Arap-Bizans esir değişimleri

Arap-Bizans savaşları sırasında, savaş esirlerinin değiş tokuşu, Bizans İmparatorluğu ile Abbâsîler arasındaki ilişkilerin olağan bir özelliği haline gelmiştir. Değişimler 8. yüzyılın sonlarında başladı ve 10. yüzyılın sonlarına kadar devam etti. Bunların çoğu, iki güç arasındaki sınırda, Kilikya'daki Limonlu Çayı'nda gerçekleşmiştir.

 Arka plan 
Bizans İmparatorluğu ile Arap Halifeliği arasındaki yüzyıllar süren savaş, iki güç arasında düzenli bir diplomatik ve kültürel alışveriş modelinin kanıtladığı bir dereceye kadar karşılıklı anlayış ve saygıya yol açmıştır. Bu, Bizans sarayındaki imparatorluk resepsiyonları protokollerinde örneklendirilmiştir; burada "Doğu Müslümanları", Bulgar ve Frank aynı dinden olanlar da dahil olmak üzere herhangi bir din görevlisinin hemen ardından ilk sırayı alırlardı. Ayrıca her iki taraf da savaş esirlerine insanca muamele edildi; Bizans tarafında, Arap tutuklular genellikle zafer törenlerinde gösteriliyor olsalar da, aksi halde genel olarak iyi muamele görüyorlardı. Devlet mahkûmu olan üst düzey şahsiyetler, tutsak oldukları süre boyunca, genellikle Hipodrom'daki yarışlara veya Büyük Saray'daki imparatorluk ziyafetlerine katılmaya davet edildiler; onlara genellikle imparatorluk törenlerinin bir parçası olarak hediyeler verilirdi. Bununla birlikte, düşük rütbeliler genellikle köle olarak satıldı veya fidye alınana veya değiştirilinceye kadar hapishanede tutuluyorlardı. Çoğu, işgücü olarak istihdam edildiler, ancak Hristiyanlığa geçmeye meyilli olanların bazılarına yerleşmeleri için topraklar verildi. Aksi takdirde camilerde ibadet etme özgürlüğüne sahiptiler. El-Makdisi Arap tutsakların köle olarak çalıştırılmalarına rağmen para kazanabildiklerini ve Bizanslıların "hiçbirini domuz eti yemeye zorlamadıklarını, burunlarını veya dillerini kesmediklerini" kaydeder.

Her iki taraf da Kilikya'da, Bizans ile Halifelik sınırındaki Lamos nehri (günümüzde Limonlu Çayı) üzerinde meydana gelen düzenli esir değişimlerine (Yunanca ἀλλάγια, allagia; Arapça fidāʾ, çoğul afdiya) katıldılar. Önce bir ateşkes düzenleniyordu ve her iki taraf nehirde buluşuyordu. Taberî'nin 845 mübadelesi raporunda da görüldüğü gibi, değişim insana karşılık insan şeklinde yapılmıştır: “Nehir üzerine, her iki taraftaki tutsaklar için birer köprü inşa edildi. Her iki taraf da muadiliyle eşzamanlı olarak köprüden dindarlarına doğru yürüyen bir tutukluyu serbest bıraktı. Takas tamamlandıktan sonra, fazla tutuklular ya para karşılığında fidye alındı ya da köle takas edildi."

 Esir değişimleri 
 Yıl Detay 769  Sadece Günah Çıkartıcı Theofanis tarafından zikredilmiştir. 797  Sadece El-Mesûdî tarafından zikredilmiştir. 805  El-Mesûdî ve Taberî tarafından zikredilmiştir. Lamos'ta ilk kez yer aldı ve hadım sarayı mensubu Ebu Süleyman Faraj tarafından yönetildi. 12 gün sürdü ve 3.700 mahkûm değiştirildi. 808  El-Mesûdî ve Taberî tarafından, Arap tarafında değişimi denetleyen adamın ardında "fidāʾ Thābit b. Naṣr" olarak zikredilmiştir. 7 gün sürdü ve 2.500 tutuklu değiştirildi. 810  Sadece El-Mesûdî tarafından zikredilmiştir. 816  Sadece El-Mesûdî tarafından zikredilmiştir. Eylül 845  Bizanslıların Müslümanlardan çok daha fazla tutsağa sahip olduğu çeşitli Müslüman kaynaklarında ("fidāʾ Khāḳān") zikredilmiştir, bu durum Halife Vâsik'i Bağdat ve Rakka pazarlarından köle satın alarak ve hatta kendi evinden köle kadınları özgürleştirerek dengeyi korumaya zorlamıştır. Müslüman tutsaklar, Kuran'ın yaratılışı hakkındaki görüşleri hakkında baş kadı Ahmed ibn Ebî Duwad tarafından sorgulandı ve sadece onu destekleyenlerin değiş tokuş edilmesine izin verildi. Değişim 10 gün sürdü. Taberî, Müslümanların 600'ü kadın ve 500'ü zimmi olmak üzere 4.600 mahkûmu kurtardığını kaydederken, Ali İbnü'l-Esîr bu sayıları 800, 100 ve 4.460 olarak verir. 23 Şubat 856  Müslüman kaynakların da zikredilen "fidāʾ Shunayf" 7 gün sürdü. Taberî, Bizanslıların toplamda 20.000 Müslüman esir tuttuğunu ve İmparatoriçe-naip Theodora'nın, değişimi ayarlamak için Kyriakos'un oğlu Georgios'u elçi gönderdiğini bildirir. Halife Mütevekkil, Müslüman tutukluların sayısını değerlendirmek için Nasr ibn el-Ezher ibn Faraj'ı gönderdi. 19 Kasım 855'ten 5 Mart 856'ya kadar bir ateşkes düzenlendi. Abbasi heyetine Shunayf al-Khadim başkanlık etti ve ona baş kadı Cafer ibn Abülvahid ve bir dizi önde gelen Bağdatlı katıldı. Taberî'ye göre Müslümanlar 785 erkek ve 125 kadını kurtardılar. El-Mesûdî ise rakamı 2.200 veya 2.000 erkek ve 100 kadın olarak verir. Nisan/Mayıs 860  "fidāʾ Naṣr b. al-Azhar waʿAlī b. Yaḥyā". Taberî'ye  göre, İmparator III. Mihail, 77 Müslüman esirle birlikte Trifilios adlı yaşlı bir elçiyi 31 Mayıs 859'da Halife huzuruna çıkarmak üzere Mütevekkil'e gönderdi. Konstantinopolis, ancak değişim, sınır kalesi Loulon'un Bizans garnizonu isyan edip Abbasiler tarafına geçtikten sonra ertesi bahara kadar ertelendi. El-Mesûdî ve Taberî'ye göre, 7 günde erkek ve kadın toplam 2.367 Müslüman tutuklu değiş tokuş edildi. 861/2  Sadece El-Mesûdî tarafından zikredilmiştir. 867  Sadece El-Mesûdî tarafından zikredilmiştir. 872  Sadece El-Mesûdî tarafından zikredilmiştir. Eylül/Ekim 896  "fidāʾ İbn Ṭughān". Taberî ve Sibt ibn al-Jawzi'ye göre Müslümanlar 10 günde 2.504 mahkûm, erkek, kadın ve çocuğu kurtarırken, El-Mesûdî çeşitli şekillerde toplam 2.495 mahkûm veya 3.000 erkek verir. Eylül 905  El-Mesûdî'ye göre, Rüstem ibn Baradu'nun gözetiminde olan değişim, Bizanslılar kararlaştırılan şartlardan döndükleri için 1.154 veya 1.155 Müslüman mahkûmun değiştirilmesinden sonra kesintiye uğradı. Bu nedenle Arap kaynaklarında "ihanet fidyesi" (fidāʾ al-ghadr) olarak bilinir. Temmuz 908  Bizans elçisi Leon Hoirosfaktis'in iki yıllık diplomatik görevinden sonra, değişim 908'de yeniden başladı ve bu nedenle "tamamlanma fidyesi" (fidāʾ al-tamām) olarak adlandırıldı. El-Mesûdî'ye göre Müslümanlar yine Rüstem ibn Baradu'nun gözetiminde 2.842 mahkûmu daha kurtardı (Taberî "yaklaşık 3.000" olarak verir bu rakamı). Eylül/Ekim 917  Değişim ("fidāʾ Muʾnis") öncesinde Bağdat'ta İoannis Rhadenos yönetiminde Bizans elçi heyeti vardı. İbnü'l Cevzî'ye göre 5.500 mahkûm mübadele edildi, El-Mesûdî'ye göre 8 günde 3.336 esir değişti. Eylül/Ekim 925  "fidāʾ Mufliḥ". El-Mesûdî'ye göre, 19 günde 3.983 Müslüman mübadele edilirken, Makrîzî sayıyı 3.933 olarak verir. Ekim 938  "fidāʾ Ibn Warḳāʾ". Müslüman tarafındaki müzakereler, Mısır'ın özerk hükümdarı Muhammed bin Toğaç tarafından yürütüldü. 16 gün içinde 6.300'den fazla kişi mübadele edildi, ancak Bizanslılar hala Müslümanlardan 800 daha fazla tutuklu kaldı ve onlar da küçük gruplar halinde fidye karşılığı serbest bırakılabilmesi için ateşkes altı ay uzatıldı. Ekim 946  Lamos'ta yapılacak son takas. 2.482 tutuklu, erkek ve kadın değiş tokuş edildi, kalan 230 Müslüman esir için kısmen Hamdani Halep emri Seyfü'd Devle kalanı İhşîdîler tarafından ödenen 80.000 altın dinar fidye ile kurtuldu. Mübadele, Seyfü'd Devle adına Nasr el-Semali tarafından denetlendi ve mübadele aynı zamanda "fidāʾ Ibn Ḥamdān" olarak da bilinmektedir. 953  İskenderiye'de 60 Müslüman mahkûmun katıldığı küçük bir takas. 954  Bizanslılar esir değişimini görüşmek için Seyfü'd Devle'ye elçi gönderdiler. 966  Değişim 23 Haziran'da Seyfü'd Devle ile İmparator II. Nikiforos arasında Samosata'da, önceki yıllarda Kilikya'nın II. Nikiforos yönetiminde fethinin ardından gerçekleşti. Bizanslılar 3.000'den fazla esiri tutuyordu ve Seyfü'd Devle her biri 270 dinar fidye ödemeye söz verdi. Bununla birlikte, 240.000 dinar ödendikten sonra parası bitti ve geri kalanını değerli bir zırh ve sarayının büyüklerinden bir rehin vererek fidye ödemek zorunda kaldı. Değiş tokuş edilen tutsaklar arasında Seyfü'd Devle'nın kuzeni ve ünlü şair Ebu Firas da vardı.  969  Değişim, Bizanslılar ile Fâtımîler, Suriye'yi aralarında paylaştıktan sonra her iki gücün arasında gerçekleşti.
Arnold J. Toynbee'ye göre mübadele için bildirilen rakamlarda dikkate değer olan husus, Bizanslıların Lalakaon Muharebesi'nde (863) üstünlüğü ele geçirmeden önce, 845'te bile 838'de Amorion'un yağmalanması gibi olaylarda Bizans tebaalarının toplu olarak yakalanmasına ve sürülmesine rağmen Araplardan daha fazla esir tutmalarıdır. Toynbee'ye göre, bu, Bizans ordusunun Küçük Asya'ya baskın düzenleyen Müslüman ordularını "kızdırma ve saldırma" stratejisinin etkinliğini kanıtlıyor.

 Kaynakça 
Özel

Genel








Esir değişimleri
Kategori:Esir değişimleri
Kategori:Abbâsîler-Bizans İmparatorluğu ilişkileri