Alipaşa, Silivri

Alipaşa, 1963 yılında Alipaşa ve Yapağca köylerinin birleştirilmesiyle oluşmuş, İstanbul ilinin Silivri ilçesine bağlı bir mahalledir. Alipaşa bir karye (köy) olaraksa, Çerkes, Nogay ve Tatar halklara ek, Rumeli göçmenlerinin, Yapağca'nın güneyinde kalan yerlere yerleşmesiyle oluşmuştur.

 Etimoloji-Toponim 
Alipaşa ismi, Mehmed Emin Ali Paşa'nın çiftliğine gelen muhacirlere ithafen oluşmuştur. Bu çiftlik, şehreminiye devredilmeden önce de birçok muhacirin iskan olunduğu bir yerdi. Köy, Yunanistan Krallığı hakimiyetine girdikten sonra, yer adlarının Helenleştirme sürecinde (1921) "Agora" (Αγορά) ismini almıştır.

Yapağca köyü ise önce Yapağılı/Yapağılu ismini almış, daha sonrasındaysa "yapıağacı"ndan türetildiği düşünülen Yapağca haline gelmiştir. Yer adlarının Helenleştirilme sürecindeyse buraya "Theologu" (Θεολόγου) denmiştir. "İlahiyatçı'nın/İlahiyatçı'ya ait" anlamına gelen bu kavram, köyün Helenizminde yer tutan Aziz Yuhanna'ya atfen söylenmiş olmaktadır ve köyün adı "İlahiyatçı Aziz Yuhanna'nın" anlamını karşılamaktadır. Yapağca'da bulunan ve yer tespiti yapılamayan, 20. yüzyıla gidildiğinde görülen Theologu Kilisesi'nin de ismi aynıdır.

 Tarihçe 
Kırım ve Kuzey Kafkasya'dan Osmanlı İmparatorluğu'na göçler yoğunlaşınca (1858-1864), Trakya'da bulunan yerlerin taşıma kapasiteleri hesap edilmeye çalışılmıştır. Bu doğrultuda Yapağca Çiftliği için, 60 çift ekim yerine, 3000 küçükbaş ve 500-600 büyükbaş hayvana yetecek meraya sahiptir, denmiştir.Çerkes Sürgünü (1864-1865) sırasında Yapağca'nın güneyine geçici şekilde iskan olunan 200 Çerkes ailesi, dönemin sadrazamı Mehmed Emin Ali Paşa'nın ismini alıp oluşturdukları köylerine "Ali Paşa" ismini vermiştir. Çerkeslerin bir kısmı Anadolu'ya dağıtılmış, oluşan boşluğu da 93 Harbi'nden etkilenen Rumeli muhacirleri doldurmuştur. Ali Paşa Çiftliği şehremini idaresine geçtikten sonra muhacirlere hibe edilmiştir. Ayrıca lV. Mehmed'in Şikar-ı Hümayun'una bağlı koru ve birçok tarla da Alipaşa'ya gelen muhacirlere hibe edilmiştir.

Alipaşa Mahallesi Cami yerinde, Bizans Devri'ne gidildiğinde bir manastır görülmekteydi. İstanbul'un fethi sonrası Fatih Sultan Mehmed Vakfı'na bağlanan Yapağca, 1530 tarihli, 370 Numaralı Muhasebe-i Vilayet-i Rum-İli Defteri'nde "Yapağılu karyesi" olarak geçmektedir. Yapağca'daki tarlalara yapılan müdahalenin engellenmesiyle ilgili bir belgedeyse, köyün ismi "Yapağılı" olarak geçmektedir. Silivri'de de birçok yapıtı olan, 15. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu banisi Çakır Ağa'yla aynı ismi taşıyan Yapağılu Çakır Ağa ve aşireti, Yapağca köyünü kurmuştur. Bir başka kitaptaysa, köyü kuran kişilerin Gacal kökenli olduğu, "Çakır veya diğer deyimle Yapoğlu köyü sakinleri" oldukları söylenmektedir. Yapağca, Edirne-İstanbul arasındaki av yollarından birinin üstünde kalan, bir av menzili olarak kroniklerde görülür. İlk yol olarak da geçen bu av yolu, İstanbul'dan, Davud Paşa Mevkii'den başlayıp Büyükçekmece'ye gider. Yapağca (veya Silivri) geçildikten sonra Karıştıran'a, sonrasında da Burgaz'a uzanan yol, Babaeski ve Hafsa'yı aşıp Edirne'ye ulaşır. Kanuni Sultan Süleyman Yapağca'ya bir cami ve yaz döneminde birkaç gün uğramış olduğu bir saray yaptırmıştır. Sultan lV. (Avcı) Mehmed ise Yapağca'ya bir şikargah inşa ettirmiş, bu şikargaha bağlı bir koru da yaptırmıştır. 1912 yılında köy, Bulgar işgaline uğramıştır. Buradaki Türk nüfusun bir kısmı köyü terk etmiştir. 1922 yılında Yapağca'da 500 Yunan yaşamaktaydı. 20. yüzyılın başlarında, büyük bir şifa gücü olduğuna inanılan Hagios Ioannes Theologos (Tanrıbilimci Aziz Yuhanna) ayazması, Çanta-Yapağca tarlaları arasında kalan ve bugünkü Kapaklı Çeşme yerinde bulunmaktaydı.

1890 yılında Yapağca'da 70 Türk hanesi bulunmaktaydı. 1910-1912 yıllarındaki Silivri Metropolitliği kayıtlarında, Yapağca'da 1131 Türk'ün yaşadığı belirtilmiştir. 1920 yılının Eylül-Ekim aylarındaki yapılan sayımda, Alipaşa köyünde 376 Türk, Yapağca köyündeyse 111 Türk'ün yaşadığı tespit edilmiştir. 1922 yılına gelindiğindeyse Yapağca'da 500 Yunan vatandaşının yaşadığı bildirilmiştir. Türkiye Cumhuriyeti tarafından yapılan 1935 Genel Nüfus Sayımı'na göre Yapağca'da 1935 yılında 279 kişi ikamet etmekteydi. 1960 yılındaysa bu sayı 120'ye düşmüştü. Nüfusu sürekli olarak düşen Yapağca köyü, 1963 yılında Alipaşa köyüne dahil edildi. Silivri'nin Yolçatı Mahallesi'nde bulunan Yapağca Sokak, Yolçatı ile Yapağca arasındaki eski yola ithafen, hala bu ismi taşımaktadır.

 Tarihi yapılar 
Anastasios Surları, Bizans İmparatorluğu'nun Trakya'nın batı kısmından gelecek Bulgar saldırılarına karşı, yaklaşık 65 kilometre uzunlukta ördüğü, diğer bilindik ismiyle Uzun Duvarlar (Eski Yunanca: Μακρὸν τεῖχος), Alipaşa'dan geçmekteydi. Alipaşa'da yaşayan köylülerin Anastasios Surları'na ait parçalarını yapı malzemesi olarak kullanması sonucu, surlara ait kalıntılar neredeyse görülmez bir hal almıştır.

Tarihi Ali Paşa Cami, Yavuz Sultan Selim veya Kanuni Sultan Süleyman döneminde yapılmış, Tuzla Deresi havzasının Hamam Deresi bölümünün sonlandığı yerin birkaç metre güneyine konumlanan tarihi camidir. Kumyolu Cd. ile Derinyok Sk. kesişiminde bulunan caminin birkaç metre kuzeyinde, Eski Yapağca Muhtarlığı, çeşme ve havuz bulunmaktaydı. Caminin yalnızca minaresi görünmekte olup, minarenin külahı ve şerefesinin yarısı yıkılmıştır. Cami, o dönemki Yapağca üzerine kurulmuştur. İsminin "Tarihi Ali Paşa Cami" olarak tesciliyse, 2001 yılında bu tescilin yaptırılmış olmasına bağlıdır. Bu yıldan önce de Yapağca'yla Alipaşa köyleri birleştirilmişti (1963). Alipaşa Asri Mezarlığı yaptırılmadan önce, Tarihi Ali Paşa Cami haziresinin köy mezarlığı olduğu düşünülmektedir. 1999 Gölcük Depremi'nden sonra minarenin şerefesinin üstünde bulunan kısmı yıkıldı. 2011 yılında Arkeoloji Müzeler Müdürlüğü camide kazı çalışmasında bulunmuş, 2014 yılındaysa Silivri Belediyesi tarafından caminin rölöve çalışması için ihale yapılmıştır. 2021 yılında Silivri Belediyesi'yle Türk İslam Eserleri Müzesi'nin iş birliğinde hazire temizliği yapılmış, hazire tespiti ve envanter oluşturulma işi de Belediye bünyesinde yapılmıştır. 2022 yılında tamamlanacağı belirtilmiştir. Caminin 17. yüzyıldaki durumu ve rölöve çalışması, faaliyet raporundaki görsel kesitlerle gösterilmiştir.

Alipaşa Mahallesi Cami, 1969 yılında yaptırılmış olarak bilinse de, taşıdığı kitabede Sultan ll. Abdülhamid devrinde yapıldığı ve 1893/1894 yılında inşa edildiği bilgileri yer almaktadır. Bu caminin yerinde manastır ve Theologu Kilisesi bulunduğuna dair bir çalışmada dipnot düşülmüştür.

Kapaklı Çeşme, Kapaklı Çeşme Sk. üzerinde bulunan, Osmanlı dönemi çeşmesidir. Hala görülebilir olan bu çeşmenin etrafında, 20. yüzyılda üç çeşme daha bulunmaktaydı. Bunlar Taş Suyu, Düzün Çeşme ve Hünkar Suyu isimlerini almış çeşmelerdi. Kapaklı Çeşme, Pekmez Akça (Pekmezalçağı) Deresi'nin Alipaşa'ya aktığı yerde ismini Hünkarpınarı (Kapan Deresi olarak da bilinir) olarak değişen yerin üzerinde yer almaktadır. Bu dere, D-100 Otoyolu'nu aşarak genişleyen alüvyon alanlarla Altınorak Mevkii'den Marmara Denizi'ne akmaktadır. Bu çeşmenin yerinde, 20. yüzyılda görülebilen Hagios Ioannes Theologos ayazması bulunmaktaydı.

Yer tespiti yapılamayan Theologu Kilisesi, 1910-1912 yıllarında Silivri Metropolitliği'ne bağlı köy ve kiliselerin listelemesinde görülememektedir. 1912 yılından sonra Yapağca'ya gelen Yunanlar tarafından yapılan bu kiliseyle ilgili bulgular, Bugünkü Alipaşa Mahallesi meskun alanı içinde olduğu bilgisini desteklemektedir.

 Coğrafya 
Orta Oligosen - Alt Miyosen döneme ait, Danişmen Formasyonu'nun Sinekli Üyesi, Alipaşa'daki mevcut meskun alanına karşılık gelmektedir. Yine Danişmen Formasyonu'nun Gürpınar Üyesi de mahalle sınırlarının tamamına yayılmıştır. Alipaşa Mahallesi'nin ortalama yükseltisi 50-100 metre aralığındadır. Mahallenin en yüksek noktası, Parpadar/Parpada Tepe'dir ve bu tepenin en yüksek noktası 136 metreyi bulur. Tepe, epigraf Albert Dumont'un bir eserinde "Pompburdar" olarak geçmiştir. Roma döneminde Filibe'den gelen askerler burada konaklamaktaydı. Parpadar isminin kökeni, A. Stamoulis'e göre "Pompburdar"dır. Bu tepenin batısında Çamurlu Dere'nin Hünkarpınarı/Kapan Deresi bölümü bulunmakta, doğusundaysa Tuzla Deresi bulunmaktadır. Mahalle sınırlarının kenarlarından geçen bu derelerin art alanındaki verimli meralar, Osmanlı devrinde buraların sahibi olan Çerkeslere ithafen, Çerkes Merası ismiyle anılır. Ayrıca, Alipaşa Mahallesi'nin batı kesmi, Yolçatı Ovası içerisinde kalmakta ve Büyük Ova Koruma Projesi kapsamında değerlendirilmektedir.

Köyün hidrografyası, Tuzla Deresi havzası ve Kapan Deresi bölümünden ibarettir. Kapan Deresi kısmındaki yeraltı suları, köyde yaşayan Yunanların kurduğu H.Ioaannes Theologos ayazmasını beslemekteydi. Tuzla Deresi havzasının köyle ilişkili olduğu kısımlar, "Uzun Parseller" olarak bilinen ve bugünkü Trablusgarp Bulvarı'na denk düşen kısma sokulan birçok kesintili akan su bulunmaktadır. Bu suların üstünde Son Çanak ve Küçük Çanak Pınarları bulunmaktaydı. Köydeki bostanlık alanı oluşturan Hamam Deresi'yse, Yapağca'da bulunan ve Kanuni Sultan Süleyman'ın yaptırdığı düşünülen saraydaki hamamları beslemekteydi. Ayrıca bu bostanlık yerin eski kiracısı Epirli Konstantin'e göre, 1919 yılında buradaki dere civarından köylü istifade etmekteydi ve herkesin bir sebze bahçesi bulunmaktaydı. Hamam Deresi'nin sonlandığı yer, Yapağcalılar tarafından "havuz" olarak bilinmekteydi.

Köyün, işlenilip çıkartılmaya değer bir yeraltı kaynağı varlığından bahsedilememektedir. Üst-Miyosenin kum ve marn seviyeleri arasında, Çatalca Yarımadası'nın Karadeniz'e yakın kısımlarında, yer-yer linyit kömürü damarları bulunmaktadır.

Mahallenin, Mimarsinan Mahallesi'nin Küçük Sanayi Sitesi ve Sancak Özsoy Sanayi Sitesi'nden başlayan Trablusgarp Bulvarı isimli ana arterinde fabrikalaşma görülmektedir. Mahalle içinde BOTAŞ'ın Silivri İşletme Müdürlüğü kompleksi bulunmaktadır.

Tarihi Roma yollarından olan Via Egnatia Nova (Yeni Via Egnatia Yolu)'nın Silivri kısmı, D-100 (Eski E-5 ve halk tabiriyle Londra Asfaltı) yolu civarında bulunmaktaydı. Alipaşa'nın Küçükkılıçlı ve Fener'e giden yönünde, E-80 ve E-84 Otoyolları bulunmaktadır. Ayrıca O-7 de küçük bir kısmı, mahalle sınırları içindedir. Mahallenin ana arterleri, Trablusgarp Bulvarı ve Özgürlük Caddesi yollarıdır. Bu yollardan Trablusgarp Bulvarı, 1960'larda asfaltlama çalışmaları sırasında yapılmıştır. Özgürlük Caddesi'yse, Yapağca-Alipaşa ile Silivri arasındaki Osmanlı Dönemi'nden bu yana kullanılan hattı taklit etmektedir.

 Nüfus 

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 


Kategori:Silivri'nin mahalleleri
Kategori:Evrifaessa Bot tarafından oluşturulan mahalle maddeleri
Kategori:Alipaşa, Silivri