Esperanto dilbilgisi

Esperanto dilbilgisi, kuralları aşırı şekilde düzenli olması için tasarlanmıştır. Eklemeli bir dil olan Esperanto'nun kelime dağarcığı Hint-Avrupa dil ailesi, özellikle de Latin, Slav ve Germen dilleri esas alınarak hazırlanmıştır. Esperanto serbest cümle dizimine sahiptir, cümledeki ögelerin yerleri değiştirildiğinde cümlenin anlamı değişmez.

 Dilbilimsel Özellikler 

 Yazı 
Esperanto, Esperantoya uyarlanmış Latin alfabesiyle yazılır. Alfabedeki her harf her zaman aynı sesi verir ve alfabede temsil edilen çoğu sesin Türkçede oldukça yakın bir karşılığı vardır. 
 Harf  Adı  IPA değeri Türkçe sesA a a /a/ a B b  bo /b/ b C c  co /t͡s/ kısa ts Ĉ ĉ  ĉo /tʃ/ ç D d  do /d/ d E e  e  /e/e F f  fo /f/ f G g  go /g/ g Ĝ ĝ  ĝo /dʒ/ c H h  ho /h/ h Ĥ ĥ  ĥo /x/ - I i  i /i/ i J j  jo /j/ y Ĵ ĵ  ĵo /ʒ/ j

 Harf  Adı  IPA değeri Türkçe ses K k  ko /k/ k L l  lo /l/ l M m  mo  /m/ m N n  no  /n/n O o  o /o/ veya /ɔ/ o P p  po /p/ p R r  ro /r/ veya /ɾ/ r S s  so /s/ s Ŝ ŝ  ŝo /ʃ/ ş T t  to /t/ t U u  u /u/ u Ŭ ŭ  ŭo /u̯/ - V v  vo /v/ veya /ʋ/ v Z z zo /z/ z

ĥ harfi modern Esperantoda çok az sayıda kelimede bulunur. Bu harf, telaffuzu zor olduğu gerekçesiyle bulunduğu sözcüklerin çoğunda ĉ, h veya k harflerinden biriyle değiştirilmiştir. ŭ harfi ise sadece ünlü harflerden sonra gelerek onlarla bir ikili oluşturur. Dolayısıyla kelime başında bulunmaz. Bunun istisnaları bu harfin adı olan ŭo sözcüğü ve ŭa! gibi bazı ünlem nidalarıdır.

Esperanto alfabesinde Q, X, W ve Y simgeleri bulunmaz.

ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ ve ŭ harflerinin yazımı kimi elektronik ortamlarda mümkün olmayabilir. Bunun için L. L. Zamenhof, böyle durumlarda bu harfler yerine ch, gh, hh, jh, sh ve yalnızca u yazılmasını öngören h-sistemini tavsiye etmişse de, alfabede zaten h harfinin bulunmasının karışıklığa sebep olabileceği gerekçesiyle günümüzde daha çok x-sistemi kullanılmaktadır. Bu sisteme göre zorunlu durumlarda ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ ve ŭ harfleri yerine cx, gx, hx, jx, sx ve ux yazılır. Mart 2007 Google istatistiklerine göre internet ortamında orijinal Unicode harflerin kullanım oranı %77, x-sisteminin kullanım oranı %14, h-sisteminin kullanım oranı ise %9 civarındadır.

x-sisteminde yazılan harfi direkt olarak Unicode'a çeviren programlar mevcuttur. Microsoft Windows için Tajpi  ve EK  programları bunlara örnek olarak verilebilir.

ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ harfleri Esperantoya özgüdür, ŭ harfi yalnızca normalde Kiril alfabesi ile yazılan Beyaz Rusçanın Latin transliterasyonunda kullanılmaktadır.

Esperanto kelimelerde vurgu istisnasız sondan bir önceki heceye verilir. Yalnızca, özellikle şiir ve şarkılarda, bir ismin sonundaki -o harfi atılabilir. Böyle bir durumun rahat anlaşılabilmesi için yazıda, atılan -o harfi yerine ' işareti konulur ve okunuşta kalan kısmın vurgusu son heceye verilir.

 Dil Bilgisi 
Birkaç sayılı istisna dışında Esperantoda kelime grupları son harflere bakılarak ayırt edilebilir. 
 Son Harf  Kelime Sınıfı  Örnek Sözcük Türkçe Anlam-o  isim  rapido  hız-a  sıfat  rapida  hızlı-e  zarf  rapide  hızla, hızlı bir şekilde-i  fiil  rapidi  hızlı gitmek, acele etmek
Bu örnekte -a, -e, -i, -o son takılarını alarak sıfatlaşan, zarflaşan, fiilleşen ve isimleşen dilbilgisi yönünden anlamsız rapid sözcüğüne kök sözcük adı verilir.

Bu kurallara uymayan bazı istisnalar da bulunmaktadır. Örneğin nun (şimdi) veya preskaŭ (yaklaşık olarak) zarfları -e ile bitmez. -aŭ ile biten birçok zarf mevcuttur. Ni (biz) şahıs zamiri -i ile bitmesine karşın fiil değildir. Yine de son harflerin sözcükleri sınıflandırmasıyla ilgili kural, dilin kelime hazinesinin çok büyük bir bölümünde geçerlidir.

Esperanto, doğal dillere oranla daha az miktarda sözcük içerir ve diğer sözcükleri bu kök sözcükler yardımıyla birleşik sözcük oluşturarak veya ön ve son takılarla yeni kelimeler türeterek karşılar. 400 ilâ 500 adet kök sözcük ile hemen hemen her güncel konu hakkında konuşabilecek kadar çok sözcük türetilebilir. Ancak, dala ve işe özgü bilimsel ve teknik terimlerle beraber 15.000 civarında Esperanto kök sözcük bulunduğu tahmin edilmektedir.

Esperantonun en temel gramer özellikleri; gramatik cinsiyete sahip olmamakla birlikte cinsiyet ayıran bir dil olması, kuralsız fiil bulunmaması, fiillerin 6 kipe göre sondan çekimlenmesi, fiil çekiminin şahıstan etkilenmemesi, fiilin öznenin sayısından etkilenmemesi, ismin belirtme durumunun var olması, sıfatların nitelediği isimlerin sayısına ve durumuna uyum göstermesi ve cümledeki öge sırasının değiştirilebilir olması olarak sıralanabilir.

 Artikel 
Esperantoda belirli artikel olarak la kullanılır. La artikelinin Türkçede tam olarak bir karşılığı yoktur, önüne geldiği cins ismin daha önce bahsedilmiş olan özel türüne atıfta bulunduğunu belirtir. Kullanım ve anlam olarak İngilizce the ile hemen hemen aynı özelliklere sahiptir. Çoğul sözcükler için de, tekil sözcükler için kullanıldığı tarzda kullanılır.

Türkçedeki bir belirsiz sıfatının Esperantoda karşılığı yoktur, bu anlam ismin başına la artikeli getirilmeyerek direkt olarak elde edilebilir.

Aşağıda la artikelinin kullanımının anlama etkisi örneklenmiştir:

Infano kuras en ĝardeno. (Bir çocuk bir bahçede koşuyor.) - Hangi çocuktan ve bahçeden bahsedildiği belirsiz. 
La infano kuras en ĝardeno. (Çocuk bir bahçede koşuyor.) - Belirli bir çocuktan bahsediliyor ama koşulan bahçe belirsiz. 
La infano kuras en la ĝardeno. (Çocuk bahçede koşuyor.) - Belirli bahçe ve çocuktan bahsediliyor. 
Infanoj kuras en la ĝardeno. (Çocuklar bahçede koşuyor.) - Çocuklar kim olduğu belirsiz herhangi çocuklar, bahçe belirli. 
La infanoj kuras en la ĝardeno. (Çocuklar bahçede koşuyor.) - Hangi bahçeden ve çocuklardan bahsedildiği biliniyor.

L. L. Zamenhof, Fundamento de Esperanto adlı kitabında, zor veya gereksiz bulunduğu takdirde artikelin kullanılmasının şart olmadığını, tercihen tamamen ihmal edilebileceğini belirtmiştir.

 Cümle Ögeleri 
Esperantonun normal tümce dizimi Özne-Fiil-Nesne sırasında olsa da anlam bu sıralamaya bağlı değildir ve uygulamada sıralamanın değiştirilmesine sıkça rastlanır.

Esperantoda isimler sonuna -j (y okunur) takısı eklenerek çoğul yapılırlar. Çoğul bir ismi niteleyen sıfat da çoğul eki alır yani sıfatlar Arapça ve İspanyolca gibi dillerde olduğu gibi ismin sayısına uyum göstermektedir. İsmi niteleyen sıfat isimden önce veya sonra gelebilir. Örneğin alta uzun ve viro adam, alta viro uzun adam anlamındaki sıfat tamlamasını oluşturur. Uzun adamlar tamlamasını oluştururken hem isim hem de sıfat çoğul yapılır: altaj viroj. Ayrıca bu iki tamlama tercihen Fransızcada olduğu gibi isim önde, sıfat arkada olacak şekilde de kurulabilir: viro alta, viroj altaj.

Esperantoda diğer birçok dilde bulunmayan Türkçedeki ismin belirtme (-i) hâli ekine oldukça yakın anlam ve işleve sahip olan bir -n takısı bulunmaktadır. Cümledeki sıralama serbestliği bu takı yardımıyla sağlanır.

-n takısı fiilin direkt olarak etkilediği nesnenin sonuna eklenir. Eğer bu nesne bir sıfat tamlamasıysa hem isme, hem de sıfata eklenir. Eğer nesne çoğulsa -n takısı -j takısından sonra eklenir.

Mi farbis la ruĝan pordon. (Ben kırmızı kapıyı boyadım.) 
Mi farbis la ruĝajn pordojn. (Ben kırmızı kapıları boyadım.) 
Min farbis la ruĝa pordo. (Kırmızı kapı beni boyadı.) 
La ruĝan pordon farbis mi. (Ben kırmızı kapıyı boyadım.) 
Mi farbis la pordon ruĝan. (Ben kırmızı kapıyı boyadım.) 
Mi farbis la pordon ruĝa. (Ben kapıyı kırmızı(ya) boyadım.)

 Zamirler 
Esperantoda 9 temel şahıs zamiri bulunmaktadır. Üçüncü şahıs zamiri cinsiyet ayrımı yaparken, hem tekil hem de çoğul ikinci şahsı aynı zamir karşılar.
+   tekil  çoğul birinci şahıs mi  ben   ni  biz ikinci şahıs vi  sen, siz üçüncüşahıs  eril li  o (erkek)  ili  onlar dişil ŝi  o (dişi) cinssiz ĝi  o (cinssiz) belirsiz oni  biri yansımalı si  kendisi
Ĝi, cinsi olmayan veya cinsiyeti bilinmeyen özneler için kullanılır, istendiği takdirede cinsiyeti bilinen hayvanlar için de kullanılabilir. Oni şahsın hiç önemli olmadığı durumlarda kullanılan zamirdir. Si ise kendisi, kendileri anlamında mi, vi ve ni haricinde bir öznesi bulunan cümlenin diğer ögelerinde o özneden bahsetmek için kullanılır ve asla özne olamayacağı gibi, öznenin bir parçası da olamaz. Fiilden direkt olarak etkilenen şahıs zamirleri de isimler için olduğu gibi -n takısı alırlar.

Temel zamirler sonlarına -a alarak iyelik zamirlerine dönüşür. Mia benim, via senin veya sizin; lia, ŝia, ĝia onun, ilia onların, onia birinin ve sia kendinin anlamındadır. İyilik zamirlerinin başlarına artikel getirildiğinde anlamları şu şekilde değişir: la mia benimki, la via seninki veya sizinki, la ilia onlarınki ... vb.

Örnekler:
Li lavas sin. (O kendini yıkıyor.)Li lavas lin. (O, onu (başkasını) yıkıyor.)Ili manĝis siajn pomojn. (Elmalarını yediler.) - Elmalar, onları yiyen gruba ait.Ili manĝis iliajn pomojn. (Elmalarını yediler.) - Elmalar yiyenlere değil başkalarına ait.

 Edatlar 
Esperantoda konum bildiren edatlar işaret ettiği kelime grubundan önce gelir.

 Karşılığı Örnek Cümle Örnek Cümle Anlamı Al -e-e doğru Mi iris al la lernejo.Li kuras al mia domo.  Okula gittim.Evime (doğru) koşuyor. Anstataŭ -in yerine Li iros anstataŭ mi. O, benim yerime gidecek. Antaŭ -in önüne, -in önünde-den önce  Ŝi sidas antaŭ sia domo.Antaŭ li venis ĉi tie, li fartis bone. Evinin önünde oturuyor.Buraya gelmeden önce iyi hissediyordu. Apud -in yanında Ni konstruos domon apud la rivereto. Derenin yanında bir ev inşa edeceğiz. Ĉe -de (-in yakınında) Li sidas ĉe la komputilo. Bilgisayarda oturuyor. Ĉirkaŭ -in çevresinde, -in etrafında Ĉevalo kuras ĉirkaŭ la domo. At, evin çevresinde koşuyor. Da (miktar belirtir) Ni havis multe da gastoj. Birçok misafirimiz vardı. De -in-den Ankara estas la ĉefurbo de Turkio.Ŝi iros de la urbo. Ankara, Türkiye'nin başkentidir.Şehirden gidecek. Dum süresince, boyunca Ili iris dum ok minutoj. Sekiz dakika gittiler. Ekster -in dışında, -in dışına Ŝi iros ekster la urbo. Şehir dışına gidecek. El -in dışına, -den Ŝi iros el la urbo. Şehirden gidecek. En -de, -nin içinde Ili estas en la domo. Evdeler. Ĝis -e kadar Mi iros ĝis la domo. Eve kadar gideceğim. Inter -in arasında Li sidas inter la infanoj. Çocukların arasında oturuyor. Je (belirsiz edat - hiçbir edatın uymadığı veyaherhangi bir edatın kullanıldığıher durumda kullanılabilir.) Ni matenmanĝos je la oka.Mi kredas je Dio.Donu ĝin je mi.Li saltis je la tablon. Saat sekizde kahvaltı yapacağız.Tanrı'ya inanıyorum.Onu bana/benden/benimle/... ver.Masanın üstünde/altında/yanında/... zıpladı. Kontraŭ -in karşısı, karşı Dubo gardas kontraŭ risko. Şüphe riske karşı korur. Krom hariç, -in haricinde Ĉiuj iris krom vi. Senin haricinde herkes geldi. Kun ile, birlikte Ili iros kun vi. Onlar sizinle gidecek. Laŭ -e göre Ĉiu mezuras aliajn laŭ sia mezurilo. Herkes başkasını, kendi ölçüsüne göre ölçer. Malgraŭ -e rağmen Mi iris malgraŭ la pluvo. Yağmura rağmen yürüdüm. Per ile, vasıtasıyla Ni iros al Ankara per trajno. Ankara'ya tenle gideceğiz. Po oran, başına Po tri Liro por persono. Kişi başına üç Lira. Por için Mi venis ĉi tien por vidi vin. Buraya seni görmek için geldim. Post sonra, ardından Mi parolos post ŝi. Onun ardından ben konuşacağım. Preter önce, önünde La viro kuras preter hundo. Adam bir köpeğin önünde koşuyor. Pri hakkında ile ilgili Mi pensas ke ŝi parolos pri ni. Bizim hakkımızda konuşacağını düşünüyorum. Pro sebebiyle, -diği için Pro kio vi venis? Ne sebeple geldiniz? Sen -siz, olmadan Ne iru sen mi. Bensiz gitme. Sub  altında Bildo estas sub la aŭto. Arabanın altında bir resim var. Super üstünde (havada) Birdoj flugas super la urbo. Şehrin üstünde kuşlar uçuyor. Sur üstünde (yüzeyinde) Mi trovis ĝin sur libro. Onu bir kitabın üzerinde buldum. Tra boyunca  Ni parolis tra la vojo. Yol boyunca konuştuk. Trans ötesi, diğer tarafı  Ni saltis trans la muro. Duvarın ötesine atladık.

Bazı edatların yerine, karışıklığa sebep olmayacaksa -n belirtme durumu eki de kullanılabilir.

Ni veturos al Usono. = Ni veturos Usonon. (ABD'ye seyahat edeceğiz.)
Mi venos en la unua de junio. = Mi venos la unuan de junio. (1 Haziran'da geleceğim.)

-n belirtme durumu eki fiile, önüne konum edatı almış söz grubunu belirttirmek için de kullanılabilir.

Ni iras en la urbo. (Şehrin içinde gidiyoruz.)Ni iras en la urbon. (Şehrin içine gidiyoruz.)

 Fiiller 
Esperantoda fiiller şahsa veya sayıya uyum sağlamaz ve zaman çekimlerini sondan alırlar.

Esperantoda 6 temel kip/zaman eki bulunmaktadır: -i mastar hâli, -as geniş/şimdiki zaman, -is geçmiş zaman, -os gelecek zaman, -u emir kipi, -us şart kipi / gelecek zamanın hikâyesi. Emir kipi ikinci şahıs dışında bir şahıs için kullanılırsa anlamca dilek kipine dönüşür. Emire nezâket katmak için -u eki yerine bonvolu -i (lütfen -ınız) kalıbı kullanılabilir.

Ayrıca 6 adet de sıfat fiil eki mevcuttur: -anta -an, -inta -mış olan, -onta -acak olan, -ata -ılan, -ita -ılmış olan, -ota -ılacak olan. Sıfat fiillerin sıfat olduğunu bildiren -a son harfi, zarflar için kullanılan -e harfiyle değiştirilerek zarf fiiller elde edilebilir.

Örneğin ir- (git-) fiil kökü aşağıdaki gibi değişik formlara getirilebilir.

Iri (Gitmek)
Li iras. (Gider./Gidiyor.) -
Li iris. (Gitti.) -
Li iros. (Gidecek.)
Iru! (Git!) -
Bonvolu iru. (Lütfen gidin.) -
Li iru. (Gitsin.) -
Ni iru. (Gidelim.)
Li irus. (Gidecekti.) -
Li irus se li ne estus malsana. (Hasta olmasa giderdi.)
Iranta (Giden) -
Irinta (Gitmiş olan) -
Ironta (Gidecek olan) -
Irante (Giderek)
Irata (Gidilen) -
Irita (Gidilmiş olan) -
Irota (Gidilecek olan)

Esperantoda zamanda süreklilik kavramı yoktur. Örneğin geniş zaman eki olan -as çoğu zaman şimdiki zaman anlamında kullanılırken, şimdiki zamanın hikâyesinin yerini genelde standart geçmiş zaman tutar. Bununla birlikte zamanla, bu anlam ayrılığını vurgulamak için -antas, -antis birleşik zamanları kullanılır olmuştur. Birleşik zamanlar yalnız -anta sıfat fiilinden değil, diğer sıfat fillerden yararlanılarak da oluşturulabilir.

Mi irantas (Gidiyorum.) -
Mi irantis (Gidiyordum.) -
Mi irantos (Gidiyor olacağım.) -
Mi irantus (Gidiyor olacaktım.) 
Mi irintas (Gitmiş durumdayım.) -
Mi irintis (Gitmiştim.) -
Mi irintos (Gitmiş olacağım.) -
Mi irintus (Gitmiş olacaktım.) 
Mi irontas (Gitmek üzereyim.) -
Mi irontis (Gitmek üzereydim.) -
Mi irontos (Gitmek üzere olacağım.) -
Mi irontus (Gitmek üzere olacaktım.)

Ayrıca edilgen sıfat fiillerin de (-ata, -ita, -ota) buna benzer kullanımları vardır.

Povi yeterlilik, devi gereklilik kipi için yardımcı fiillerdir:

Vi povas aliĝi nin. (Bize katılabilirsin(iz).)Vi devis vidi tiun. (Onu görmeliydin(iz).)

Esperantoda yardımcı fiil olarak esti (olmak) fiili kullanılır. Yardımcı fiil vasıtasıyla isim cümleleri kurulur. Ancak son zamanlarda, özellikle sıfat kökenli yüklemi olan isim cümlelerinde esti yerine ismin fiil formuna sokulup (sonundaki -o harfinin -i ile değiştirilmesiyle) oluşan fiilin çekimlenmesi daha çok tercih edilir olmuştur. Bunun dışında cümleyi uzattığı gerekçesiyle esti yardımcı fiilinin kökü est-e gerek duymadan yalnızca fiil çekim ekleriyle isim cümlesi kurulabileceğini savunan Esperantistler olsa da bu görüş resmiyet kazanmamış ve yaygınlaşmamıştır.

La ĉielo estis blua. ≈ La ĉielo bluis. ≈ La ĉielo is blua.  (Gökyüzü maviydi.)
La viro estas instruisto. ≈ La viro instruistas. ≈ La viro as instruisto. (Adam bir öğretmen.) 
Mi volas esti feliĉa. ≈ Mi volas feliĉi. ≈ Mi volas i feliĉa. (Mutlu olmak istiyorum.)

 Olumsuzluk 
Esperantoda bir cümle yükleminin önüne ne konularak olumsuz yapılabilir. Ne başka hangi ögenin önüne konursa olumsuzluk vurgusu o ögeye düşer.

Mi skribis ĉi tiun. (Bunu yazdım.)
Mi ne skribis ĉi tiun. (Bunu yazmadım.)
Ne mi skribis ĉi tiun. (Bunu ben yazmadım./Bunu yazan ben değilim.)
Mi skribis ne ĉi tiun. (Ben bunu yazmadım./Benim yazdığım bu değildi.)

Esperantoda ne- ile başlayan başka olumsuzluk kelimeleri vardır. Bir olumsuz kelime bir cümleyi olumsuz yapmak için yeterlidir. Esperantoda aynı cümlecik içinde iki olumsuzluk kelimesi kullanımına izin verilmez.

Mi ne faris ion ajn. (Bir şey yapmadım.)
Mi faris nenion ajn. (Hiçbir şey yap(ma)dım.)  
Mi ne faris nenion ajn. - Yanlış kullanım

 Soru Sözcükleri 
Esperantoda evet-hayır soruları cümlenin başına ĉu koyularak yapılır.

Vi volas lerni Esperanton. (Esperanto öğrenmek istiyorsun.)
Ĉu vi volas lerni Esperanton. (Esperanto öğrenmek istiyor musun?)

Ĉu ile yapılan sorulara genelde jes (evet) veya ne (hayır) ile yanıt verilir.

Esperantodaki soru kelimeleri ve yan cümle kurulumunda yardımcı olan bir takım kelimeler sistematik bir tabloya göre üretilir.

 Ki-soru Neni-hiçlik I- *birim Ĉi-bütünlük Ti-işaret Ĉi ti- / Ti- ĉiyakın işaret -oşey Kione Neniohiçbir şey Iobir şey Ĉioher şey Tioo şey Ĉi tio / Tio ĉibu şey -uşey, kişi Kiukim, hangi, hangisi Neniuhiç kimse, hiçbiri Iubiri, herhangi bir Ĉiuherkes, hepsi, her Tiuo Ĉi tiu / Tiu ĉibu -eyer Kieneresi, nerede Neniehiçbir yer(de) Iebir yer(de) Ĉieher yer(de) Tieorası, orada Ĉi tie / Tie ĉiburası, burada -amzaman Kiamne zaman Neniamasla, hiçbir zaman Iambir zaman Ĉiamher zaman Tiamo zaman Ĉi tiam / Tiam ĉişimdi -esaitlik Kieskimin, neyin Nenieshiç kimsenin, hiçbir şeyin Iesbirinin, bir şeyin Ĉiesherkesin, her şeyin Tiesonun Ĉi ties / Ties ĉibunun -elşekil Kielnasıl Nenielhiçbir şekilde Ielbir şekilde Ĉielher şekilde Tielo şekilde Ĉi tiel / Tiel ĉibu şekilde -alsebep Kialneden, niçin Nenialhiçbir sebepten Ialbir sebepten Ĉialher sebepten Tialo yüzden Ĉi tial / Tial ĉibu yüzden -ommiktar Kiomkaç, ne kadar Neniomhiç Iombiraz Ĉiomtümü Tiomo kadar Ĉi tiom / Tiom ĉibu kadar -açeşit Kiane tür, nasıl Neniahiçbir çeşit Iabir çeşit Ĉiaher çeşit Tiao tür Ĉi tia / Tia ĉibu tür

* Bu sütunda büyük i harfleri kullanılmıştır. Bunları küçük L harfiyle karıştırmayınız. Sütundaki sözcükler: io, iu, ie, iam, ies, iel, ial, iom, ia 

 Birleşik Kelimeler 
Esperantoda kelimeler birleştirilerek yeni anlamlar karşılanabilir. Genellikle birleştirilen kelimelerin kökleri birleştirilerek yeni bir kök oluşturulur ancak telaffuz kolaylığını sağlamak için iki kelimenin direkt olarak birleştirilmesi de mümkündür.
Örneğin ringo (yüzük), fingro (parmak) kelimelerinin kökleri ring ve fingr birleştirilip sonuna isim oluşturucu -o bitişi yeniden eklenirse ringfingro (yüzük parmağı) birleşik sözcüğü türetilebilir ancak sözcükleri direkt olarak ringofingro şeklinde birleştirmek de mümkündür. Bu durumda hece sayısı artarken, söyleniş kolaylaşır. Genelde tercih edilen yöntem sözcüklerin değil köklerin birleştirilmesidir.

 Yapım Ekleri 

Esperantoda mevcut kelimelerden Türkçede olduğu gibi eklerle yeni kelimeler üretilebilir. 
Esperantoda bu işlem genellikle soneklerle, bazen de öneklerle yapılır.

Önekler sözcüğün önüne gelerek anlamını değiştir ve bu yolla yeni bir sözcük üretir.

 Karşılığı Örnek Örnek Anlamı bo- evlilikle doğan akrabalık, kayın- patro / bopatro  fratino / bofratino  baba / kayınpeder  kız kardeş / görümce, baldız dis- ayırma, saçma, dağılım sendi / dissendi  atomo / disatomi göndermek / dağıtmak  atom / atom parçalamak  ek- başlamak, ani hareket  ami / ekami  lerni / eklerni sevmek / âşık olmak  öğrenmek / öğrenmeye başlamak eks- eski, önceki edzo / eksedzo koca / eski koca  fi- ahlâk dışı homo / fihomo  vorto / fivorto insan / ahlâksız insan  kelime / küfür ge- karışık cinsiyetlerden çoğul yapma patro / gepatroj  sinjoro / gesinjoroj  lernejo / gelernejo baba / ebeveyn  bay / bayanlar ve baylar  okul / cinsiyet bakımından karma okul  mal- zıtlaştırıcı granda / malgranda  riĉa / malriĉa  dekstrume / maldekstrume  büyük / küçük  zengin / fakir  saat yönünde / saatin tersi yönünde mis- yanlış, hatalı, çarpık akuzi / misakuzi  suçlamak / haksız yere suçlamak  pra- antik, tarih öncesi, başlangıç, daha eskiye ait avo / praavo  patro / prapatroj  besto / prabesto  Turka / Praturka dede / büyük dede  baba / atalar hayvan / tarih öncesi (soyu tükenmiş) hayvan  Türkçe / Proto-Türkçe, Ön Türkçe re- yinelenen eylem, geri dönen eylem  sendi / resendi  konstrui / rekonstrui  aboni / reaboni göndermek / geri göndermek  inşa etmek / restore etmek  abone olmak / aboneliği yenilemek  

Sonekler kelimeye değil kelimenin köküne eklenir, yani kelime türünü bildiren -i, -o, -a, -e bitiş ünlülerinin hemen öncesine iliştirilirler.
 Karşılığı Örnek Örnek Anlamı -aĉ. kötüleştirici, nitelik düşürücü domo / domaĉoskribi / skribaĉi   ev / barakayazmak / bozuk yazmak -ad. yapılıp durma, eylem kuri / kuradi / kurado  parolo / paroli / paroladi / parolado koşmak / koşuyor olmak / koşu  söz / konuşmak / konuşuyor olmak / konuşma  -aĵ. somut anlam verici, ürün  manĝi / manĝaĵotrinki / trinkaĵo yemek / yiyecekiçmek / içecek -an. üye, destekleyici, bir gruptan/yerden olan, -li Usono / Usonano  ŝipo / ŝipano ABD / Amerikalı  gemi / gemi mürettebatından biri  -ar. grup, topluluk, sürü arbo / arbaro  vorto / vortaro ağaç / orman  kelime / sözlük -ĉj. Erkekler için isim kısaltma, samimiyet (kelime bir yerde kesilir) patro / paĉjo  amiko / amiĉjo  Kemalettin / Keĉjo, Kemaĉjo baba / babacığ(ım)  arkadaş / değerli arkadaş(ım)  Kemalettin / Kemo  -ebl. mümküniyet, -ilebilir kredi / kredebla  vidi / videbla inanmak / inanılabilir  görmek / görülebilir -ec. olma durumu, -lik amiko / amikeco  bona / boneco  Arabo / Arabeco / Arabeca  arkadaş / arkadaşlık  iyi / iyilik, iyi olma durumu  Arap / Araplık / Arabesk -eg. arttırıcı, büyütücü domo / domego  varma / varmega  bona / bonega  ridi / ridegi ev / konak  sıcak / aşırı sıcak  iyi / mükemmel  gülmek / kahkaha atmak -ej. mekân yapıcı, yeri lerni / lernejo  vendi / vendejo  juĝi / juĝejo  kuiri / kuirejo  hundo / hundejo  senakva / senakvejo öğrenmek / okul  satmak / mağaza  yargılamak / mahkeme  yemek yapmak / mutfak  köpek / köpek kulübesi  susuz / çöl -em. eğilim, meyil, hoşlanma ludo / ludema  paroli / parolema oyun / oynamayı seven, oyuncu  konuşmak / konuşkan -end. zorunluluk, yapılması gereken pagi / pagenda  legi / legenda ödemek / ödenecek  okumak / okunması gereken -er. yapı taşı, küçük parça ĉeno / ĉenero  fajro / fajrero  neĝo / neĝero  ligno / lignero  zincir / halka  ateş / kıvılcım  kar / kar tanesi  odun / kıymık  -estr. yönetici, lider lernejo / lernejestro  urbo / urbestro  cent / centestro okul / okul müdürü  şehir / belediye başkanı  yüz / yüzbaşı  -et. azaltıcı, küçültücü domo / dometo  libro / libreto  varma / varmeta  ridi / rideti  ev / kulübe  kitap / kitapçık  sıcak / ılık  gülmek / gülümsemek  -i. ülke adı yapma Meksiko / Meksikio  Niĝero / Niĝerio  Turko / Turkio  patro / patrio Mexico City şehri / Meksika  Nijer Nehri / Nijerya  Türk / Türkiye  baba / ana vatan, memleket -id. ürün, yavru kato / katido  reĝo / reĝido  Adamo / adamido kedi / kedi yavrusu  kral / prens  Âdem / insanoğlu, beniâdem -ig. ettirgen, yaptırmak, sebebiyet vermek morti / mortigi  pura / purigi ölmek / öldürmek  temiz / temizlemek -iĝ. -laşmak, haline gelmek, bazı durumlarda edilgen naski / naskiĝi  ruĝo / ruĝiĝi  ano / aniĝi  doğurmak / doğmak  kırmızı / kızarmak (kırmızıya dönmek)  üye / üye olmak -il. alet ludi / ludilo  ranĉi / ranĉilo  oynamak / oyuncak  kesmek / bıçak  -in. dişilik bovo / bovino  patro / patrino öküz / inek  baba / anne -ind. bir şey yapmaya değen, -ilesi memori / memorinda  ami / aminda hatırlamak / hatırlanası, hatırlanmaya değer  sevmek / sevilesi, sevimli -ing. kılıf, içeren şey glavo / glavingo  kuglo / kuglingo  kılıç / kın  mermi / fişek -ism. öğreti, sistem komuna / komunismo  Esperanto / Esperantismo ortak / komünizm  Esperanto / Esperantistlik -ist. meslek veya hobi olarak yapılan iş, desteklenen görüş Esperanto / Esperantisto  instrui / instruisto  dento / dentisto  abelo / abelisto Esperanto / Esperantist  öğretmek / öğretmen  diş / dişçi  arı / arıcı -njo. Dişiler için isim kısaltma, samimiyet (kelime bir yerde kesilir) patrino / panjo  Hayrünnisa / Hajrunjo, Hanjo  amikino / aminjo   anne / anneciğ(im)  Hayrünnisa / Hayriş  kız arkadaş / değerli arkadaş(ım) -obl. çoklu du / duoblo  tri / trioblo iki / ikili, dubleks  üç / üçlü, tripleks -on. kesir yapıcı tri / triono  cent / centono  du / duono  kvar / kvarono üç / üçte bir, 1/3  yüz / yüzde bir  iki / yarım  dört / çeyrek -op. toplu, grup halinde du / duope  kiom / kiomope  unu / unuope iki / ikişerli (olarak)  kaç, ne kadar / kaçarlı  bir / tek tek, tekli -uj. kap, içerici mono / monujo  abelo / abelujo para / cüzdan  arı / kovan -ul. bir özelliği sağlayan kişi juna / junulo  proksima / proksimulo  multinfana / multinfanulino genç / genç kişi  yakın / komşu  çok çocuklu / çok çocuklu kadın kişi -um. belirsiz ek, kuralsız olarak kökle ilgili başka bir anlam çıkarır  kolo / kolumo  brako / brakumi  dekstre / dekstrume  dekses / deksesuma boğaz / yaka  kol / sarılmak, kucaklamak  sağ / saat yönünde  on altı / on altılık tabana göre  

Bunlar Esperantodaki resmî yapım ekleri olmakla birlikte, yapım eki değerinde sözcükler ve dilin temelinde bulunmayıp zamanla gelişen başka yapım ekleri de kullanılabilmektedir.

 Kaynakça 

Kategori:Esperanto
Kategori:Dillerine göre dilbilgisi