Suriye Anayasası

Suriye, ilki 1930 Suriye Anayasası olmak üzere çeşitli anayasalara sahip olmuştur. Esad rejiminin 2024 yılında devrilmesinin ardından 2012 anayasasının yerine 13 Mart 2025 tarihinde yeni bir geçici anayasa kabul edilmiştir.

Tarihçe

 İlk anayasalar 
İbrahim Hananu başkanlığındaki bir komite tarafından hazırlanan 1930 Suriye Anayasası, Birinci Suriye Cumhuriyeti'nin kurucu anayasasıydı. Anayasa, cumhurbaşkanının İslam inancına sahip olmasını şart koşuyordu (madde 3). Bu anayasanın yerini 5 Eylül 1950 Anayasası almış, bu anayasa 10 Temmuz 1953 Anayasası ve Birleşik Arap Cumhuriyeti Geçici Anayasası ile yenilenmiştir.

 Baasçı Suriye'nin anayasaları 
1963 Suriye askeri darbesinin ardından Lu'ay el-Etâsî başkanlığındaki Ulusal Devrim Komutanlığı Konseyinin ilk kararı Birleşik Arap Cumhuriyeti'nin geçici anayasasını askıya almak, Cumhurbaşkanı Nazım el-Kudsi ve Başbakan Halid el-Azm'ı tutuklamak ve Nisan 2011'de kaldırılana kadar 48 yıl sürecek bir olağanüstü hal uygulamak oldu. Yeni bir geçici anayasa 25 Nisan 1964 tarihinde kabul edilmiş ve bu anayasa 1 Mayıs 1969 tarihli geçici anayasa ile değiştirilmiştir.

 1973 anayasası 

Yeni anayasa 13 Mart 1973 tarihinde kabul edildi ve 27 Şubat 2012 tarihine kadar yürürlükte kaldı. Anayasa, Arap Sosyalist Baas Partisi'nin otoritesini sağlamlaştırdı; Suriye, genellikle sanıldığı gibi resmi anlamda tek partili bir sistem olmasa da, 8. maddesi partiyi "toplumda ve devlette lider parti" olarak tanımlıyordu. Anayasa iki kez değiştirilmiştir. 6. Madde 1981 yılında değiştirilmiştir. Anayasa en son 2000 yılında cumhurbaşkanının asgari yaşının 40'tan 34'e indirilmesiyle değiştirilmiştir.

 2012 anayasası 

2011 Suriye devriminin ardından Esad rejimi yeni bir anayasa taslağı hazırladı ve 26 Şubat 2012 tarihinde uluslararası gözlemciler tarafından denetlenmeyen bir referanduma sundu. Anayasadaki değişiklikler sembolik nitelikteydi ve Baas rejiminin ülke çapındaki protestolara verdiği cevabın bir parçasıydı. Bu hamle Esad rejiminin gücünü tekelleştirdiği ve istişare edilmeden hazırlandığı için Suriyeli muhalif ve devrimci partiler referandumu boykot etti ve hükûmet verilerine göre katılım çok düşük oldu. Referandum, 27 Şubat 2012 tarihinde yürürlüğe giren yeni anayasanın kabul edilmesiyle sonuçlanmıştır.

23 Ocak 2017 tarihinde Rus diplomatlar tarafından sunulan yeni Suriye anayasası taslağı muhalif delegeler tarafından reddedilmiştir.

Anayasa, Esad rejiminin 8 Aralık 2024 tarihinde düşmesinin ardından yürürlükten kalkmış ve 29 Ocak 2025 tarihinde resmi olarak feshedilmiştir.

 Baas sonrası Suriye Anayasası 
Esad rejiminin düşmesinin ardından Syria TV 29 Aralık 2024 tarihinde, tarihi henüz belirlenmemiş olsa da 1.200 temsilcinin katılacağı bir Ulusal Konferans için hazırlıkların devam ettiğini bildirdi. Konferans sırasında bir anayasa taslak komitesi ilan edilecek, Suriye Halk Meclisi ve Hey'etu Tahrîri'ş-Şâm da dahil olmak üzere tüm silahlı gruplar feshedilecek ve yeni bir ulusal ordu yeniden yapılandırılacaktı. Aynı gün ilerleyen saatlerde Suriye'nin fiili lideri Ahmed eş-Şara seçimlerin düzenlenmesinin 4 yıl sürebileceğini ve öncesinde bir nüfus sayımı yapılması gerektiğini belirtti.

 2025 geçici anayasası 

29 Ocak 2025 tarihinde, Suriye Devrimi Zafer Konferansı sırasında, Askeri Operasyonlar Komutanlığı sözcüsü Hasan Abdülgani, 2012 Suriye Anayasası'nın feshedildiğini açıkladı. Cumhurbaşkanı Ahmed eş-Şara, yeni bir anayasaya kadar "yasal referans" olarak hizmet edecek bir "anayasal deklarasyon" yayınlayacağını belirtti.

12 Şubat 2025'te geçiş hükûmeti, o tarihte yapılacak olan Suriye Ulusal Diyalog Konferansı için yedi üyeden oluşan bir hazırlık komitesi kurulduğunu açıkladı: Hasan el-Dahim, Mahir Alluş, Muhammed Mastet, Yusuf el-Hicir, Mustafa el-Musa, Hind Kabavat ve Huda Etasi. 2 Mart 2025 tarihinde Cumhurbaşkanı eş-Şara, Esad rejiminin devrilmesinin ardından ülkenin geçiş sürecine rehberlik edecek bir anayasal bildiri hazırlamakla görevli bir komite kurulduğunu ilan etti. Cumhurbaşkanı eş-Şara 13 Mart 2025 tarihinde beş yıl geçerli olacak geçici anayasayı onayladı.

Anayasa, başbakanlık makamının bulunmadığı, yürütme yetkisinin bakanları atayan cumhurbaşkanının elinde olduğu bir başkanlık sistemi öngörmektedir. Bu anayasa, düşünce ve ifade özgürlüklerini korurken İslam hukukunu içtihadın ana kaynağı olarak kabul etmektedir. Halk Meclisi, beş yıllık geçiş sürecinde geçici bir parlamento olarak görev yapmak ve yeni bir kalıcı anayasanın hazırlanmasını denetlemek üzere kurulmuştur. Cumhurbaşkanı, Halk Meclisi üyelerinin üçte birini ve anayasa mahkemesi yargıçlarını parlamentonun onayına ihtiyaç duymadan atamaktadır.

 Notlar 

 Kaynakça 

Dış bağlantılar
 1930 Suriye Anayasası (Fransızca versiyonu), aşağıdaki kitapta bir bütün olarak yeniden üretilmiştir: 
 Uluslararası Anayasa Hukuku (ICL) Projesi'nde Suriye Anayasası (1973) 
 Suriye Anayasası (2012) (Qordoba tarafından CC-BY lisanslı İngilizce çeviri)
 Suriye Anayasası (2012) (Suriye Arap Haber Ajansı tarafından yapılan İngilizce çeviri)
 Suriye Arap Cumhuriyeti Anayasal Beyannamesi (2025)