Arnavutluk Sosyalist Halk Cumhuriyeti'nde İslam

Arnavutluk'ta İslam (1945-1991), Arnavutluk Emek Partisi'nin Enver Hoca liderliğinde iktidara geldiği ve Arnavut halkı üzerinde neredeyse tam kontrol sahibi olduğu bir dönemi kapsamaktadır. Komünist hükûmet, üniter Arnavut kimliğini elde etme arayışında Arnavut milliyetçiliği aracılığıyla komünist partiye sosyal, kültürel ve dini bağlılıkları yeniden düzenleyerek Arnavut toplumunu kökten revize etmeye çalıştı.

Arnavut millî uyanışı ve savaşlar arası dönemden ödünç alınan laik ilkeler devam etti ve 1967'de Arnavutluk'un kendini ateist bir devlet ilan etmesi sağlanarak dini kamusal alanda kuşatmak için daha radikal yaklaşımlar benimsendi. Arnavutluk'ta Müslümanların uyguladığı İslam, komünizm altında derin değişiklikler ve baskı yaşadı. Müslüman din adamları hapse atıldı, çoğu minare, cami, tekke ve tasavvuf mabedi yok edildi, Müslüman dini uygulamalar yasaklandı ve uymayanların ağır cezalandırılması sağlandı. Toplumun zorla İslamiyet'ten çıkarılması yoluyla baskının etkileri ve mirası, Arnavut komünist rejimi altında doğan savaş sonrası kuşakların neredeyse hiç İslam bilgisine sahip olmamalarına yol açtı.küçükresim|upright=0.82|sağ|Borş'ta minaresi yıkılan Hacı Bendo Camii.

 Ayrımcılık ve baskının görünür hale gelmesi (1945–1966) 

II. Dünya Savaşı sonrasında komünist rejim iktidara geldi ve güney Arnavutluk'tan gelen Müslümanlar Enver Hoca, yardımcısı Mehmet Şehu ve diğer komünist liderlik grubu içinde temsil edildi. Arnavut toplumu geleneksel olarak dört dini topluluk arasında bölünmüştü. 1945'teki Arnavut nüfus sayımında Müslümanlar nüfusun %72'sini, Ortodokslar %17.2'sini ve Katolikler %10'unu oluşturuyordu.. "1945 nüfus sayımı, toplumun büyük çoğunluğunun (%72) Müslüman olduğunu, nüfusun %17,2'sinin Ortodoks ve %10'unun Katolik olduğunu gösterdi." Komünist rejim, ulusal birlik kavramı yoluyla, üniter bir Arnavut kimliği oluşturmak amacıyla bu dini ve diğer farklılıkları aşan ve aşındıran bir ulusal kimlik oluşturmaya çalıştı. Arnavut komünistler dini, ulusun bağlılığını zayıflatan toplumsal bir tehdit olarak gördüler.

Bu bağlamda, İslam gibi dinler Arnavut kimliğine yabancı görülerek kınanmış ve Müslüman müftüler gibi din adamları, diğer devletlerin aracısı olma ve Arnavut çıkarlarını baltalama eğilimi ile sosyal olarak geriye dönük olmakla eleştirilmişlerdir. Mayıs 1945'teki bir kongrede Bektaşi Tarikatı, tüzüğünde Arnavutluk'taki Sünni cemaatten bağımsızlığını tekrar teyit etti. 1949'da, dini kurumların taraftarlarının Arnavut komünist partisine sadakat duyguları aşılamalarını gerektiğine ve tüm dinlerin merkezlerinin Arnavutluk'ta olması gerektiğine dair bir yasa çıkarıldı.

Dini liderler komünist parti için vekil olarak seçilmiş ve vekalet etmişlerdir ve bu süreç Sünni Müslüman liderlerin hapsedilmesi ve öldürülmesi ile şiddetlenirken benzer durum Bektaşi liderler için de söz konusu olmuştur. 1947'de komünist rejim 44 Müslüman din adamını hapsetti. Arnavut hapishanelerindeki Hristiyanların durumundan farklı olarak, komünist rejim tarafından hapsedilen Müslüman din adamları, diaspora Arnavut örgütleri dışındaki durumları konusunda uluslararası düzeyde çok az ilgi gördüler.."Batı basını, Uluslararası Af Örgütü, Arnavut Gulag'ının dehşeti ve dini baskı hakkındaki diğer açıklamalarda, nüfusun ezici çoğunluğunu temsil eden Müslümanlardan çok daha fazla Katolik ve 'Yunan' din adamı mahkumundan bahsediliyor. (Actually, I could find, after 1947, the name of only one imprisoned Muslim 'cleric' to whom I will return later.) Katolikliğin Hoca tarafından erken dönemde ana düşman olarak görülmesi, bunun nedenlerinden sadece bir tanesidir. Müslüman liderler muhtemelen Hristiyanlar kadar acı çekerken, isimleri Arnavut göçmen örgütlerinden başkaları tarafından zar zor kaydedildi. Birkaç Af yayınında sadece tutukluların Müslüman kökenlerinden bahsedildi. Batı dünyası her zaman Müslüman Doğu Avrupalıları unutmaya meyillidir. Onlarca yıldır süren baskılar boyunca, İslam dünyası bile Enver Hoca'ya karşı işkence gören kardeşleri için çok az şey yaptı." 1949 yılına kadar Sünni Arnavut toplumu büyük müftüsü Hafız Musa Ali'nin Enver Hoca'dan Enver Hoca'dan bazı önlemler ve koşullar almasını sağlamaya çalıştı. Bunlardan bazıları mali yardım, Kur'an'ın Arnavutçaya çevirisi konusunda destek ve gelecekte Müslüman din adamı olacak olanların orduda görev yapma muafiyetini içeriyordu.. "Haziran 1949'da Enver Hoca ile Arnavut Sünni Müslümanların lideri Hafız Musa Ali arasında, taleplerini Arnavut hükümetine sunduğu bir toplantı yapıldı. Müftünün istekleri Müslüman cemaatine mali yardım sağlamak ve gelecekte hoca veya molla olmak isteyenleri askerlik hizmetinden muaf tutmaktı. Hoca, din adamlarının askerlik hizmetinden muaf tutulmasına olumlu tepki gösterdi, ancak müftünün talep ettiği Kuran'ın Arnavutçaya çevrilmesi fikrini desteklemedi."

 Sekülerleşme, ikonoklazma ve zulüm (1967-1991) 

Vasa Paşa'nın 19. yüzyılın sonlarındaki şiirinden Arnavut birliği aracılığıyla dini farklılıkların üstesinden gelme ihtiyacından esinlenen Hoca, "Arnavutların inancı Arnavutluktur" inancını tam anlamıyla devlet politikası olarak uyguladı... Bu nedenle 1967'de komünist rejim Arnavutluk'u dünyada tek dini olmayan ve ateist ülke olarak ilan etti ve her türlü dini uygulamayı halka yasakladı... Müslüman Sünni ve Bektaşi din adamları Katolik ve Ortodoks muadillerinin yanında ciddi baskı ve zulüm gördüler ve Arnavutluk'ta otoritenin ademi merkeziyetini önlemek için liderlerinin birçoğu öldürüldü.. Arnavutluk'ta komünist rejime tehdit oluşturan cuma namazları daha sonra yasaklandı.. Dini ibadetlerini yapan kişiler bunu gizli olarak yaparken, yakalananlar veya açıktan yapanlar zulüm gördü ve Kuran gibi dini literatüre sahip olmak yasaklandı... Bektaşi taraftarları arasında bilgi aktarımı, çoğunlukla kırsal kesimde yaşayan birkaç aile çevresi ile sınırlı kalmıştır.. Camiler, varlıklarını sürekli olarak insanların zihninde ideolojik bir mevcudiyet olarak gören Arnavut komünistleri için bir hedef haline geldi.. Genel olarak Arnavutluk'ta cami ve dinin ölümü ile rejim, halk arasında geleneksel dini yapılara dayanan dinin sosyal temelini değiştirmeye ve parçalamaya ve onu komünizm ile değiştirmeye çalıştı..

Komünist rejim politika yoluyla Müslüman yaşam biçimini ve Arnavutluk'taki İslam kültürünü yok etti.. "Sofistike kültür, edebiyat ve İslam sanatı, Müslüman karşıtı önyargılarını gizlemeye çalışan tarihçilerin geneli tarafından göz ardı edildi. Onların vahşi İslam karşıtı ve Türk karşıtı tutumları, tüm Hristiyan topluluklarının İslam'a kitlesel dönüşüm sürecini gizlemek ve çarpıtmakla kalmadı, aynı zamanda Bosna, Hersek, Arnavutluk, Bulgaristan ve Yunanistan'da aşırı milliyetçi etnik politika için entelektüel bir destek sağladı. Balkanların tarihinin zemininde, genel olarak ifade edildiği gibi, Orta Çağ'da Hristiyanlığın "ihanetine" karşı bir tür tarihsel ekzon ve misilleme eylemi olarak ortaya çıkan şeydi. II. Dünya Savaşı'ndan sonra Arnavutluk'ta İslam kültürünü ve yaşam tarzını yok etme politikası, bu topraklardaki ortaçağ İslam tarihinin düzgün bir şekilde incelenememesinin başlıca nedenidir. Ve incelendiğinde, sadece ortaçağ Arnavutlarının 'kahramanca İlirya proletaryası' olarak efsanevi imajını vurgulayan Stalinist ideolojinin parametreleri dahilinde incelendi. Komünist Doğu Avrupa'daki İslam aleyhtarı ve Türk aleyhtarı propagandaya direnen bir avuç Müslüman akademisyen dışlandı ve sıklıkla cezalandırıldı. Ramazan Marmallaku, Kristo Frashëri, Skender Anamali, Stefanaq Pollo, Skender Rizaj ve Arben Puto gibi Arnavut milliyetçi tarihçileri, kitaplarında kasıtlı olarak sadece 'Türk vahşeti' ve Arnavutluk'taki Osmanlı devletine karşı 'kahramanca' Hristiyan direnişini vurguladılar.". 1967'de yedi ay içinde komünist rejim 2.169 dini yapı ve diğer anıtları yok etti. Bunlardan 530 kadar tekke, türbe ve aziz türbeleri olan dergahlar esas olarak Bektaşi Tarikatına aitti. Daha sonra Bektaşiliğin taraftarları arasında hac, sadece belirli yerlerde ve dolaylı olarak Akçahisar'daki Sarı Saltuk türbesi gibi bu alanların yakınındaki piknik gibi toplantılarla sınırlı hale geldi. Bazıları Kavalye'deki Kubbeli Camii, Peklin'deki Peklin Camii ve 17. yüzyıldan kalma Elbasan'daki iki kubbeli cami gibi mimari açıdan önemli olan 740 cami yıkıldı. Komünistler iktidara gelmeden önce Arnavutluk'ta bulunan yaklaşık 1.127 İslami binadan, yalnızca 50 cami kaldı ve bunların çoğu onarıma muhtaç durumdaydı.. "Komünistler devralmadan önce Arnavutluk'taki 1.127 camiden, yalnızca ellisi o dönem hayatta kaldı, çoğu harap oldu. 1991 itibarıyla, Tiran'daki sadece iki cami ibadet edenlerin kullanımına hazırdı." Komünistler tarafından kültürel öneme ve tarihi değere sahip yapılar sayılan bazı camiler günümüze ulaşmıştır: Avlonya'daki Muradiye Camii, İşkodra'daki Kurşunlu Cami, Elbasan'daki Nazire Camii, Berat'taki Kurşun, Bekar, Hünkar ve Hüseyin Paşa Camii, Dıraç'taki Fatih Camii, Akçahisar'daki Pazar Camii, Debre'deki Alaybey Camii, Görice'deki İmrahor İlyas Bey Camii, Ergiri'deki Tekke Camii ve Ayasaranda'daki Kinaleksi Mescidi. Aynı zamanda bir kültür anıtı ilan edilen Edhem Bey Camii, sadece yabancı Müslüman diplomatlar için olsa da, ibadet etmek için işlev görmesine izin verildi.. "Başkentte Edhem Bey Camii bir anıt olarak kabul edildi. Bu yer daha sonra Tiran'da çalışan diplomatlar için bir ibadet yeri olarak hizmet etti, ancak Arnavutların bu yerde dua etmeleri yasaklandı. Sakral binalar da dahil olmak üzere birkaç Bektaşi mabedi kültür merkezleri, depolar ve restoranlara dönüştürüldü." 1991 yılında Tiran'da ibadet için kullanılacak iki cami vardı ve komünist diktatörlükten sadece dokuz Osmanlı dönemi camisi sağ kaldı.. Güney Arnavutluk'tan bazı Arnavut Müslümanlar Ortodokslar ile birlikte hızla kentleşti ve savaştan sonra devlete entegre oldular. Katoliklerin yanı sıra, Orta ve Kuzey Arnavutluk'taki Sünni Müslüman Arnavut nüfusu, 1970'lerde ve 1980'lerde aşırı nüfus ve ekonomik sıkıntı yaşayan Arnavut devleti tarafından çok az marjinalleştirildi ve çok az entegre edildi.. Geç komünist dönemde bu bölgelerin Katoliklerinin ve Arnavut Müslümanlarının oranı güney Arnavutluk Ortodoks toplumundan daha fazla büyüdü. Dinin önemsizleşmesi nedeniyle, Müslümanların Ortodoks veya Katoliklerle karışık evlilikleri geç komünist dönemde ve çoğunlukla seçkinler arasında gerçekleşti...

 Ayrıca bakınız 
 Arnavutluk'ta din
 Arnavutluk'ta İslam

 Kaynakça 
Özel

Genel