Sürtünmeli ünsüz

Sürtünmeli ünsüzler, birbirine çok yakın konulmuş iki farklı  arasındaki dar aralıktan havanın geçmesiyle üretilen ünsüz sesleridir. Eklemleyicilerin arasındaki darlık, aralıktan geçen hava akımının çalkıntılı olmasına ve bir sürtünme etkisinin oluşmasına neden olur.

 Türler 

Uluslararası Fonetik Alfabe'ye (IPA) çevrilmiş sürtünmeli ünsüzler şunlardır:

 Islıklı sesler 

  Ötümsüz taçsı ıslıklı ünsüz, ör. İngilizce "sip"
  Ötümlü taçsı ıslıklı ünsüz, ör. İngilizce "zip"
  Ötümsüz dişsil ıslıklı ünsüz
  Ötümlü dişsil ıslıklı ünsüz
  Ötümsüz dil uçlu ıslıklı ünsüz
  Ötümlü dil uçlü ıslıklı ünsüz
  Ötümsüz ıslıklı dil palası ünsüzü (; dil ucu alt dişlere konulur)Pountain (2014) Exploring the Spanish Language, s. 18
  Ötümlü dil ortası ıslıklı ünsüz (dil palası seslemesi)
  ötümsüz artdişyuvasıl ıslıklı ünsüz (dil palası seslemesi)
  ötümlü artdişyuvasıl ıslıklı ünsüz (dil palası seslemesi)
  ötümsüz damaksıl dişyuvasıl ıslıklı ünsüz, ör. İngilizce "ship"
  ötümlü damaksıl dişyuvasıl ıslıklı ünsüz, ör. İngilizce "vision"ın "si"sı
  ötümsüz dişyuvasıl damaksıl ıslıklı ünsüz (dil palası seslemesi, damaksıllaşmış)
  ötümlü dişyuvasıl damaksıl ıslıklı ünsüz (dil palası seslemesi, damaksıllaşmış)
  ötümsüz üstdamaksıl ıslıklı ünsüz ( veya  ünsüzü)
  ötümlü üstdamaksıl ıslıklı ünsüz (dil ucu veya dil ucu altı ünsüzü)

Tüm  ünsüzler taçsıdır: dişsil, dişyuvasıl, artdişyuvasıl, veya damaksıl (üstdamaksıl) bir  sahip olabilir. Ancak artdişyuvasıl eklemleme yerinde ses, dilin aldığı şekle göre damaksıl-dişyuvasıl sesleme, dil palası seslemesi, veya dil ucu seslemesi olarak gerçekleşebilir; bu sesleme biçimlerinin her birine ayrı bir sembol ve isim verilir. Prototipik üstdamaksıl ünsüzler dil ucu altı seslemesi veya damaksıl sesleme olarak gerçekleşebilir, fakat bunlar çoğunlukla dil ucu seslemeli artdişyuvasıl ünsüzler için kullanılan aynı sembollerle gösterilir. Dişyuvasıl ve dişsil ünsüzler de dil ucu veya dil palası seslemeleri olarak gerçekleşebilirler, fakat bu fark ayrı sembollerle değil, özel diyakritiklerle gösterilir.

 Merkezî ıslıksız sürtünmeli ünsüzler 

  ötümsüz çiftdudaksıl sürtünmeli ünsüz
  ötümlü çiftdudaksıl sürtünmeli ünsüz
  ötümsüz dişsil-dudaksıl sürtünmeli ünsüz, ör. İngilizce fine
  ötümlü dişsil-dudaksıl sürtünmeli ünsüz, ör. İngilizce vine
  ötümsüz dilsil dudaksıl sürtünmeli ünsüz
  ötümlü dilsil dudaksıl sürtünmeli ünsüz
  ötümsüz dişsil ıslıksız sürtünmeli ünsüz, ör. İngilizce thing
  ötümlü dişsil ıslıksız sürtünmeli ünsüz, ör. İngilizce that
  ötümsüz dişyuvasıl ıslıksız sürtünmeli ünsüz
  ötümlü dişyuvasıl ıslıksız sürtünmeli ünsüz
  ötümsüz titrek sürtünmeli ünsüz
  ötümlü titrek sürtünmeli ünsüz
  ötümsüz damaksıl sürtünmeli ünsüz
  ötümlü damaksıl sürtünmeli ünsüz
  ötümsüz artdamaksıl sürtünmeli ünsüz
  ötümlü artdamaksıl sürtünmeli ünsüz
  ötümsüz damaksıl-artdamaksıl sürtünmeli ünsüz (bu sesin asıl eklemlenmesi konusunda anlaşmazlıklar mevcuttur)
  ötümsüz küçükdilsil sürtünmeli ünsüz
  ötümsüz yutaksıl sürtünmeli ünsüz

IPA'de üstgırtlaksıl sürtünmeli ünsüzlerin harfleri aşağıda gösterilir. Bunlarda  titreme söz konusudur, fakat bunlar yutaksıl titrek ünsüz olarak da yorumlanabilirler.John Esling (2010) "Phonetic Notation", in Hardcastle, Laver & Gibbon (eds) The Handbook of Phonetic Sciences, 2nd ed., p 695.

  ötümsüz üstgırtlaksıl sürtünmeli ünsüz
  ötümlü üstgırtlaksıl sürtünmeli ünsüz

Aşağıdaki sesler damak yarığı olan insanların konuşmalarında sık rastlanır:

  ötümsüz artdamaksıl yutaksıl sürtünmeli ünsüz
  ötümlü artdamaksıl yutaksıl sürtünmeli ünsüz

 Yansürtünmeli ünsüzler 
  ötümsüz dişsil yansürtünmeli ünsüz
  ötümlü dişsil yansürtünmeli ünsüz
  ötümsüz dişyuvasıl yansürtünmeli ünsüz
  ötümlü dişyuvasıl yansürtünmeli ünsüz
  ötümsüz artdişyuvasıl yansürtünmeli ünsüz ()
  veya extIPA  ötümsüz üstdamaksıl yansürtünmeli ünsüz
  veya extIPA  ötümlü üstdamaksıl yansürtünmeli ünsüz ()
  veya  veya extIPA  ötümsüz damaksıl yansürtünmeli ünsüz (PUA )
  veya extIPA  ötümlü damaksıl yansürtünmeli ünsüz ( altsesbirim olarak yer alır)
  veya extIPA  ötümsüz artdamaksıl yansürtünmeli ünsüz (PUA )
  veya extIPA  ötümlü artdamaksıl yansürtünmeli ünsüz

Yansürtünmeli ünsüzler Galce, Moğolca, ve Afrika'nın güneyinde konuşulan birçok dilde (ör. Xhosa ve Zulu) rastlanır.

  veya  ve  ötümsüz oluklu yandişyuvasıl sürtünmeli ünsüz (yanpelteklenmiş  veya ) (Çağdaş Güney Arap dilleri)
  veya  ve  ötümlü oluklu yandişyuvasıl sürtünmeli ünsüz (yanpelteklenmiş  veya ) (Çağdaş Güney Arap dilleri)

 Kaynakça 

Kategori:Sesbilim