Ana Ermenice

Ana Ermenice, Ön veya Proto-Ermenice) Ermenice: նախահայերեն  Ermenicenin dilbilimciler tarafından yeniden inşa edilen ve tasdik olunmamış varsayımsal en erken anadil aşamasıdır. Sınıflandırmaya göre Ermenice, Hint-Avrupa dillerinin tek başına bağımsız bir dalıdır ve bundan ötürü de dilin daha önceki erken aşamalarını yeniden inşa etmek için karşılaştırmalı yöntem kullanılamaz. Bunun yerine; Proto-Hint-Avrupa dili (PHA) ve diğer dallarının yeniden inşası yoluyla iç ve dış yeniden yapılandırılmasının bir bileşimi, dilbilimcilerin Ermenicenin önceki tarihini bir araya getirebilmesine olanak sağlamıştır.

 Tavsif 
Proto-Ermeni dili yaşayan tek bir dil olan Ermenicenin atası olması hasebiyle terimin net bir tanımı yoktur. Aşama safhaları ise genellikle Proto-Hint-Avrupa dili (PHA) ile Klasik Ermenice (գրաբար-grabar)'ın en eski tasdikleri arasında, Ermenicenin çeşitli erken atasal evrelerini içerecek bir şekilde yapılır ve dolayısıyla da katı anlamda bir proto-dil değildir ancak "Ön veya Proto-Ermenice" bu alanda yaygınlaşmış bir terimdir.

Ermenicenin hayatta kalmış en eski tanıklığı ve yazılı ifadesi, Mesrop Maştots'un 5. yüzyıldaki Kitâb-ı Mukaddes çevirisidir. Ermenicenin bir Hint-Avrupa dili olduğu açıktır. Ancak dilin daha önceki tarihsel gelişim seyri belirsiz ve şeffaf olmamakla birlikte kapalıdır ve çokça fazla tahminlere dayalıdır.

Proto-Ermeni dilinin doğduğu zaman aralığı konusunda genel bir fikir birliği yoktur. En yaygın savlar doğumunu, Geç-Proto Hint-Avrupa dili sonrası oluşan varsayımsal Heleno-Ermeni veyahut daha geniş kapsamlı Greko-Ermeni-Aryan gibi Paleo-Balkan ve Hint-İran dillerinin ortak ataları ile olan tek bir lehçe sürekliliğine dayandırır ve MÖ 3. binyılın sonlarına doğru da bu klad veya monofiletik dilsel yapılardan ayrıldığı varsayılır.Kim Ronald I. Greco-Armenian. The persistence of a myth  // Indogermanische Forschungen. — 2018. — 123. Band. — S. 247-271.James Clackson (1995). The Linguistic Relationship Between Armenian and Greek. Publications of the Philological Society. Bunun ile birlikte Ermenice satem bir dildir.

Her hâlükârda Ermenice pek çok alıntı kelime katmanlarına sahiptir. Başta Luvice ve Hititçe gibi Anadolu dilleri, (Mitanni) Hurri-Urartu dilleri ile Akadca ve Aramice gibi Sâmî diller olmak üzere Farsça ve Partça gibi İranî diller ile olan uzunca zamanlar sürmüş tarihsel dil temaslarının da izlerini taşımaktadır. Buna mukabil, Ermenicede daha az ölçüde Yunanca ve Arapçadan etkilenmeler mevcuttur.

 Proto-Ermenicenin sesbilimsel gelişimi 
Proto Ermenicenin ses değişmeleri çeşitli, alışılmadık ve olağan dışı olup (Ana Hint-Avrupa *dw- 'nin Grabar ' երկ- (erk-) 'i vermesi gibi) ve çoğu durumda da belirsizdir. Bu durum, Ermenicenin kendi başına bağımsız bir Hint-Avrupa dalı olarak tanımlanmasını engelledi ve dilbilimci Johann Heinrich Hübschmann tarafından 1874 yılında bağımsız tabiatı kurulana kadar da çok farklı bir İranî dil olduğu varsayıldı.Karl Brugmann, Grundriss der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen (1897) Das Armenische (II), früher fälschlicherweise für iranisch ausgegeben, von H. Hübschmann KZ. 23, 5 ff. 400 ff. als ein selbständiges Glied der idg. Sprachfamilie erwiesen

Ermenicedeki ötümlüleşme zıtlıklarının gelişimi, Ana Almanca dilinde de görülene oldukça benzer olması bakımından dikkate değerdir. Bu durum, Glottalik Teori'nin oluşumunda da önemli bir olgudur. Ermenicedeki Ünsüz kayması ise genellikle Cermen dillerindeki ünlü Grimm Yasası ile karşılaştırılır; zirâ her iki vakada da Ana Hint-Avrupa dilindeki ötümsüz kapantılı ünsüzler ötümsüz soluklu ünsüzler hâline gelir (Ana-Hint-Avrupa *p ünsüzü ile ilgili bazı karmaşıklıklar ile birlikte), ötümlü kapantılı ünsüzler ötümsüzleşir ve ötümlü soluklu ünsüzler ise ötümlü kapantılı ünsüzlere dönüşür.Fortson, Benjamin W. 2004. Indo-European Language and Culture. Page 340-41. upright=0.89|sağ|küçükresim|Aziz Mesrop Maştots (362-440) Ermeni alfabesinin yaratıcısı, Kitâb-ı Mukaddes'in mütercimi ve Klasik Ermenice (Grabar) dilinin ölçünleştiricisidir.

Bu arada Ermenice, Yunanca ve Frigce ile birlikte ünsüzlerden önce sözcük başındaki ilk gırtlaksıl seslerin ünlüleşmesini paylaşır;Fortson, Benjamin W. 2004. Indo-European Language and Culture. Page 342, 402 Proto-Hint-Avrupa kökünden *h₂nḗr  ("adam - kuvvet") Latince Nero ve neriōsus ("katı"), Arnavutça njeri, Farsça nar, Sanskritçe nára ve Galce nerth ile kıyaslanabilecek olan Grekçe anḗr, Proto-Ermenice *aynr 'dan Ermenice ayr ve Frigce anar ("adam") şeklinde ortaya çıkar.Fortson, Benjamin W. 2004. Indo-European Language and Culture. Page 342.

Belirli bağlamlarda, soluklu kapanmalı ünsüzler Ermenicede w, h veya daha da sıfıra indirgenir ve kaybolur: Proto-Hint-Avrupa (akuzatif) *pódm̥ "ayak" > Ermenice ոտն (otn) /Grekçe (akuzatif) póda vb. Proto-Hint-Avrupa *tréyes "üç anlamına gelir" > Grabar erek / Eski Yunanca treîs ile karşılaştırıldığında.

+Ermenicedeki PHA ünsüzleriPHAErmeniceHususi Gelişmeler*phØ, w, pʿ*ttʿy, d *ḱsš (PHA *ḱw>Erm.š), Ø*kkʿx, g, čʿ*kʷkʿx, g, čʿ*bp*dt*ǵc*gkc*gʷkc*bʰbw*dʰdǰ*ǵʰjz*gʰg ǰ*gʷʰgǰ, ž*shs, Ø, *kʿ*h₁Øe-*h₂ha-, Ø*h₃ha-, Ø
 Tarih 
Proto-Ermeni dilinin kökeni, Hint-Avrupa dilbilimi sahasında bilimsel tartışmalara tâbi olmak ile beraber Ermenistan hipotezi kapsamında MÖ 3. binyılda Proto-Hint-Avrupa dilinin (In situ) yerinden yerel bir gelişimi olarak meydana geldiği de ileri sürülmektedir ve daha güncel olan Kurgan hipotezine göre ise Ermeni Yaylaları'na Kafkasya veya Balkanlar üzerinden ulaştığıdır. Yaylalara Proto-Ermenice konuşan bir nüfusun gelişinin ise MÖ 2. binyılın sonlarına doğru Bronz Çağı Çöküşü sırasındaRobert Drews. Militarism and the Indo-Europeanizing of Europe. Routledge. 2017. p. 228.|quote="The vernacular of the Great Kingdom of Biainili was quite certainly Armenian. The Armenian language was obviously the region's vernacular in the fifth century BC, when Persian commanders and Greek writers paired it with Phrygian. That it as brought into the region between the early sixth and the early fifth century BC, and that it immediately obliterated whatever else had been spoken there, can hardly be supposed; ... Because Proto-Armenian speakers seem to have lived not far from Hurrian speakers our conclusion must be that the Armenian language of Mesrop Mashtots was descended from an Indo--European language that had been spoken in southern Caucasia in the Bronze Age." (MÖ 1200 yılı civarında) gerçekleştiği de varsayılmaktadır. 

Bölgede Ermenicenin ortaya çıkışı ile ilgili diğer teorilerden birisi de Urartu'nun (MÖ 860) kurulmasından çok önce Yukarı Fırat'ın batı kesimlerinde yerleşikleşmiş olan Frigler (Muşkiler veyahut daha da geriye dönük olarak Ermeni-Frigler) ile ilgili Paleo-Balkan konuşuru yerleşimcilerin Katvalyan, M. and Karo Ghafadaryan. Ուրարտու [Urartu]. Armenian Soviet Encyclopedia. Yerevan: Armenian Academy of Sciences, 1986, vol. 12, pp. 276–283.Uchicago.edu Med İmparatorluğu ve hemen akabindeki Ahameniş İmparatorluğu'nun yönetimi altında yönetici elitler hâline gelmeleridir., p. 50 Ermenicedeki Urartuca alıntı kelimeler ve Urartucadaki Ermenice kelimelerin varlığı,Petrosyan, Armen. The Armenian Elements in the Language and Onomastics of Urartu. Aramazd: Armenian Journal of Near Eastern Studies. 2010. (https://www.academia.edu/2939663/The_Armenian_Elements_in_the_Language_and_Onomastics_of_Urartu ) bu iki dil arasında erken bir teması ve epeyi zamanlar sürmüş iki dillilik döneminin de yaşandığını göstermektedir.Greppin, John A.C. and Igor Diakonoff Some Effects of the Hurro-Urartian People and Their Languages upon the Earliest Armenians, Oct-Dec 1991, pp. 727.

Hint-Avrupa Kültürü Ansiklopedisi'ne göre; (EIEC) Dyakonov'a göre Ermeniler; Hurriler (ve Urartular), Luviler [Luvian] ve Hint-Avrupa dillerini Anadolu'nun doğusuna doğru taşıyan Proto-Ermeni Muşkilerin bir karışımıdır. Tarihî topraklarına gelişinin sonrasında Proto-Ermenicenin en nihayetinde yerini almış olduğu dillerden de yoğun şekilde etkilendiği görülmektedir. Ermenicenin sesbilimi, Urartu dilinden büyük ölçüde etkilenmiş olmakla birlikte uzun zamanlar sürmüş bir çift dillilik dönemini de önerebilir."Armenians" in 
Ermeni genetiğindeki son bulgular, MÖ 3. binyıldan başlayarak Bronz Çağı Çöküşü'ne kadar meydana gelmiş olan Avrasyalı nüfusların çok yoğun bir şekilde karıştırıldığını ortaya koymaktadır. Büyük kent yerleşimlerinin yıkıldığı veya terk edildiği ve çoğu ticaret yolunun da bozulduğu bir dönem olan MÖ 1200 yıllarından sonra karışımın genetik sinyalleri önemsiz seviyelere inmiş ve Ermenilerin çevrelerinden soyutlanmış olmalarından kaynaklandığı anlaşılan mevcut Ermeni DNA'sı ise sabit bir şekilde kalmıştır ve günümüze kadar devam edegelmiş olan kültürel, dilsel ve dîni farklılıklar tarafından da sürdürülmüştür.

Muşki dili hakkında hiçbir şey bilinmediğinden Muşkiler ve Ermeniler arasındaki bağlantılar belirsizdir. Bazı çağdaş bilim insanları, Muşkilerin Traklar veya Frigler olmaları durumuna istinaden Proto-Ermeniler ile olan doğrudan bir dilsel ilişkisini de reddetmişlerdir.Kim Ronald I. Greco-Armenian. The persistence of a myth  // Indogermanische Forschungen. — 2018. — 123. Band. — S. 247–271. Bunlara ilave olarak MÖ 1200'den sonra Ermeni etnogenezine önemli bir karışım desteklenmez ve Muşki'yi Bronz Çağı Çöküşü sırasında veya sonrasında bir Balkan veya Batı Anadolu vatanından göç etmişler ise eğer Proto-Ermeniler için en olası aday hâline de getirmez.Haber, Marc; Mezzavilla, Massimo; Xue, Yali; Comas, David; Gasparini, Paolo; Zalloua, Pierre; Tyler-Smith, Chris (2015). "Genetic evidence for an origin of the Armenians from Bronze Age mixing of multiple populations". European Journal of Human Genetics. 24 (6): 931–6 Fakat bir kısım araştırmacılar en azından (Doğu Muşki) vatanını Ermeni Yaylası'na veyahut Güney Kafkasya bölgesine yerleştirdikleri gibi Muşkilerin ya da en azından bir kesiminin Ermenice veya çok daha yakından ilişkili bir dilin konuşurları olmaları olasılığını da mümkün görmektedir.

Bu doğrultuda yapılan son genetik çalışmalar, çağdaş Ermenilerin Balkan coğrafyasının hem eski hem de günümüz nüfuslarından genetik olarak çok farklı olduğunu ortaya koymakta ve Ermenilerin Balkan kökenli olduklarını kategorik bir biçimde reddetmektedir ve tam aksine eneolitik çağlardan bu yana Ermeni Yaylası'nın çağdaş ve eski sakinlerinin arasındaki genetik yakınlığı da doğrulamaktadır. Dilbilimsel araştırmalar Ermenicenin Aryan dillerine, Yunan ve Frig diline olduğu kadar yakın olduğunu da göstermektedir.

Alternatif bir sav, Proto-Ermeni dili konuşmacılarının Hayasa, Dayaeni veya Etiuni gibi Ermeni Yaylası'nın kuzeyindeki dağlık kesimlerine özgü döneminin kabileleri olduğunu da öne sürmektedir. Bu kabile ve topluluklar yalnızca komşu halkların (Hitit, Urartu ve Asur) bıraktıkları ifade ve tanıklıklarıyla bilinmelerine rağmen de adları için Ermeni dilinde kökenbilim önerilmiştir. Urartu dili, kraliyet elitleri tarafından kullanılmakta iken yönettikleri nüfus muhtemelen çok dilliydi ve bu halklardan bazıları Ermenice konuşuyordu. Bu kabile veya topluluklar, aslen Kafkasya bölgesinden ya da Ermeni Yaylası'nın herhangi bir noktasından gelmişler ise eğer (Frig-Muşki) teorisi ile de uzlaştırılabilir.

 Urartu'da Proto-Ermeni dili 

Urartu'nun çöküşünden önce Urartu içerisinde Proto-Ermenice konuşan bir nüfusun varlığı spekülasyonlara konu olmak ile birlikte Ermeni dilindeki Urartuca kelimelerin varlığı ve Urartucaya Ermenice alıntılar, bu iki dil arasında Urartu'nun kuruluşundan çok önce gerçekleşen erken bir teması ve uzun iki dillilik dönemlerini düşündürür. Dilbilimciler, Urartu metinlerinde geçen bir dizi muhtemel Ermeni tanrıları, kişisel adlar ve toponimler bulmuşlardır ve bu en azından veya kısmen Urartu'nun kuzey kesimlerinde Ermenice konuşan bir nüfusun varlığını daha da desteklemektedir.Petrosyan, Armen. The Armenian Elements in the Language and Onomastics of Urartu. Aramazd: Armenian Journal of Near Eastern Studies. 2010.  Armen Petrosyan. https://www.academia.edu/33109045/Indo-European_wel-_in_Armenian_mythology._Journal_of_Indo-European_studies_2016_1-2_pp._129-146 Hrach Martirosyan (2014). "Origins and Historical Development of the Armenian Language". Leiden University: 9. Retrieved 16 February 2020. Sargis Petrosyan (2019). Light Worship in Etiuni Lands. http://shirak.asj-oa.am/663/1/5%2D19.pdf Yervand Grekyan. "Urartian State Mythology". Yerevan Institute of Archaeology and Ethnography Press. 2018. pp. 44-45. https://www.researchgate.net/publication/351107801_Biaynili-Owrartu_Astvacner_tacarner_pastamunk_BIAINILI-URARTU_GODS_TEMPLES_CULTS  İgor Dyakonov, Giorgi Melikişvili, Mihail Nikolski, Friedrich Wilhelm König ve İvan Meşaninov gibi Asur ve Urartu araştırmalarının uzmanları (Ermenistan resmi tarihçiliği de dâhil) Urartucanın yalnızca resmi yazı dili olarak kullanıldığını ve halk kitleleri tarafından konuşulmadığını belirtirler. Bu sorun, Ermenicenin bölgedeki yayılımı ile de yakından ilişkilidir.Friedrich Wilhelm König: Handbuch der chaldischen Inschriften. Archiv für Orientforschung. Beiheft 8. Graz 1955, 1957I. M. Dyakonov. On the prehistory of the Armenian language (about facts, evidence and logic) // Պատմա-բանասիրական հանդես = Historical-Philological Journal. - 1983. - No. 4. - P. 149–178.

Urartu Krallığı'nın hanedan ve siyasi elitleri tarafından kullanılan çivi yazı dili, Batı Asya menşeli ve içinde bilinen sadece iki dili barındıran Hurri-Urartu dil ailesine mensup Urartuca dilidir. İlk kez MÖ 9. yüzyılda kanıtlanan Urartuca, MÖ 585 yılında Urartu devletinin yıkılmasından sonra yazılmaktan vazgeçildi ve muhtemelen Urartu'nun düşüşü nedeni ile de nesli tükenmişti.Wilhelm, Gernot. 2008. Urartian. In Woodard, Roger D. (ed.) The Ancient Languages of Asia Minor. P.106: "We do not know when the language became extinct, but it is likely that the collapse of what had survived of the empire until the end of the seventh or the beginning of the sixth century BCE caused the language to disappear." Ailenin bilinen diğer üyesi Hurricenin ise MÖ 1. binyılın başlarında dil ölümü gerçekleşmiştir.

Onomastik'de Urartu dilinde görülen Ermenice sözcüklerin birçok kanıtı vardır ve Urartu çivi kitabe metinlerinde bulunan aşağıdaki kelimeler için (Hint-Avrupa) Ermeni etimolojisi önerilir.Tamaz Gamkrelidze, Vyaçeslav İvanov Индоевропейский язык и индоевропейцы. Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры. — Тб.: Издательство Тбилисского университета, 1984. — с. 539Petrosyan A. Y. (2010) The Armenian Elements in the Language and Onomastics of Urartu. AJNES V/1. Festschrift in Honor of Nicolay Harutyunyan in Occasion of His 90th Birthday: 133-140  

Urartu: Arṣibi /arcivə/ (Kral Menua'nın atının adı) - Erm. arcui <*arciwi "Kartal"
Urartu: burgana(ni)  "kale, şato, sütun (?)" - Erm. burgn "kule, piramit" (<PHA. *bhṛg'h-  / bhṛgh-)
Urartu: Arṣiani  (Doğu Fırat'ın adı) - Erm. Aracani <*Arcaniyā (<PHA. *H2arg’-  " parlak, beyaz")

Dilbilim araştırmaları, Urartu yönetici seçkinlerinin olası bir Hint-Avrupa kökenlerini kaydeder. Kral isimlerinin Ermeni ve Balkan paralelleri vardır.

Ad. Aramu /türevi: Arame, Aram, Arama) Ermenistan'ın ikinci adı olan efsanevi Patrik Aram'ın adına karşılık gelir ve "siyah" Gök gürültüsü tanrısının Hint-Avrupa adını sergiler. *rφmo- (<*H2rHmo- <*Aramo/ā); Bkz. Hint mitolojisi rāma, (राम) Rama.Petrosyan, Armen The Indo-European and Ancient Near Eastern Sources of the Armenian Epic   (2002) pp. 73.Petrosyan, Armen. Toward the Origins of the Armenian People: The Problem of the Identification of the Proto-Armenians: A Critical Review   (2007). pp. 31.
Ad. Sarduri, muhtemelen Ermeniceden' gelen Urartu tanrıçası Sardi 'nin adıyla ilişkilidir. Erm: Զարդ (Zard). Bu Antroponim, tanrıça + PHA: *dōro- (Sardodōro- >Sardōrə) belirtilen birleşik adından oluşur. Bkz. - Yunanca Apollodorus, Artemidoros; Ermenice AstvatsaturPetrosyan A. Y. (2006 Aramazd: Image, Cult, Prototypes  (in Armenian). Yerevan.Ad. Argišti, Ermenice արեգ (areg) – “güneş tanrısı”, “güneş”, ile karşılaştırılır. Frig dilinde ΑΡΕJΑΣΤΙΝ (Areyastin) - “anne”  büyük anne'nin' (Ana tanrıça) lakabı” ve Antik Yunanca αργεστής (argestes) - “parlayan”, “ışıltılı”, “beyaz”, “aydınlık”. Ti (Di), Proto-Ermeni dilinde "tanrı" anlamına geliyordu (Klasik Ermenice Dik' ile karşılaştırılabilir).Petrosyan, Armen - The Indo-european and ancient Near Eastern sources of the Armenian epic, 2002, Institute for the study of Man Ayrıca bkz. (अर्जुन) Arjuna

 Konuyla ilgili yayınlar 
 Ermenilerin kökeni
 Ermeniler
 Ermenistan hipotezi 
 Greko-Ermeni hipotezi Ermeni-Frig hipotezi
 Proto-Hint-Avrupalılar
 Ermenistan'ın adı
 Kentum ve satem dilleri

 Dipnotlar 

 Kaynakça 

 Diğer kaynaklar 

 Adjarian, Hrachia. Etymological root dictionary of the Armenian language'', vol. I–IV. Yerevan State University, Yerevan, 1971 – 1979.









K. H. Schmidt, The Indo-European Basis of Proto-Armenian: Principles of Reconstruction, Annual of Armenian linguistics, Cleveland State University, 11, 33-47, 1990.
Werner Winter, Problems of Armenian Phonology I, Language 30, No. 2 (Apr., 1954), pp. 197–201
Werner Winter, Problems of Armenian Phonology II, Language 31, No. 1 (Jan., 1955), pp. 4–8
Werner Winter Problems of Armenian Phonology III, Language 38, No. 3, Part 1 (Jul., 1962), pp. 254–262

 Dış bağlantılar  

Kategori:Proto diller
Kategori:Ermenice