hale getirmesi gerekmektedir. Bu, toplum için çevreden yargıya, ulaşımdan tarıma ve nüfusun tüm kesimlerine kadar ülkenin hemen hemen tüm sektörlerini etkileyecek köklü değişiklikler anlamına geliyor. Ancak, aday ülke müktesebatın kendisi üzerinde 'müzakere' yapmaz çünkü bu 'kurallar' aday ülke tarafından tamamen kabul edilmelidir. Müzakere yönü, müktesebata uyum ve uygulama koşulları, yani kuralların nasıl ve ne zaman uygulanacağı ile ilgilidir. Bu nedenle katılım müzakereleri klasik anlamda müzakere olarak değerlendirilmemektedir. Aday ülke, Üye Devlet olabilmek için kurumlarını, yönetim kapasitesini ve idari ve yargı sistemlerini hem ulusal hem de bölgesel düzeyde AB standartlarına getirmelidir. Bu, AB müktesebatını katılım üzerine etkili bir şekilde uygulamalarına ve gerektiğinde, katılımdan önce zamanında ve etkin bir şekilde uygulayabilmelerine olanak tanır. Bu, verimli ve tarafsız bir kamu hizmeti ve bağımsız ve verimli bir yargı sistemi üzerine kurulu, iyi işleyen ve istikrarlı bir kamu yönetimini gerektirir.

24 Kasım 2016'da Avrupa Parlamentosu, insan hakları ve hukukun üstünlüğü endişeleri nedeniyle Türkiye ile katılım müzakerelerini askıya almak için oy kullandı, ancak bu karar bağlayıcı değildi. 13 Aralık'ta, Avrupa Konseyi (üye devletlerin devlet veya hükûmet başkanlarından oluşan), Türkiye'nin otokratik yönetime giden yolu AB'ye katılım yolunda ilerlemeyi imkansız kıldığından "mevcut koşullarda" Türkiye'nin üyelik müzakerelerinde yeni alanlar açmayacağını kararlaştırdı.

2017'de AB yetkilileri, planlanan Türk politikalarının Kopenhag'ın AB üyeliğine uygunluk kriterlerini ihlal ettiğini ifade etti.

26 Haziran 2018'de AB Genel İşler Konseyi, "Konsey, Türkiye'nin Avrupa Birliği'nden daha da uzaklaştığını belirtiyor. Bu nedenle, Türkiye'nin katılım müzakereleri fiilen durdu ve başka fasılların açılması veya kapatılması düşünülemez ve AB-Türkiye Gümrük Birliği'nin modernizasyonu için daha fazla çalışma öngörülmemektedir." Konsey, "hukukun üstünlüğü ve ifade özgürlüğü de dahil olmak üzere temel haklar üzerinde devam eden ve derinden endişe verici gerilemeden özellikle endişe duyduğunu" ekledi.

 Ankara Anlaşması 
Avrupa Birliği Konseyi, Türkiye'nin adaylık başvurusunu kabul ederek üyelik koşulları gerçekleşinceye kadar geçerli olacak bir ortaklık anlaşması imzalanmasını önermiştir. 12 Eylül 1963'te Ankara Anlaşması imzalanmış ve anlaşma 1 Aralık 1964'te yürürlüğe girmiştir. Ankara Anlaşması, Türkiye ile Avrupa Birliği ilişkilerinin hukuki temelini oluşturmuştur. Anlaşma'ya imza atan Başbakan İsmet İnönü, Avrupa Birliği'ni, "Beşeriyet tarihi boyunca insan zekâsının vücuda getirdiği en cesur eser" olarak tanımlamıştır.

Anlaşmanın 2. maddesinde Türkiye ekonomisinin hızlı kalkınmasını ve Türk halkının istihdam düzeyinin ve yaşam koşullarının yükseltilmesini sağlamak amacıyla ticari ve ekonomik ilişkilerin geliştirilmesinin hedeflendiği yazmaktadır.

Türkiye'nin AB'ye entegrasyonu için hazırlık dönemi, geçiş dönemi ve nihai dönem olmak üzere üç devre öngörmüştür. İlk dönem, Anlaşma'nın yürürlüğe girdiği 1 Aralık 1964 tarihi itibarıyla başlamıştır. Türkiye ile birlik arasındaki ekonomik farklılıkları azaltmaya yönelik ‘Hazırlık Dönemi' olarak belirlenen bu dönemde, Türkiye herhangi bir yükümlülük üstlenmemiştir. Ortaklık ilişkisinin işleyişine yönelik olarak iki taraf arasında bazı kurumlar oluşturulmuştur. Bunlar arasında en üst düzey kurum ise Ortaklık Konseyi'dir.

 Katma Protokol 
13 Kasım 1970 tarihinde imzalanan ve 1973 senesinde yürürlüğe giren Katma Protokol ile birlikte, Ankara Anlaşması ile imzalanan hazırlık dönemi sona ermiş ve "Geçiş Dönemi"ne geçilmiştir. Bu dönemde Türkiye ve birlik arasında sanayi ürünleri, tarım ürünleri ve kişilerin serbest dolaşımının sağlanması ve Gümrük Birliği'nin tamamlanması amaçlanmıştır. 1971 yılında Katma Protokol dahilinde, birlik bazı petrol ve tekstil ürünleri dışında Türkiye'nin ithal ettiği tüm ürünlerin gümrük vergilerini ve miktar kısıtlamasını kaldırmıştır.

Türkiye ve Avrupa Birliği ilişkileri, 1970-1980 yılları arasında siyasi ve ekonomik nedenler sebebiyle istikrarsız bir seyir izlemiştir. 12 Eylül 1980 yılında yaşanan askeri darbe sebebiyle de ilişkiler askıya alınmıştır.

 Tam Üyelik Başvurusu 
1983 yılında Türkiye'de askerî yönetimin kalkması ile 1984 yılından itibaren, askıya alınan görüşmeler, tekrar geliştirilmeye başlamıştır.

Türkiye 1987 yılında, Ankara Anlaşması'nın öngördüğü dönemler tamamlanmadan üyelik başvurusunda bulunmuştur. Avrupa Birliği bu başvurunun cevabını 18 Aralık 1989'da vermiştir ve topluluğa yeni bir üyeyi kabul etmeyeceğini açıklamıştır. Avrupa Birliği ayrıca, Türkiye'nin birliğe katılması için, ekonomik, sosyal ve siyasal alanda gelişmesi gerektiğini açıklamıştır. Bu yüzde üyelik müzakerelerinin açılmasına dair bir tarih belirlenmemiştir.

Bu öneri Türkiye tarafından olumlu karşılanmış ve Gümrük Birliği ve Karma Protokol'ün 1995 yılına kadar hazır olması için gerekli çalışmalar yapılmaya başlanmıştır. 5 Mart 1995 yılında yapılan müzakereler sonucunda 1 Ocak 1996'da Gümrük Birliği yürürlüğe girmiştir.

 Ayrıca Bakınız: Avrupa Birliği-Türkiye Karma Parlamento Komisyonu

 Aday Ülke Türkiye 
Türkiye ve Avrupa Birliği ilişkilerinin dönüm noktası 10-11 Aralık 1999 tarihinde yapılan Helsinki Zirvesi olmuştur. Bu zirvede Türkiye'nin adaylığı kabul edilmiş ve diğer ülkeler ile eşit konumda olacağı açıklanmıştır.

Helsinki Zirvesi'nde diğer aday ülkelerde olduğu gibi Türkiye için de Katılım Ortaklığı Belgesi hazırlanmasına karar verilmiştir. Türkiye için hazırlanan ilk belge 8 Mart 2001 tarihinde Avrupa Birliği Konseyi tarafından onaylanmıştır.

17 Aralık 2004 tarihinde yapılan Brüksel Zirvesi, Türkiye adına bir dönüm noktası daha olmuştur. Zirvede çıkan karar Türkiye'nin siyası kriterleri yeteri ölçüde karşıladığını belirterek 3 Ekim 2005'te müzakereleri başlatmıştır.

 Müzakereler 
3 Ekim 2005'te Lüksemburg'da yapılan konferans ile Türkiye'nin resmen AB'ye katılım müzakerelerinin başladığı açıklanmıştır. Müzakereler başlayınca aynı gün Türkiye için Müzakere Çerçeve Belgesi yayımlanmıştır.

Müzakerelerde mevcut olarak 16 fasıl açılmış ve bir tanesi geçici olarak kapatılmıştır. Bazı ülkelerin siyasi engellemeleri ve Kıbrıs Sorunu müzakere sürecini ipotek altına almıştır. 2006 ve 2010 yılları arasında 13 fasıl daha müzakereye eklenmiştir. Açılmayan fasılların büyük çoğunluğu üye ülkelerin siyasi engellerine takıldığı için 2010-2013 yılları arasında sadece 1 fasıl müzakereye açılmıştır.

17 Mayıs 2012 tarihinde Türkiye ve Avrupa Birliği arasında Pozitif Gündem başlatılmıştır. Pozitif Gündem'in amacı Türkiye ve Avrupa Birliği'nin ilişkilerinin geliştirilmesi ve işbirliğinin arttırılmasıdır. Pozitif Gündem 2014 yılında Avrupa Komisyonu Genişleme ve Komşuluk Politikasından sorumlu üyesi Štefan Füle'nin gelmesi ile sonlandırılmıştır.

 Ayrıca Bakınız: Türkiye'nin Avrupa Birliği üyelik süreci

 Müzakere Süreci 
Müktesebat başlıklarıAvrupa Komisyonu'nun başlangıç değerlendirmesiMevcut DurumTaramanın başlangıcıTaramanın tamamlanışıBaşlığın donduruluşuBaşlığın tekrar açılışıBaşlığın açılışıBaşlığın kapanışı1. Malların Serbest DolaşımıHayli Çaba GerekliGenellikle müktesebat ile uyumlu16 Ocak 200624 Şubat 200611 Aralık 2006–––2. İşçilerin Serbest DolaşımıAB Bakanlığı, İşçilerin Serbest Dolaşımı, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Benimsenmesi çok zorKaydadeğer çaba gerekli19 Temmuz 200611 Eylül 20068 Aralık 2009–––3. İş Kurma Hakkı ve Hizmet Sunumu SerbestisiAB Bakanlığı, İş Kurma Hakkı ve Hizmet Sunumu Serbestisi, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Benimsenmesi çok zorKaydadeğer Çaba Gerekli21 Kasım 200520 Aralık 200511 Aralık 2006–––4. Sermayenin Serbest DolaşımıAB Bakanlığı, Sermayenin Serbest Dolaşımı, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Hayli Çaba GerekliHayli Çaba Gerekli25 Kasım 200522 Aralık 2005––19 Aralık 2008–5. Kamu AlımlarıAB Bakanlığı, Kamu Alımları, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Müktesebat ile tamamen uyumsuzHayli Çaba Gerekli7 Kasım 200528 Kasım 2005––––6. Şirketler HukukuAB Bakanlığı, Şirketler Hukuku, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Kaydadeğer çaba gerekliBaşlık Tamamlandı21 Haziran 200620 Temmuz 2006––17 Haziran 2008–7. Fikri Mülkiyet HukukuMülkiyet  Hukuku, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Hayli Çaba GerekliGenellikle müktesebat ile uyumlu6 Şubat 20063 Mart 2006––17 Haziran 2008–8. Rekabet PolitikasıAB Bakanlığı, Rekabet Politikası, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Benimsenmesi çok zorHayli Çaba Gerekli8 Kasım 20052 Aralık 2005––––9. Mali HizmetlerAB Bakanlığı, Mali Meseleler, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Kaydadeğer çaba gerekliGenellikle Müktesebat ile uyumlu29 Mart 20063 Mayıs 200611 Aralık 2006–––10. Bilgi Toplumu ve MedyaAB Bakanlığı, Bilgi Toplumu ve Medya, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Hayli Çaba GerekliHayli Çaba Gerekli12 Haziran 200614 Temmuz 2006––19 Aralık 2008–11. Tarım ve Kırsal KalkınmaAB Bakanlığı, Tarım ve Kırsal Kalkınma, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Benimsenmesi çok zorHayli Çaba Gerekli5 Aralık 200526 Ocak 200611 Aralık 2006–––12. Gıda Güvenliği, Veterinerlik ve Bitki SağlığıAB Bakanlığı, Gıda Güvenliği, Veterinerlik ve Bitki Sağlığı, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Benimsenmesi çok zorHayli Çaba Gerekli9 Mart 200628 Nisan 2006––30 Haziran 2010–13. BalıkçılıkAB Bakanlığı, Balıkçılık, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Benimsenmesi çok zorHayli Çaba Gerekli24 Şubat 200631 Mart 200611 Aralık 2006–––14. Taşımacılık PolitikasıAB Bakanlığı, Taşımacılık Politikası, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Kaydadeğer çaba gerekliGenellikle müktesebat ile uyumlu26 Haziran 200628 Eylül 200611 Aralık 2006–––15. EnerjiAB Bakanlığı, Enerji, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Kaydadeğer çaba gerekliGenellikle müktesebat ile uyumlu15 Mayıs 200616 Haziran 20068 Aralık 2009–––16. VergilendirmeAB Bakanlığı, Vergilendirme, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Kaydadeğer çaba gerekliHayli Çaba Gerekli6 Haziran 200612 Temmuz 2006––30 Haziran 2009–17. Ekonomik ve Parasal PolitikaAB Bakanlığı, Ekonomik ve Parasal Politika, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Kaydadeğer çaba gerekliGenellikle müktesebat ile uyumlu16 Şubat 200623 Mart 200625 Haziran 2007–14 Aralık 2015–18. İstatistikAB Bakanlığı, İstatistik, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Kaydadeğer çaba gerekliGenellikle müktesebat ile uyumlu19 Haziran 200618 Temmuz 2006––25 Haziran 2007–19. Sosyal Politika ve İstihdamAB Bakanlığı, Sosyal Politika ve İstihdam, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Kaydadeğer çaba gerekliHayli Çaba Gerekli8 Şubat 200622 Mart 2006––––20. İşletmeler ve Sanayi PolitikasıAB Bakanlığı, İşletmeler ve Sanayi Politikası, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Sorun beklenmiyorBaşlık Tamamlandı27 Mart 20065 Mayıs 2006––29 Mart 2007–21. Trans-Avrupa ŞebekeleriAB Bakanlığı, Trans-Avrupa Şebekeleri, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Kaydadeğer çaba gerekliGenellikle müktesebat ile uyumlu30 Haziran 200629 Eylül 2006––19 Aralık 2007–22. Bölgesel Politika ve Yapısal Araçların KoordinasyonuAB Bakanlığı, Bölgesel Politika ve Yapısal Araçların Koordinasyonu, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Kaydadeğer çaba gerekliGenellikle Müktesebat ile uyumlu11 Eylül 200610 Ekim 200625 Haziran 200712 Şubat 20135 Kasım 2013–23. Yargı ve Temel HaklarAB Bakanlığı, Yargı ve Temel Haklar, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Kaydadeğer çaba gerekliHayli Çaba Gerekli7 Eylül 200613 Ekim 20068 Aralık 2009–––24. Adalet, Özgürlük ve GüvenlikAB Bakanlığı, Adalet, Özgürlük ve Güvenlik, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Kaydadeğer çaba gerekliHayli Çaba Gerekli23 Ocak 200615 Şubat 20068 Aralık 2009–––25. Bilim ve AraştırmaAB Bakanlığı, Bilim ve Araştırma, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Sorun beklenmiyorBaşlık tamamlandı20 Ekim 200514 Kasım 2005––12 Haziran 200612 Haziran 200626. Eğitim ve KültürAB Bakanlığı, Eğitim ve Kültür, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Hayli Çaba GerekliGenellikle Müktesebat ile uyumlu26 Ekim 200516 Kasım 20058 Aralık 2009–––27. ÇevreAB Bakanlığı, Çevre, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Müktesebat ile tamamen uyumsuzKaydadeğer çaba gerekli3 Nisan 20062 Haziran 2006––21 Aralık 2009–28. Tüketicinin ve Sağlığın KorunmasıAB Bakanlığı, Tüketicinin ve Sağlığının Korunması, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Hayli Çaba GerekliGenellikle müktesebat ile uyumlu8 Haziran 200611 Temmuz 2006––19 Aralık 2007–29. Gümrük BirliğiAB Bakanlığı, Gümrük Birliği, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Sorun beklenmiyorGenellikle müktesebat ile uyumlu31 Ocak 200614 Mart 200611 Aralık 2006–––30. Dış İlişkilerAB Bakanlığı, Dış Politikalar, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Sorun beklenmiyorGenellikle müktesebat ile uyumlu10 Temmuz 200613 Eylül 200611 Aralık 2006–––31. Dış, Güvenlik ve Savunma PolitikalarıAB Bakanlığı, Dış, Güvenlik ve Savunma Politikaları, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Hayli Çaba GerekliGenellikle müktesebat ile uyumlu14 Eylül 20066 Ekim 20068 Aralık 2009–––32. Mali KontrolAB Bakanlığı, Mali Kontrol, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Hayli Çaba GerekliGenellikle müktesebat ile uyumlu18 Mayıs 200630 Haziran 2006––26 Temmuz 2007–33. Mali ve Bütçesel HükümlerAB Bakanlığı, Mali ve Bütçesel Hükümler, erişim tarihi: 28 Şubat 2013Sorun beklenmiyorHayli Çaba Gerekli6 Eylül 20064 Ekim 200625 Haziran 2007–––34. Kurumlar––––––––35. Diğer Konular––––––––İlerleme33 (33)(33) (33)17 (33)1 (17)14 (35)1 (35)

 Vize muafiyeti 
29 Eylül 2011 tarihinde AB İçişleri Komiseri Cecilia Malmström, Türk vatandaşlarına yönelik vize şartının kaldırılacağını belirtti.EU prepares road map to remove visa for Turks  Hürriyet Daily News and Economic Review (29 Eylül 2011) Serbest vize rejimi birkaç aşamada başlatılacaktı. İlk değişiklikler, vize talebinde istenilen evrakların azaltılması, daha çok girişli vize verilmesi ve Avrupa Birliği üyesi ülkelerde uzun dönem kalma dönemlerini içerecek 2011 yılının sonbaharında içinde bekleniyordu. 2012 yılı Haziran ayında, AB vize muafiyeti konusunda Türkiye ile müzakerelerin başlangıcında yetkili olan AB Bakanı Egemen Bağış, vize muafiyeti işlemlerinin 3-4 yıl sürmesinin beklendiğini belirtti.

Aralık 2013'te Avrupa Birliği ile Geri Kabul Anlaşması imzalandıktan sonra, AB "vizesiz rejim yönünde yol haritası" da dahil olmak üzere Türkiye ile vize serbestleştirme diyaloğu başlatıldı. Anlaşmada belirli koşullar sağlandığı takdirde bir yıl içinde Türk vatandaşları için vizelerin kaldırılması konusunda Kasım 2015'te çağrı yapıldı.

18 Mart 2016'da, AB'ye girmek için mültecileri engellemeyi amaçlayan AB, Türkiye ile göçmenler konusunda anlaştı. Bu anlaşma çerçevesinde Türkiye, Yunanistan'a girmeye çalışan göçmenleri geri alacak ve AB, Türkiye'deki mültecileri de almayı kabul edecekti. Karşılığında, AB Türkiye'ye altı milyar avro vermeyi ve Türkiye'nin 72 şartı yerine getirmesi durumunda, Haziran 2016 sonuna kadar Türk vatandaşları için vizesiz seyahat hakkı vermeyi kabul etti.E.U. strikes deal to return new migrants to Turkey  A. Faiola and G. Witte, The Washington Post, 18 Mar 2016

19 Nisan 2016 tarihinde, Jean-Claude Juncker Türkiye'nin Schengen Bölgesi'ne vizesiz giriş kazanması için kalan kriterleri karşılaması gerektiğini söyledi. Avrupa Komisyonu Mayıs 2016 yılında resmî olarak, Türkiye'ye vizesiz seyahat verilmesini önerdi.

Mayıs 2016'da 72 kriterden 65'i karşılandı. 19 Nisan 2016'da, Jean-Claude Juncker; Türkiye'nin, Schengen bölgesine vizesiz giriş hakkı kazanmak için kalan kriterleri karşılaması gerektiğini söyledi. Ama dönemin başbakanı Ahmet Davutoğlu, AB'nin Haziran 2016'da Türk vatandaşlarına vize muafiyeti vermezse, Türkiye'nin AB ile göçmen anlaşmasına destek vermeyeceğini söyledi.European Commission’s Jean-Claude Juncker Says Criteria For Turkey’s Visa Waiver Will Not Be ‘Watered Down’  S. Shankar, International Business Times, 19 April 2016 Mayıs 2016'da, Avrupa Komisyonu Türkiye ile vize muafiyeti için gerekli 72 kriterin çoğunu görüştüğünü söyledi ve 30 Haziran 2016 Schengen Alanı içinde Türk vatandaşlarının vizesiz seyahati için oylaması konusunda AB'yi yasama kurumlarına davet etti. Şu an, Avrupa Parlamentosu'nun Türkiye'nin son beş kriteri yerine getirmesi için vize muafiyetini onaylaması gerekiyor. Türkiye tarafından yerine getirilmesi için kalan beş kriter şunlardır:

 Türkiye, AB tavsiyeleri doğrultusunda, yolsuzluğun önlenmesi için tedbirlere geçmelidir.
 Türkiye'de AB standartlarına uygun kişisel verilerin korunmasına ilişkin ulusal mevzuatın uyumlaştırılması gerekmektedir.
 Türkiye'nin Europol ile bir anlaşma yapması gerekmektedir.
 Türkiye'nin cezai konularda bütün AB üyeleri ile çalışması gerekmektedir.
 Türkiye'nin Avrupa standartlarıyla uyumlu olan terör yasalarını yerine getirmesi gerekmektedir.
Ayrıca Bakınız: Avrupa Birliği vize politikası

Ayrıca Bakınız: Türk vatandaşlarının tabi olduğu vize uygulamaları
bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20151030_Syrians_and_Iraq_refugees_arrive_at_Skala_Sykamias_Lesvos_Greece_2.jpg|küçükresim|upright=1.01|Suriyeli ve Iraklı mülteciler Türkiye'den Yunanistan'a gidiyor.

 Mülteciler 
Suriye İç Savaşı ve çeşitli ülkelerdeki gerginlik sebebiyle Türkiye'ye 4 milyona yakın mülteci gelmiştir. Bu da Türkiye'yi dünyada en çok mülteci alan ülke konumuna getirmiştir. Türkiye'de özellikle Suriyeli mültecilerin artması sebebiyle Avrupa Birliği 2015'in Ekim ayında, Türkiye ile "Ortak Avrupa Birliği-Türkiye eylem planı"nı yapmıştır. Ve bu plan 29 Kasım 2015'te gerçekleşen Avrupa Birliği Türkiye Zirvesi ile yürürlüğe girmiştir. Eylem planı doğrultusunda göçün kontrol altına alınması hedeflenmiştir.

Bu eylem planı dahilinde Türkiye Mülteci Aracı'nı kurdu. Ve bu doğrultuda Türkiye'ye 3 milyar € ek kaynak verildi.
bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%C3%96mer_%C3%87elik_and_Johannes_Hahn.jpg|sol|küçükresim|upright=1.22|Avrupa Komisyonu Üyesi Johannes Hahn, AB Bakanı Ömer Çelik ile, Temmuz 2017

 AB'nin yeni savunma politikaları ve Türkiye 
Avrupa Savunma Gündemi, Avrupa Birliği (AB) ve NATO çerçevesinde Avrupa'nın güvenlik ve savunma politikalarında Türkiye'nin rolü, AB-Türkiye ilişkileri ve savunma sanayisindeki iş birliği tartışmalarını kapsayan güncel bir başlıktır. Son yıllarda, Avrupa'nın güvenlik mimarisinde köklü değişiklikler yaşanırken, Türkiye'nin jeopolitik konumu ve askeri kapasitesi Avrupa kamuoyunda ve siyasetinde önemli bir gündem maddesi haline gelmiştir.
küçükresim|AB ve Türkiye haritası|266x266pik

 Türkiye'nin Avrupa güvenliğindeki yeri 
Jeopolitik Konum ve NATO Üyeliği: Türkiye, NATO'nun ikinci en büyük ordusuna sahip olması ve stratejik konumu sayesinde Avrupa'nın güvenliğinde kilit bir rol oynamaktadır. Özellikle Ukrayna savaşı sonrası, Türkiye'nin askeri kapasitesi ve savunma sanayisindeki hızlı gelişimi Avrupa için vazgeçilmez bir müttefik olarak görülmesini sağlamıştır.

 AB'nin yeni savunma politikaları ve Türkiye 
Beyaz Kitap ve Ortaklıklar: AB, yayımladığı "Beyaz Kitap" ile 2030 yılına kadar askeri ve savunma yetkinliklerini güçlendirmeyi, ABD'ye olan bağımlılığı azaltmayı ve Rusya tehdidine karşı caydırıcılığı artırmayı hedeflemektedir. Bu kapsamda, "Ortaklıklar yoluyla güçlendirilmiş güvenlik" başlığı altında Türkiye'nin de AB'nin savunma projelerine aday ülke ve eski bir ortak olarak dahil edilmesi öngörülmektedir.

 Avrupa kamuoyunda Türkiye 
İngiltere başta olmak üzere birçok Avrupa ülkesi, "Türkiye'siz güvenli bir Avrupa düşünülemez" yaklaşımını desteklemekte ve Türkiye ile ilişkilerin güçlendirilmesini savunmaktadır. Türkiye'nin askeri ve jeopolitik önemi vurgulanırken, AB-Türkiye iş birliğinin kamuoyuna anlatılması hedeflenmektedir. AB şu an Türkiye'nin ordusuna ihtiyaç duymaktadır. Avrupa'nın Ukrayna için güvence gücü oluşturmakta zorlandığı bir dönemde, Türkiye'nin askeri kapasitesi öne çıkmaktadır. 

 AB-Türkiye ilişkileri 
Uyum ve Güven Krizi: Avrupa Parlamentosu Türkiye Daimi Raportörü Nacho Sánchez Amor, Türkiye'nin AB ile dış politika uyumunun %5'e kadar düştüğünü ve S-400 hava savunma sistemi alımının güven krizine yol açtığını belirtmiştir. AB, Türkiye ile savunma iş birliğinin karşılıklı güven ve dış politika uyumu gerektirdiğini vurgulamaktadır. Türkiye, İngiltere ile birlikte AB'nin 150 milyar euroluk savunma bütçesinin dışında bırakılmıştır. 

 Türkiye'nin Avrupa savunmasındaki rolü 
Kritik Ortaklık: Avrupa'da artan güvenlik endişeleri ve ABD'nin bölgeden kısmen çekilmesiyle birlikte, Türkiye'nin rolü daha da kritik hale gelmiştir. Hem askeri kapasitesiyle hem de savunma sanayisindeki inovatif çözümleriyle Türkiye, AB ve NATO için önemli bir stratejik ortak olarak öne çıkmaktadır.

Savunma Sanayi İş Birliği: Türk savunma şirketleri, Avrupa'nın savunma sanayisindeki dışa bağımlılığını azaltmak ve ortak projelerde yer almak üzere giderek daha fazla tercih edilmektedir. İspanya'nın TUSAŞ'tan Hürjet almayı düşünmesi ve Leonardo-Baykar iş birliği gibi örnekler, Türk şirketlerinin Avrupa savunma ekosisteminde önemli bir aktör haline geldiğini göstermektedir.

Savunma Sanayi Programları: AB'nin Avrupa Savunma Yatırım Planı (EDIP) ve SAFE gibi finansman programlarında, AB üyesi olmayan ülkelerin ve aday ülkelerin de belirli koşullarla projelere katılımına imkan tanınmaktadır. Bu, Türk savunma şirketlerinin Avrupa pazarına daha fazla entegre olmasının önünü açmaktadır.

Gelecek Perspektifi: AB, Türkiye ile savunma alanında iş birliğini artırmak isterken, demokrasi, dış politika uyumu ve bölgesel ilişkiler gibi başlıklarda Ankara'dan belirli beklentilerini sürdürmektedir. Türk savunma sanayisinin Avrupa pazarındaki etkinliği ise gün geçtikçe artmaktadır.

 Türkiye Cumhuriyeti Avrupa Birliği Bakanlığı 
Avrupa Birliği Bakanlığı, 2011'de kurulan ve ilk olarak 61. Türkiye Cumhuriyeti Hükûmeti'nde yer alan bakanlıktır. Türkiye'nin Avrupa Birliği üyeliği sürecine ilişkin faaliyetleri koordine etmek amacıyla kurulmuştur. Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Avrupa Birliği Bakanı Egemen Bağış olmuştur.

Anayasada yapılan değişikliklere uyum sağlanması amacıyla bazı kanun ve kanun hükmünde kararnamelerde değişiklik yapılması hakkındaki 703 sayılı KHK ile kaldırılarak yetkileri Dışişleri Bakanlığı'na devredildi. Bakanlığa bağlı olarak Türkiye Cumhuriyeti Avrupa Birliği Başkanlığı oluşturuldu.

 Avrupa Birliği Bakanları 
№BakanGörev BaşlangıcıGörev BitişiParti1Egemen Bağış6 Temmuz 201125 Aralık 2013Adalet ve Kalkınma Partisi2Mevlüt Çavuşoğlu25 Aralık 201329 Ağustos 20143Volkan Bozkır29 Ağustos 201428 Ağustos 20154Ali Haydar Konca28 Ağustos 201522 Eylül 2015Halkların Demokratik Partisi5Beril Dedeoğlu22 Eylül 201524 Kasım 2015Bağımsız6Volkan Bozkır24 Kasım 201524 Mayıs 2016Adalet ve Kalkınma Partisi7Ömer Çelik24 Mayıs 20169 Temmuz 2018

 Bakanların Görevleri 

 Bakanlığı, Anayasaya, kanunlara, hükûmet programına ve Bakanlar Kurulunca belirlenen politika ve stratejilere uygun olarak yönetmek.
 Bakanlığın görev alanına giren hususlarda politika ve stratejiler geliştirmek, bunlara uygun olarak yıllık amaç ve hedefler oluşturmak, performans ölçütleri belirlemek, Bakanlık bütçesini hazırlamak, gerekli kanuni ve idari düzenleme çalışmalarını yapmak, belirlenen stratejiler, amaçlar ve performans ölçütleri doğrultusunda uygulamayı koordine etmek, izlemek ve değerlendirmek.
 Bakanlık faaliyetlerini ve işlemlerini denetlemek, yönetim sistemlerini gözden geçirmek, teşkilat yapısı ve yönetim süreçlerinin etkililiğini gözetmek ve yönetimin geliştirilmesini sağlamak.
 Faaliyet alanına giren konularda diğer bakanlıklar ile kamu kurum ve kuruluşları arasında iş birliği ve koordinasyonu sağlamak.

 Karşılaştırma 
BayrakHaritaorta|çerçevesizorta|çerçevesizBaşkentBrükselAnkaraNüfus445,834,88383,154,997Alan4.475.757 km²783,356 km2Resmî Dil24 DilTürkçeDemonimAvrupalıTürkHükûmetAvrupa Zirvesi Başkanı Charles Michel
Avrupa Parlamentosu Başkanı David Sassoli

Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der LeyenCumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan
Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet YılmazGSYİH (nominal)18,8 trilyon $ (kişi başına 36.580 $)(2018)2.750 trilyon $ (kişi başına 32.278 $)0.911 (çok yüksek)0.820 (çok yüksek)Kuruluş1 Ocak 195829 Ekim 1923

 Türkiye'nin Avrupa Birliği ülkeleri ile ilişkileri 




  Kıbrıs (İlişki yok)  Çekya
  Danimarka
  Estonya

  Fransa  Almanya
  Yunanistan
  Macaristan
  İrlanda
  İtalya  Letonya
  Litvanya
  Lüksemburg
  Malta
  Hollanda  Polonya
  Portekiz
  Romanya
  Slovakya
  Slovenya  İspanya
  İsveç
ÜlkeSöz Konusu Ülkedeki ElçiliklerSöz Konusu Ülkenin Türkiye'deki ElçilikleriBüyükelçilik: Viyana
Konsolosluk: Bregenz, Salzburg, Viyana.Büyükelçilik: Ankara
Konsolosluk: İstanbulBüyükelçilik: Brüksel.
Konsolosluk: Anvers, Brüksel.Büyükelçilik: Ankara
Konsolosluk: İstanbulBüyükelçilik: Sofya.
Konsolosluk: Burgaz, Filibe.Büyükelçilik: Ankara.
Konsolosluk: İstanbul, Bursa, Edirne.Büyükelçilik: ZagrebBüyükelçilik: Ankara.
Konsolosluk: İstanbul.Büyükelçilik: PragBüyükelçilik: Ankara.
Konsolosluk: İstanbul.Büyükelçilik: KopenhagBüyükelçilik: Ankara.
Konsolosluk: İstanbul.Büyükelçilik: TallinnBüyükelçilik: AnkaraBüyükelçilik: HelsinkiBüyükelçilik: AnkaraBüyükelçilik: Paris.
Konsolosluk: Bordeaux, Lyon, Marsilya, Nantes. Paris, Strazburg.Büyükelçilik: Ankara
Konsolosluk: İstanbulBüyükelçilik: Berlin.
Konsolosluk, Köln, Düsseldorf, Essen, Frankfurt, Hamburg, Hannover. Karlsruhe, Mainz, Münih, Münster. Nürnberg, Stuttgart.Büyükelçilik: Ankara.
Konsolosluk: İstanbul, İzmir, Antalya.Büyükelçilik: Atina.
Konsolosluk: Gümülcine, Pire, Rodos, Selanik.Büyükelçilik: Ankara.
Konsolosluk: İstanbul, İzmir, Edirne.Büyükelçilik: Budapeşte.Büyükelçilik: Ankara
Konsolosluk: İstanbulBüyükelçilik: Dublin.Büyükelçilik: AnkaraBüyükelçilik: Roma.
Konsolosluk: MilanoBüyükelçilik: Ankara.
Konsolosluk: İstanbul, İzmir.Büyükelçilik: RigaBüyükelçilik: AnkaraBüyükelçilik: VilniusBüyükelçilik: AnkaraBüyükelçilik: LüksemburgBüyükelçilik: AnkaraBüyükelçilik: VallettaBüyükelçilik: Ankara
Konsolosluk: İstanbulBüyükelçilik: Lahey.
Konsolosluk: Amsterdam, Deventer, Rotterdam.Büyükelçilik: Ankara
Konsolosluk: İstanbulBüyükelçilik: Varşova.Büyükelçilik: Ankara
Konsolosluk: İstanbulBüyükelçilik: LizbonBüyükelçilik: AnkaraBüyükelçilik: BükreşBüyükelçilik: Ankara
Konsolosluk: İstanbul, İzmirBüyükelçilik: BratislavaBüyükelçilik: Ankara
Konsolosluk: İstanbulBüyükelçilik: LjubljanaBüyükelçilik: AnkaraBüyükelçilik: Madrid.
Konsolosluk: Barselona.Büyükelçilik: Ankara
Konsolosluk: İstanbulBüyükelçilik: Stockholm.Büyükelçilik: Ankara
Konsolosluk: İstanbul

 Zirveler 

 AB-Türkiye Zirveleri 

 1. Avrupa Birliği-Türkiye Zirvesi: 26 Mart 2018, Varna, Bulgaristan

 Türkiye'nin Avrupa merkezli birliklere üyeliği 
Türkiye, Avrupa merkezli önemli birliklere üye olmuştur.

 Avrupa Konseyi
 Batı Avrupa Birliği

 Avrupa Konseyi 
Avrupa Konseyi, Avrupa çapında insan hakları, demokrasi ve hukukun üstünlüğünü savunmak amacıyla 1949'da kurulmuş uluslararası bir kuruluştur. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Avrupa Konseyi'ne bağlıdır. Avrupa Konseyi'ne Belarus, Kazakistan ve Vatikan hariç tüm Avrupa ülkeleri üyedir.

Kurucu ülkeler;

 Belçika Birleşik Krallık Danimarka Fransa Hollanda
 İrlanda İsveç  İtalya Lüksemburg Norveç

Sonradan katılan ülkeler;

  Türkiyea 13 Nisan 1950  Yunanistana 9 Ağustos 1949  İzlanda 7 Mart 1950  Almanyab 13 Temmuz 1950  Avusturya 16 Nisan 1956  Kıbrıs 24 Mayıs 1961  İsviçre 6 Mayıs 1963  Malta 29 Nisan 1965  Portekiz 22 Eylül 1976  İspanya 24 Kasım 1977  Lihtenştayn 23 Kasım 1978  San Marino 16 Kasım 1988  Finlandiya 5 Mayıs 1989  Macaristan 6 Kasım 1990  Polonya 26 Kasım 1991  Bulgaristan 7 Mayıs 1992  Estonya 14 Mayıs 1993  Litvanya 14 Mayıs 1993  Slovenya 14 Mayıs 1993
  Çekya 30 Haziran 1993  Slovakya 30 Haziran 1993  Romanya 7 Ekim 1993  Andorra 10 Kasım 1994  Letonya 10 Şubat 1995  Arnavutluk 13 Temmuz 1995  Moldova 13 Temmuz 1995  Kuzey Makedonya 9 Kasım 1995  Ukrayna 9 Kasım 1995  Rusya 28 Şubat 1996  Hırvatistan 6 Kasım 1996  Gürcistan 27 Nisan 1999  Azerbaycan 25 Ocak 2001  Ermenistan 25 Ocak 2001  Bosna-Hersek 24 Nisan 2002  Sırbistand 3 Nisan 2003  Monako 5 Ekim 2004  Karadağ 11 Mayıs 2007

Avrupa Konseyi'ne Aday Ülkeler:
 Belarus
Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi Ülkeler:
ÜlkeTarih Vatikan7 Mart 1970 Birleşik Devletler10 Ocak 1996 Japonya20 Kasım 1996 Meksika1 Aralık 1999 Kanada
Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi Gözlemci Ülkeler:
ÜlkeTarih İsrail2 Aralık 1957 Kanada28 Mayıs 1997 Meksika4 Kasım 1999
300x300pik|Batı Avrupa Birliği bayrağı 
Batı Avrupa Birliği bayrağı300x300pik|Batı Avrupa Birliği haritası 
██ Üye ülkeler██ Ortak üyeler██ Gözlemciler██ Ortak iş birliğiÜyelik10 üye ülke 
6 ortak üye
5 gözlemci ülke
7 ortak iş birliği ülkesiKuruluş- imzlanmaBrüksel Antlaşması- 17 Mart 1948.Londra ve Paris Konferansları21 Ekim 1954.Lizbon Antlaşması1 Aralık 2009.Yıkılış30 Haziran 2011.

 Batı Avrupa Birliği 
Batı Avrupa Birliği yarı etkin bir Avrupa güvenlik ve savunma örgütüdür. 17 Mart 1948 tarihinde imzalanan Brüksel Antlaşması'yla birlikte kurulmuş ve 1954 yılında İtalya ile Batı Almanya'nın katlımlarıyla büyümüştür. Batı Avrupa Birliği'nin genel merkezi Brüksel'dedir. Günümüzde başka bir uluslararası örgüt olan Avrupa Birliği ile karıştırılmamalıdır. Birlik 30 Haziran 2011 tarihinde Avrupa Birliği ile birleştirilmiştir.
Üye ülkeler: (1954 Brüksel Antlaşmasına göre)
  - Birleşik Krallık
  - Fransa
  - Almanya
  - İtalya
  - Belçika
  - Hollanda
  - Lüksemburg
  - Portekiz (27 Mart 1990)
  - İspanya (27 Mart 1990)
  - Yunanistan (1995)

Gözlemci üye ülkeler: (Roma - 1992)

  - Danimarka 1
  - İrlanda
  - Avusturya (1995)
  - İsveç (1995)
  - Finlandiya (1995)Ortak üye ülkeler: (Roma - 1992)
  - Türkiye
  Norveç
  İzlanda
  Polonya (1999)
  Çekya (1999)
  Macaristan (1999)

Ortak iş birliği üyesi: (Kirchberg - 1994)

  Estonya
  Letonya
  Litvanya
  Slovakya
  Bulgaristan
  Romanya
  Slovenya (1996)

 AB Madad 
AB Madad Fonu, Avrupa Birliği'nin desteği ile Türkiye'deki Suriye ve Irak krizinden etkilenen mülteciler için geliştirilmiş destek projesidir. Proje kapsamında Kilis, Gaziantep, Hatay, Adıyaman ve Şanlıurfa'da içmesuyu, kanalizasyon ve atıksu arıtma tesisi inşaatı gibi alt yapı projeleri İller Bankası ve Avrupa Yatırım Bankası koordinatörlüğünde yürütülmektedir.

 Ayrıca bakınız 

 Türkiye'nin dış ilişkileri
Avrupa Birliği'nin dış ilişkileri
Türkiye'nin Avrupa Birliği üyelik süreci
Avrupa Birliği
Avrupa Birliği üyesi ülkeler
Avrupa Birliği'nin gelecekteki genişlemesi

 Dış bağlantılar 

 AB Başkanlığı 
 Dışişleri Bakanlığı 

 Kaynakça