Tehuelçe dili

küçükresim
Tehuelçe dili (Aoniken, Inaquen, Gunua-Kena, Gununa-Kena) Patagonya'nın Çon dillerinden biridir. Bu dilin konuşucuları bugünkü Şili'de, Ateş Topraklarının kuzeyinde ve Mapuçe halkının güneyinde toprak işgal eden göçebe avcılardı. Aonikenk veya Aonekko 'a'ien olarak da bilinir.

Dilin çöküşü Patagonya'nın Şili ve Arjantin devletleri tarafından işgaliyle başlamıştır. Tehuelçe dili diğer dillerden ve kültürlerden oldukça etkilenmiştir. Bu durum, biçim-sözdizimsel ögelerin Tehuelçe diline aktarılmasına yol açmıştır. 19. ve 20. yüzyıllarda, Arjantin ve Şili'nin bağımsızlığı arttıkça İspanyolca baskın bir dil haline gelmiştir ve İspanyolca konuşan yerleşimciler Patagonya'ya sahip olmuşlardır.

Dil, günlük olarak kullanılmasa da kendilerini Tehuelçe olarak tanımlayan insanlar için hala çok önemli bir simgedir.

Dora Manchado'nun 2019'daki ölümüne karşın, dil Dora Manchado'dan belgelenmiştir, bu dil hakkında çeşitli çalışmalar ve akademik çalışmalar yapan bir grup dilbilimci ve antropolog ile işbirliği yaparak, çeşitli Aonikenks grupları tarafından geri kazanılmıştır ve diriltilmiştir. Artık topluluklar, dilbilimsel belgeleme çalışmalarıyla bu dilin korunduğu durum olan yok olma hakkında konuşma hakkına sahiptir.

 Sınıflandırma 
Tehuelçe dili; Teuşen dili, Selknam dili (Ona dili) ve Hauş dili ile birlikte Çon dil ailesine aittir. Kuzeydoğu ve kuzeydoğu Ateş Topraklarındaki kabileler tarafından konuşulan son iki dil, ilgili topluluklar tarafından belgeleme ve dilbilimsel diriltme bakımından farklı konumlardadır.

 Lehçeler 
Mason (1950) lehçeleri şu biçimde sıralamıştır:

 Kuzey: Payniken dili; Poya dili 
 Güney: İnaken dili

 Sesbilim 

 Sesliler 
Tehuelçe dili kısa veya uzun olabilen 3 ünlü özelliğine sahiptir (Fernandez 1988: 87-88). 
 Ön  Merkezi  Arka  Orta  e eː  o oː  Açık  a aː 

 Sessizler 
Tehuelçe dilinin 25 ünsüz sesbirimi vardır. Duraklar; düz, gırtlaksıllaşmış veya ötümlü olabilir (Fernández 1998: 88-89). 
 Dudaksıl  Dişsil  Ön damaksıl  Arka damaksıl  Küçük dilsil  Gırtlaksıl  Genizsil  m  n  Süreksiz  düz  p  t  tʃ  k  q  ʔ  gırtlak duraklı  p’  t’  tʃ’  k’  q’  ötümlü  b  d  ɡ  ɢ  Sürtünmeli  s  ʃ  x  χ  Sürekli  w  l  j  Akıcı  r 

 Biçimbilim 

 Adıl 
 Tekil  İkil  Çoğul  1. kişi  ia  okwa  oshwa  2. kişi  ma:  mkma  mshma  3. kişi  ta:  tkta  tshta 

 Kaynakça 

 Fernández Garay, Ana V. (1997): Testimonios de los últimos tehuelches . Buenos Aires: Buenos Aires Üniversitesi. (İspanyolca) 
 Fernández Garay, Ana V. (1998): El tehuelche. Una lengua en vías de extinción . Valdivia: Universidad Austral de Chile [Anejos de Estudios Filológicos 15]. (İspanyolca) 
 Fernández Garay, Ana V. (2004): Diccionario tehuelche-español/índice español-tehuelche. Leiden: Leiden Üniversitesi [Latin Amerika'nın Yerli Dilleri 4]. (İspanyolca) 
 Viegas Barros, J. Pedro (2005): Voces en el viento. Raíces lingüísticas de la Patagonia. Buenos Aires: Mondragón. (İspanyolca) 
 Ana Fernandez Garay, La Nomizacion de lenguas indigenas de la Patagonia, Puebla, Meksika, 2006. (İspanyolca)

 Dış bağlantılar 

 Tehuelçe dili (Kıtalararası Sözlük Dizisi) 
 https://kketoshmekot.org (Tehuelçe dili topluluğu ağ sayfası) 
 https://qadeshiakk.wordpress.com (Dil ile ilgili malzemeler)

Kategori:Çon dilleri
Kategori:Arjantin'deki diller