Meshiler

küçükresim|Tarihi Mesheti bölgesi ve bölümleri
Meshiler (Gürcüce: მესხები, okunuşu: "mesh'ebi"), Gürcülerin alt koludur. Meshiler, Gürcücenin bölgesel lehçeleri arasında resmi Gürcüceye görece daha yakın olan Mesheti lehçesini konuşmaktadır. Güney Gürcistan'daki tarihi Mesheti bölgesinin yerli halkıdır. Fahrettin Kırzıoğlu, Osmanlı döneminde Müslümanlaştırılmış olan Meshileri Kıpçak Türkleri olarak tanımlamıştır.M. Fahrettin Kırzıoğlu, Osmanlıların Kafkas Ellerini Fethi (1451-1590), Ankara, 1976, s. 295, 395."საქართველოსა და ქართველების აღმნიშვნელი უცხოური და ქართული ტერმინოლოგია" (Gürcistan ile Gürcüleri İfade Eden Yabancı ve Gürcü Terminoloji) , Tiflis, 1993, s. 261. Günümüzde nüfusun büyük çoğunluğu Gürcü Ortodokstur. Küçük bir kısmı ise Katolik ve Müslümandır.

Pek çok yazar Meshetililer veya Meshileri Anadolu'nun Demir Çağı halkı olan Yunan kaynaklarındaki Muşki kabilesine veya Moshoi'ye (Μόσχοι) bağlamaktadır. Meshi kabileleri yavaş yavaş kuzeydoğuya doğru hareket ederek Kartli'nin tam kalbinde yerleşim yerlerini oluşturmalarıyla öne çıktılar. İberya'nın eski başkenti Mtsheta (kelimenin tam anlamıyla "Meshi kasabası" anlamına gelir), adını "Meshiler" etnoniminden alan bu tür yerleşim yerlerinden biriydi. Cyril Toumanoff'a göre, Moshiler, büyük ölçüde doğu ve güney Gürcistan'da yaşayan İber kabilelerinin birleşmesinde öncü bir rol oynayan erken proto-Gürcü kabileleriydi.Cyril Toumanoff, Studies in Christian Caucasian History, p 80

9.-11. yüzyıllar arasında Tao-Klarceti olarak da bilinen Mesheti, Bagrationi Hanedanı tarafından yönetildi ve bölge, 1008 yılında Gürcü prensliklerinin tek bir Gürcü devleti çatısı altında birleştirilmesinde önemli bir rol oynadı. Mesheti, Gürcistan'ın Altın Çağı'nın önde gelen şairi ve Gürcü edebiyatına en büyük katkıda bulunanlardan biri olarak kabul edilen Şota Rustaveli gibi pek çok önemli şahsiyeti Gürcistan'a yetiştirmiştir. Rustaveli, bir Gürcü milli epik şiiri olarak kabul edilen Kaplan Postlu Şövalye'''nin yazarıdır.

Altın Çağ döneminden sonra Gürcistan krallığı, Moğollar, Timurlular, Karakoyunlular ve Akkoyunlular ile yapılan savaşlar sonunda zayıfladı ve dağıldı. Gürcistan'ın Moğol istilasından sonra, Mesheti prensleri Gürcistan Krallığı'ndan fiilen bağımsızlık kazanmış ve Moğol himayesi altında Samtshe Prensliği'ni kurmuşlardı.

Amasya Antlaşması (1555) ile Samtshe Prensliği ikiye bölündü; doğu kesimi Safeviler, batı kesimi Osmanlıların eline geçti. Osmanlılar, 1578-1590 Osmanlı-Safevi Savaşı sonucu Gürcistan'daki Safevi topraklarına başarılı bir ilerleme gerçekleştirdi ve 1582'de Mesheti'nin doğu kesimini de ele geçirdiler.

Mesheti'nin Gürcü nüfusu, Gürcistan'ın İmereti ve Kartli gibi iç bölgelerine göç etti. Kalan nüfus ise yavaş yavaş Müslüman oldular ve bu süreç Meshilerin Türkleştirilmesi (daha sonraları Mesheti Türkleri) olarak da bilinir..

 Dil 

Gürcü dilinin Mesheti lehçesini konuşmaktadırlar. Tarihi Mesheti topraklarında, Kolhis'in Zan dili ile İberya'nın Gürcü dili arasında orta bir konumda bulunan artık nesli tükenmiş bir Kartveli lehçesinin var olduğu yönünde bir görüş bulunmaktadır.

 Nüfus 

Mesheti'nin etnografik grupları Gürcistan'ın Samtshe-Cavaheti bölgesi ve Türkiye'nin kuzeydoğusundaki tarihi Tao-Klarceti'de yaşamaktadır. Bunlar arasında, Acara Özerk Cumhuriyeti'nde yaşayan ve Acariskali Nehri'nin yüksek dağ geçidinde ayrı bir etnografik grup oluşturan Acaralılar da vardır.

 Tarih 
 Diaohi Ve Kolha 

Kartvelilerin ataları hakkında en eski bilgiler eski Doğu kaynaklarında yer almaktadır. Kartvelilerin atalarının, Hitit İmparatorluğu, Asur, Urartu gibi Doğu'nun eski güçlü devletleriyle ilişkileri vardı.

Asur kralı, MÖ 12. yüzyılın sonlarında Kartveli boylarına karşı savaş açtı. İlk olarak Asurlular, Muşkilerin (Moshiler ya da Meshiler olarak da bilinir) kabile birliğini yenilgiye uğrattılar. Birkaç yıl sonra ise kuzeye sefer yaptılar ve orada yaşayan halkların büyük birliğiyle savaştılar. Bu koalisyonun, Diaeni'nin (ya da Diaohi) başında bir kral vardı. Diaohi, güçlü bir Kartveli boyları birliğiydi. İÖ IX-VIII. yüzyıllarda Urartu kralları Menua ve I. Argişti, uzun süren bir direnişle karşılaştılar. Urartu kralları, Diaohi kralı Utupuri'yi kesin yenilgiye uğratamadılar ve egemenlikleri altına alamadılar.

Bir başka Kartveli boyları birliği olan Kolha, Diaohi'nin komşusuydu. Kolha, yaklaşık olarak Çoruh Irmağı havzasında yer alıyor ve Karadeniz kıyısının bir bölümünü elinde tutuyordu.

Diaohi ve Kolha, geçici bir boylar birliği değildi. Diaohi ve Kolha daha çok birer devlet yapısına sahipti. Diaohi ve Kolha'nın başında kral bulunuyordu ve bu iki devletin "krallık kentleri" vardı. Kolha kralının kendisine bağlı yöneticileri bulunuyordu. Diaohi ve Kolha arasında da savaşlar yaşanıyordu. Diaohi, Kolha'ya karşı olduğu gibi, Urartu'yla da savaşıyordu. Bunun sonucunda Diaohi zayıf düştü ve İÖ VIII. yüzyılın ortalarında varlığı son buldu. Kolha ve Urartu, Diaohi topraklarını aralarında paylaştılar.

Bu tarihten sonra Kolha ve Urartu komşu oldular. Urartu kralı II. Sardur, İÖ 750-741 yıllarında Kolha'ya karşı iki kez savaş açtı ve “krallık kenti” (krallığın en önemli kenti) İldamusa'yı da ele geçirdi. Kolha'nın güçlü ve zengin bir ülke olduğu anlaşılıyor. Bunu yalnızca Urartu yazıtları değil, Argonotlar hakkındaki ünlü Yunan miti de doğrulamaktadır.

 Kolha’nın Yıkılışı 

Urartu'ya karşı verdiği savaşlar Kolha'nın büyük güç kaybına yol açıyor ve devlet giderek zayıflıyordu. Bununla birlikte Urartu kralları Kolha'yı kesin yenilgiye uğratamıyorlardı.

İÖ VIII. yüzyılda Kimmerler Kuzey Kafkasya'dan Güney Kafkasya'ya indiler. Kuşkusuz Kolha, dev orduya karşı koyamadı ve yenilgiye uğradı. Kimmerler, Urartu ve Asurlulara da ağır bir darbe indirdiler. Bu son Kimmerlere “Gimiri”ler denmiştir. Kimmerlerin istilasının atalarımızın üzerinde büyük bir etki bıraktığı ve onların “Gimiri” adının Kartvelilerin hafızasında, herkesten güçlü ve üstün anlamına gelen “gmiri” (kahraman) olarak yer ettiği açıkça görülmektedir.

Kimmerlerin istilasından bir süre sonra, Kuzey Kafkasya'dan yeni bir göçebe dalgası baş gösterdi. Bunlar İskitler idi. Gürcüstan topraklarından fırtına gibi geçtiler ve büyük bir yıkıma yol açtılar. Kolha'nın düşmanı Urartu için de kötü günler başladı. İÖ 590 yılında Media Urartu'yu yıktı ve topraklarını ele geçirdi. Urartu nüfusunun bir bölümü, hayatta kalabilmek amacıyla, kuzeye göç etti ve Gürcüstan topraklarına yerleşti. Onlar zamanla yerli Kartveli nüfusuna karıştılar ve Kartvelileştiler. Atalarımızın üzerinde Urartuların da etkisi olduğunu belirtmeliyiz. Karasaban süren kişinin çalışma sırasında söylediği “Orovela”, Gürcüce ünlü bir şarkıdır. Şarkıda “ivri Arale, ari Arale” sözleri geçmektedir. Arale Urartuların bereket tanrısıydı ve “ivri Arale, ari Arale” - Tanrı Arale, ver Arale anlamına geliyordu. “Kiramala” sözcüğü de yarı Urartucadır. “Kira” toprak demekti –kiramala ise “yüksek toprak” anlamına gelir. Urartuca “şarişan” geçen yıl anlamına geliyordu. Bugün de kullandığımız “şarşan”  (geçen yıl) sözcüğü buradan türemiştir.

 İberya (Kartli) Krallığı'nın Kuruluşu 
sol|küçükresim|İberya ve Kolhis haritası, Kristof Kellarius tarafından 1706’da Leipzig’de basıldı.
Doğu Gürcistan'da devletin kurulması, Batı Gürcistan'la kıyaslandığında görece geç gerçekleşti. MÖ 6. yüzyılda güneyden en eski Kartveli - Meshi boyları Doğu Gürcistan'a geldiler ve buraya yerleştiler. Onların kurduğu kent, Mtsheta ya da Meshta (Meshiler) adını taşıyordu. 11. yüzyıl tarihçisi Leonti Mroveli, bu devletin kuruluşu üzerine şunları anlatıyor: Büyük İskender, İran'a karşı açtığı sefer sırasında, Kartli'yi de ele geçirdi. Ona karşı girişilen savaşta Mtsheta yöneticisi Samara ve kardeşi de öldü. Savaşı kazanan İskender, Kartli yöneticisi olarak en sert komutanlarından Azo'yu atadı. Mtsheta yöneticisinin ailesinden, kardeşinin üç yaşındaki oğlu Parnavaz, annesi tarafından Kafkas Dağlarında saklandığı için kurtuldu.'' Yıllar geçti ve Parnavaz büyüdü. Çok iyi savaşçı ve avcı olarak yetişti, ünü Azo'ya kadar ulaştı. Parvanaz'ın annesi Azo'dan çekindiği için oğlunu sürekli uyarıyordu. Kim olduğunu öğrenmesi, Azo'nun Parnavaz'ı ölüme mahkûm etmesi için yeterliydi. Azo, Parnavaz'ı yanına çağırdı. Bundan dolayı korkuya kapılan annesi, Parnavaz'a ülke dışına çıkmasını önerdi. Parnavaz annesinin önerisini kabul etti, ama beklenmedik bir olay her şeyi değiştirdi. Bir akşam avlanmaya çıkan Parnavaz bir geyiği yaraladı. Yaralı geyik kaçtı ve avcı da onu izledi. Peşinden biraz gittikten sonra geyik bir kayanın dibinde yere devrildi, avcı geyiğin başına dikildi. Bu sırada şiddetli bir yağmur başladı. Parnavaz kayadaki mağaraya sığındı Mağaraya girer girmez bir mucizeyle karşılaştı. Mağara ağzına kadar altın ve gümüşle doluydu.

Parnavaz bu hazineyi annesi ve iki kız  kardeşiyle birlikte ancak beş gecede taşıyabildi. Parnavaz bütün bu serveti ülkesini özgürleştirmek için kullanmaya karar verdi. Egrisi yöneticisi Kuci ile ilişki kurdu ve Azo'ya karşı ayaklanma başlatmayı önerdi. Kuci, Parnavaz'ın bu teklifini memnuniyetle kabul etti. Parnavaz Kuzey Kafkasyalılardan da yardım aldı ve bu birleşik bir kuvvetle Azo'ya karşı mücadele başlattı. Mücadele Parnavaz'ın zaferiyle sona erdi. Azo savaş sırasında öldü.

9. yüzyıl Gürcü kaynağı “Moktsevay Kartlisay”a (Kartli'nin Din Değiştirmesi) göre Azo Makedonyalı değildir. O Arian-Kartli kralının oğludur. Arian-Kartli ise, İran krallığı sınırları içinde bulunan Kartveli topraklarının adıdır.

Gürcüce kaynaklar, Büyük İskender'in Kartli'yi ele geçirdiği konusunda yanılıyor. Büyük İskender Kartli'ye sefer yapmamıştır. Ama öte yandan, Gürcüce kaynaklar, Doğu Kartveli ve Güney Kartveli siyasal birlikleri arasında egemenliği ele geçirmek için bir savaşın sürdüğü konusunda doğru bilgiler aktarmaktadır. Bu mücadele Doğu Kartveli birliğinin zaferiyle son bulmuş ve bu birliğin lideri Parnavaz kral olmuştur.

Parnavaz kral olduktan sonra reformlar yaptı. Bütün ülkeyi sekiz prensliğe (saeristavo) ayırdı. Prensliklerin başında prensler (eristavi) bulunuyordu. Prensler krala bağlıydılar ve prenslikleri onun emirleri doğrultusunda yönetiyorlardı. Parnavaz, Egrisi'nin başına Kuci'yi getirdi ve onun kız kardeşiyle evlendi. Kral, ülkenin en önemli ve merkezi bölgesi olarak İç Kartli'yi ayrı tuttu. Parnavaz İç Kartli'nin yönetimini “spaspeti” (komutan) ya da “mtavarsardali”ye (başkomutan) verdi, prensleri onun emrine verdi. Parnavaz yeni bir unvan aldı: Armazi. Armazi heykelini, krallığın başkenti Mtsheta'nın karşısındaki tepeye diktirdi. Kral buraya bir de kale yaptırdı.

Leonti Mroveli'ye göre, Parnavaz Gürcü yazısını (alfabesini) da geliştirmiştir.

Parnavaz yirmi yedi yaşında kral oldu ve altmış beş yaşına kadar hüküm sürdü. Parnavaz'ın hüküm sürdüğü dönemin kesin tarihlerini saptamak zor. Onun MÖ 3. yüzyılın başlarında kral olduğu sanılmaktadır.

küçükresim|Kral Parnavaz tarafından ilk kurulduğunda İberya Krallığı ve idari birimleri

M.Ö. yıl 2. yüzyılda Ermenistan'ın güçlenmesi ve İberya'yı yenilgiye uğratması sonucunda bu iki krallık arasındaki sınır kuzeye doğru kaymış ve bazı İberya eyaletleri Ermenistan'ın bir parçası olmuştur. Strabon, kendi döneminde Mesheti topraklarının üçe bölündüğünü yazar. Bir kısmı Kolhis'e bir kısmı İberya'ya ve üçüncü kısmı da Ermenilere aitti. M.Ö. yıl 65 yılında İberia, Romalı komutan Pompey tarafından işgal edildi. Güçlü direnişe rağmen İber kralı Artagius sonunda Romalılara teslim oldu. Kısa süre sonra İberya, Roma'ya bağımlılıktan kurtuldu. Roma ile İberya arasında bir ittifak kuruldu. MS 1.-2. yüzyıllarda İberya güçlenerek Transkafkasya ve Orta Doğu'da Roma'nın rakibi haline geldi. İberya'nın güçlenişi sonucu Kafkasya geçişleri üzerinde kontrol sağlandı ve kuzeyli kabileler seferlerde kullanıldı. İberya, daha önce Ermenistan tarafından işgal edilen toprakları tamamen geri almayı başardı ve 1. yüzyılın 30'lu ve 50'li yıllarında Kral I. Parsman ve oğlu Rhadamistus'un hükümdarlığı sırasında kısaca tüm Ermenistan'ı fethetti. Pompey'in Kafkasya seferinden doksan dokuz yıl sonra Romalılar yeniden İberya üzerine harekete geçerek (MS 36) Kral II. Parnavaz'ı Albanya üzerine yaptıkları sefere katılmaya zorladılar. İberya Roma korumasını kabul etti.

Gelecek iki yüzyıl boyunca bölgedeki Roma etkisi sürdü ancak Kral II. Parsman (116-132) döneminde İberya eski gücününün bir kısmını yeniden kazandı. Roma İmparatoru Hadrian'ın Parsman'ı yatıştırmaya çalıştığı söylenmesine rağmen iki lider arasındaki ilişkiler gergindi. Ancak Hadrian'ın varisi Antoninus Pius döneminde ilişkiler geliştirildi. Parsman Roma'ya davet edildi. Cassius Dio'un aktardığına göre onun adına bir heykel dikildi ve kurban verildi. Bu dönem Roma'nın daha önce İberya'yı bir vasal devlet olarak görmesinin tersine müttefik olarak tanıması ile birlikte iki devlet arasındaki politik statüde büyük bir değişiklik yaptı. İmparatorluğun Partlarla olan çatışmalarında da bu politik durum devam etti. Doğal olarak, İberya Krallığı'nın güçlenmesi ve Roma'ya siyasi yakınlığı Partları tedirgin etti. Bu nedenle Part kralı III. Vologases, İberya Krallığı'na iki kez saldırı düzenledi. Parsman onu iki kez yenmeyi başardı. Kısa süre sonra Parsman Kveli Partlara karşı sefere çıktı. III. Vologases'i yendi ve başkenti Tizpon'u aldı. Vologases büyük bir hediye ve kalıcı barış vadederek ülkesini kurtardı. Kral Parsman'ın saltanatında İberya Krallığı o dönemin en güçlü devletlerinden biri haline geldi. 370 yılından itibaren Mesheti toprakları Bizans kontrolüne geçti.

Kral Vahtang Gorgasali bütün Gürcistan'ı birleştirerek Bizans'ı Meshetiden çıkardı yeğeni Artavaz'ı Klarceti'ye vali olarak atadı. Eristav Artavaz, kralın emriyle Ahiza kalesini yeniledi ve Ardanuç'u kurdu. Ayrıca Opiza Manastırı, Mere, Şindobi ve Ahizi kiliselerini de yaptırdı.

 İberya'nın (Kartli) Yıkılışı 

Bizans ve Sasaniler arasında Kafkasya'nın kontrolü için süren uzun savaş ve Gürcülerin Kral Gurgen önderliğindeki bir sonraki başarısız ayaklanması (523) ülke için çeşitli sonuçları beraberinde getirdi. Bundan sonra krallık Persler tarafından etkili bir biçimde yönetilmekteydi ve İberya Kralı sembolik yönetim hakkına sahipti. Kral III. Bakur'un ölümünün ardından 580'de IV. Hürmüz İberya monarşini kaldırdı ve İberya bir marzpan (vali) tarafından yönetilen bir Pers bölgesi haline dönüştü. Daha sonra Gürcü soylularının çabalarıyla İberya Prensliği ilan edildi.

Klarceti Eristavlığı (Düklük), İberya Krallığı'nın kaldırılmasından sonra ilan edilen İberya Prensliği döneminde de varlığını sürdürdü. Guaramiani Hanedanı tarafından yönetildi.

Arap istilası sonucu Guaramianilerin hanedanlık soyunun devam etmemesi ve Hüsrevîler neredeyse neslinin devam etmemesi onların güçlü kuzenleri Bagrationi Hanedanı'na, I. Aşot (786/813-830)'a İberya'nın bölgelerinde onların mirasını toplamasına izin verdi. Bizans korumasını kabul ederek Bagrationiler kendi üsleri Tao-Klarceti (Mesheti) bölgesinden kültürel canlanmaya ve bölgesel yayılma politikasına önderlik ettiler. 888 yılında uzun süreli hanedanlık iç savaşının kazananı Bagrationi Hanedanı'ndan I. Adarnase, Gürcülerin Kralı unvanıyla Gürcü Kraliyet otoritesinin restorasyonunu sağladı.

 Tao-Klarceti Krallığı'nın Kuruluşu 

813 yılında Bagrationi hanedanlığından I. Aşot, Vahtang Gorgasali tarafından 5. yüzyılda inşa edildiği söylenen Ardanuç Kalesi'ni restore etti ve kendisine miras kalan Klarceti Düklüğü'ne yerleşerek Bizans korumasını kabul etti. İberya'nın yönetici prensi ve kuropalati olarak Araplarla savaştı ve git gide çevre toprakları Arap işgalinden kurtardı.

I. Aşot, Gürcülerin yeniden bu topraklara yerleşimini teşvik etti ve önde gelen Gürcü dini figürü Grigol Handzteli tarafından başlatılan manastır hayatını destekledi. Uzun süre boyunca bölge kültürel güvenli bir yurt ve Gürcistan'ın en önemli dini merkezlerinden biri oldu. Sonuç olarak İberya'nın politik ve dini merkezi Kartli'den (Merkez İberya) güney batıya Tao-Klarceti'ye taşındı. Doğunun ve Batının büyük imparatorlukları arasında bulunan ve İpek Yolu'nun kollarından birisinin topraklarından geçtiği prensliğin coğrafi konumu sürekli bir mücadeleye konu olması demekti.

Orta Çağa ait Gürcülerden kalma çok sayıda önemli kültürel anıt Tao-Klarceti topraklarında bulunur. Bunların çoğu günümüzde harabe halindedir. Orta Çağ Gürcü mimarisinin en önemli anıtları arasında kiliseler, manastırlar, köprüler ve kaleler yer alır. Bunların en çok bilineni Handzta, Hahuli, Ança, Oşki, İşhani, Bana, Parhali, Doliskana, Othta Eklesia, Opiza, Parehi ve Tbeti manastır ve kiliseleridir.

 Gürcistan'ın Birleşmesi 

sol|küçükresim|Tao Prensi III. Davit'in ölümünden önce MS 1000'de Kafkasya bölgesinin haritası

Tao Prensi III. Davit, 10. yüzyılın sonunda Kartli'yi zapt etti ve onu evlatlık oğlu III. Bagrat'a verdi ve 994'te "İberlerin Kralı" unvanıyla taç giydirip; biyolojik babası Bagratlı Gurgen'i naip olarak atadı. Bagrat, varisi olmayan Egrisi-Abhazya kralı III. Teodos'un (975–978) kız kardeşi olan annesi Guranduht vasıtasıyla Egrisi-Abhazya topraklarının potansiyel taht varisiydi.

Egrisi-Abhazya Krallığı, güçsüz ve talihsiz bir kral olan Bagrat'ın dayısı Kör Teodos'un yönetimi altında tam bir kaosa ve feodal savaşa sürüklendi. 978'de, eski Kartli dükü İvane Maruşisdze, III. Davit'in yardımıyla Teodos'u yeğeni Bagrat'ın lehine tahttan çekilmeye zorladı. Bagrat, Egrisi-Abhazya Kralı olarak taç giymek için Kutaisi'ye gitti. Bagrat'ın hem Bagrationi hem de Egrisi-Abhazya hanedanı soyundan gelmesi, onu, iç tartışmalardan bıkan krallığın soyluları için kabul edilebilir bir seçim haline getirdi.

küçükresim|upright=1|Bagrat'ın Bedia Katedrali'ne bağışladığı Bedia Kadehi, Gürcü metal sanatının önemli bir parçasıdır. (MS 999)|alt=

1008'de Gurgen öldü ve Bagrat onun yerine "İberlerin Kralı" oldu ve böylece Egrisi-Abhazya ve İberya'nın birleşik krallığının ilk kralı oldu. Bagrat, mirasını güvence altına aldıktan sonra, en doğudaki Kaheti-Hereti Krallığı için bir talepte bulunmaya devam etti ve iki yıl süren savaş ve agresif diplomasinin ardından 1010 yılında veya civarında onu ilhak etti. Bagrat daha istikrarlı ve merkezi bir monarşi kurmak amacıyla hanedan prenslerinin özerkliğini kaldırdı ya da en azından azalttı. Ona göre en mümkün iç tehlike kralın kuzenleri Sumbat ve Gurgen tarafından temsil edilen Bagrationilerin Klarceti kolundan geliyordu. Oğlu I. Giorgi'nin verasetini korumak adına Bagrat kuzenlerini uzlaştırıcı bir toplantı bahanesiyle Panaskerti Kalesi'ne çağırdı ve 1010 yılında onları hapse attı. Mülkleri, Bagrat ve soyuna geçti. Onların çocukları - Sumbat'ın oğlu Bagrat ve Gurgen'in oğlu Demetre - 1032'de son kez Bizans yardımıyla eski topraklarını geri almaya çalışacakları Konstantinopolis'e kaçtılar; ancak bir sonuç alamadılar.Toumanoff, Cyril (1967). Studies in Christian Caucasian History, p. 498. Georgetown University Press.

Gürcistan tarihinde son derece önemli bir dönem olan Bagrat'ın hükümdarlığı, Gürcü Bagrationi Hanedanı'nın yüzyıllardır süren iktidar mücadelelerinde nihai zaferini getirdi. Bagrat'ın dış politikası, Prens Davit'in Tao toprakları Bizans ve Tiflis'in Arap hakimiyetinde kalmasına rağmen genellikle barışçıldı ve hem Bizans hem de Müslüman komşularıyla çatışmalardan kaçınmak için başarılı bir denge politikası uyguladı.

Bizansla savaş ve barış
küçükresim|upright=1|1045 yılında Gürcistan Krallığı|alt=|left
I. Giorgi'nin saltanatı döneminde gerçekleşen en önemli politik ve askeri olay Bizans İmparatorluğu ile Gürcistan Krallığı arasında gerçekleşen savaştı. Savaşın kökeni, 990'lı yıllara, Tao Prensi III. Davit'in İmparator II. Basil'e karşı başarısız isyanına dayanır. İsyan başarısız olduktan sonra Davit, Tao'daki geniş topraklarını imparatora ölümünden sonra bırakmayı kabul etmek zorunda kalmıştır. Davit'in üvey oğlu ve Giorgi'nin babası olan III. Bagrat'ın bu bölgelerin işgal edilmesini önleme amaçlı çabaları da boşa çıkmış oldu. Genç ve hırslı Giorgi, Kurapalatilerin halefiyetini yeniden tahsis etmek için seferler düzenledi ve 1015-1016 yıllarında Tao'yu yeniden ele geçirdi. Bütün kuvvetlerini batıya yönlendirmiş olan Bizans, Bulgar İmparatorluğu ile acımasız bir savaşın içindeydi. Ancak Bulgaristan ele geçirildiğinde, Basil ordusunu 1021'de Gürcistan'a yöneltti. İki yıl süren yorucu savaş Bizans zaferi ile sonuçlandı. Giorgi, imzaladığı barış antlaşmasıyla Tao üzerindeki hak iddiasından ve daha sonra İberya Themasına bağlanacak olan birkaç güneybatı bölgesinden vazgeçmek zorunda kaldı. Ayrıca antlaşma gereği üç yaşındaki oğlu IV. Bagrat'ı Konstantinopolis'e rehin olarak verdi.küçükresim|Mtsheta'daki Svetitshoveli Katedrali'nin inşası 1020'lerde I. Giorgi tarafından başlatıldı, günümüzde bir UNESCO Dünya Kültürel Mirası.

IV. Bagrat gelecek üç yılını İmparatorluğun başkenti Konstantinopolis'te geçirdi ve 1025 yılında serbest bırakıldı. 1027'de, babası Giorgi'nin ölümünü takiben sekiz yaşında tahta geçti. IV. Bagrat kral olduğunda, Bagrationilerin bütün Gürcü topraklarını birleştirme çabaları geriledi. Gürcistan Kralları, Batı Gürcistan'daki başkent Kutaisi'den, eski Egrisi-Abhazya Krallığı topraklarını ve İberya'nın (Kartli) büyük bir bölümünü yönetiyorlardı; Bir Müslüman emir Tiflis'te varlığını sürdürmekte iken Tao, Bizans'a kaybedilmişti ve Gürcistan'ın en doğusunda Kaheti ve Hereti Kralları özerkliğini korudu. Ayrıca büyük asilzadelerin Gürcü tahtına sadakati istikrarlı değildi. Bagrat reşit olana dek kral naipliği etkilediği yüksek asillerin konumlarını artırdı daha sonra Bagrat yönetim haklarını tamamen ele aldığında onların güçlerini kısıtlamaya çalıştı. Aynı zamanda Gürcistan iki zorlu dış düşmanla yüzleşiyordu: Bizans İmparatorluğu ve yeni ortaya çıkan Selçuklu Hanedanı.

 Yeniden Gürcü Hâkimiyeti 

1071 Malazgirt Savaşı sonrasında İberya Teması'nın güneydoğu kısımları Selçukluların eline geçmiştir. Yine de Bizans valisi Gürcü Gregory Pakourianos'un Tao ve Kars da dahil olmak üzere temanın büyük kısmını Gürcistan Kralı II. Giorgi'ye devretmiştir. Ancak bu, Türk ilerleyişini durdurmaya yardımcı olmadı ve bölge, Gürcü-Selçuklu savaşlarına sahne oldu.

 Mesheti Prensliği ve Cakeli Hanedanı 

Cakeli ailesi Güney Gürcistan'ın (Samtskhe) soylu feodal sınıfına dayanır. Bu adın kökeni Cakistskali (Caki Suyu) vadisinde bulunan Caki Kalesinden gelir. Cakeli ailesinin kurucusu, bu soylu sülalenin üyesi olan IX.-X. Yüzyıllarda yaşamış, Mirian Bahlaundi'nin ortanca oğlu Beşken olmalıdır. Beşken'in soyundan gelenler kraldan Cakistskali, Posof ve Uravli vadisi topraklarının yönetimini aldılar. Kaynaklarda ilk Cakeli olarak Tukharisi Eristavı Beşken (XI. Yüzyıl) anılmaktadır (Eristavı krala bağlı bölgesel yöneticidir-çevirmen notu). O ve onun soyundan gelenler kaynaklarda Eristavlar Eristavı olarak anılmaktadır.

Gürcü Krallık kapısında Eristavi Cakeliler birçok mevkide görev yapıyorlardı. XII. Yüzyıldan itibaren bu ailenin üyeleri “meçurçletukhutsetsebi yani hazineden sorumlu vezir” (I. Beka), “Amirspasalar yani başkomutan” (I. Ağbuğa) idiler. 1334 yılından itibaren Samtskhe Beyliği yöneticileri Atabagi (Atabek)-kralı büyütüp yetiştiren unvanı taşıyorlar. Beyliğin kendisine de Samtskhe Saatabago (Samtskhe Atabeyliği) deniyordu.

XIII-XVI Yüzyıllarda Cakeliler evlilik yolu ile Gürcistan Krallarına ve Beylerine, Trabzon İmparatorlarına akraba oluyorlar, Trabzon İmparatorluğunda Gürcü eğilimlerininin yürütücüsü olarak ortaya çıkıyorlar.

Gürcistan feodal monarşisinde (XI-XIII Yüzyıllar) Zemo Kartli'nin öncü bayraktarları idiler, aynı şekilde Mesheti askerlerine komuta ediyorlardı.

Cakeliler önderliğindeki Meshiler birçok kez önce Selçuklu Türklerine, sonra Moğollara, daha geç dönemde ise İranlı ve Türk işgalcilere karşı kahramanca savaşlar gerçekleştirmiştir. Bu ailenin birçok değerli üyesi Gürcistan'ın birleşmesi ve güce kavuşmasına kendi ağırlığı ölçüsünde katkıda bulunmuştur.

Onlardan biri de I. İvane (Kvarkvare) Tsikhiscvareli idi. O zaman, tüm Doğu Gürcistan neredeyse savaşmadan Moğollara pes ederken bir tek Meshiler İvane Cakeli yönetiminde düşmana karşı kahramanca çarpışıyordu. İvane ancak savaşı kazanma ümidi tamamen kaybolduktan sonra, Kraliçe Rusudan'ın izni ile Çağatay Hanını ziyaret etti.

İvane Cakeli bundan sonra da Moğol boyunduruğuna karşı boyun eğmemiştir. O, Tsotne Dadiani, Egarslan Bakurtsikheli, Varam Gageli, Sargis Mtogveli ve başka Gürcü vatan evlatları ile birlikte 1246 yılındaki Kokhtastavi tuzağına aktif olarak katılıyor (Kokhtastavi Güney Gürcistan'da Cavakheti ile Samtskhe sınırında, bugünkü Aspindza ilçesinde tarihi bir kaledir-Çevirmen notu).

Cakeli ailesinin değerli bir üyesi de “Mandaturtukhutsesi” Beka'dır (1285-1306) (Manatrurtsukhutsesi Birleşik Gürcistan Krallığı döneminde krallık muhafızlığı ve başka idari görevlerden sorumlu veziri ifade eder-çevirmen notu). Mandaturttukhutsesi Beka, Anadolu Türkleri Gürcistan'ın güney vilayetlerine sürekli saldırılara başladığında-Tao'yu tahrip etmeye başladıklarında Meshi ordusu ile birlikte toplanmış olan diğer komşu Gürcü devletlerinin askerlerine de çağrıda bulundu ve toplanmış olan orduya Beka şöyle seslendi:

Akıllı askeri plan ve askeri tutum sayesinde Gürcüler düşmanı ağır yenilgiye uğrattılar ve büyük ganimet elde ettiler.

Gürcistan'ın birleşmesi ve güçlenmesi için savaşan vatan evlatları arasında Kvarkvare Cakeli (1418-1498) seçkin bir yer tutmaktadır. Konstantinepol'ün (İstanbul) düşmesinin ardından Osmanlı ile komşu olan Samtskhe Atabeyliği felaketle yüz yüze geldi. Bu yüzden de Gürcistan'ın bu bölgesi Osmanlılara karşı askeri koalisyon oluşturulmasının aktif destekçisi ve bizzat katılımcısıdır.

Kvarkvare 1459 yılında Akhaltsikhe'den Burgonya Düküne elçi göndermiştir (Akhaltsikhe Türk terminolojisindeki Ahıska'nın gerçek adıdır-çevirmen notu). “Kalleş Türkler bizim sınırlarımızın yakınlarında görünüz görünmez bizim tüm Hristiyan yöneticilerle anlaştım ve tüm gücümü ve imkânlarımı Osmanlılara karşı yönlendirmeye karar verdim” – “Ben, Kral Giorgi (Kartli Kralı), Kral Bagrat (İmereti Kralı), Trabzon İmparatoru Davit, Samegrelo ve Abkhazeti (Abhazya) yöneticisi, Küçük Ermenistan yöneticisi ve başkaları ittifak kurduk.” diye yazıyordu Burgonya Düküne. Kvarkvare Avrupalı müttefikine kendisinin Mesheti'den 20.000 savaşçı çıkaracağını bildiriyordu.

Tüm Gürcistan'dan ise 120 bin asker çıkarılacağı sözü veriliyordu. O, “eğer Osmanlıları iki ordu arasına alırsak bir yaz döneminde Anadolu'yu ve Osmanlıların bu tarafta tuttuğu tüm ülkeleri ele geçiririz” diye yazıyordu.

Kvarkvare Atabek zekice ve deneyimli stratejik gözle Osmanlılara karşı eylemsizliğin büyüyerek geliştiğini düşünüyor ve batılı liderleri uyarıyordu: “şunu iyi bilin ki eğer şimdi bizimle birlikte bir şey yapmazsanız, dinsiz Osmanlılar her gün daha da güçlendiğinden biz daha sonra bugünkü birlikteliği sağlayamayız ve daha sonra kalpten de isteseniz bir şey başaramazsınız.

Gürcü siyasetinin böyle enerjik çabasına rağmen batılılar sebebi ile askeri koalisyon kuruluşu yine de dağıldı.

Bu Gürcistan'daki iç ve dış gelişmeleri son derece zorlaştırdı. Güçlenen Osmanlıların saldırılarına karşı bizim ülkemiz tek başına kaldı.

Gürcü feodal monarşisinin zayıflamasına paralel olarak Samtskhe de dâhil olmak üzere Gürcü beyliklerinde ayrılıkçı görüşler kendini gösteriyordu. Kendi ayrılıkçı amaçlarına ulaşmak için Cakeliler nadiren de olsa İranlı ve Türk işgalcilerle ilişki kuruyor ve onların yardımı ile merkezi Gürcü iktidarından bağımsız hale gelmeye çalışıyorlardı.

Bu açıdan, 1625 yılında kendi kardeşinin oğlu III. Manuçar'ı zehirleyen ve Müslüman olduktan sonra Sefer Paşa adını alan, bu alçakça yolla Akhaltsikhe (Çıldır) Paşalığı yöneticisi olan Beka Cakeli özellikle göze çarpıyor.

Meshiler bundan sonra da uzun süre Hristiyanlıklarını ve dilleri Gürcüceyi muhafaza ettiler, Cakeli ailesinin ise Türk tarihçilerin kabulüne göre yine de “Gürcü soyundan” olduğu söyleniyordu.

 Türk Hâkimiyeti ve Ahıska Paşalığı 

16. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı Devleti Samtshe-Saatabago'nun batı kısmını 1578'de ise doğu kısmını fethetti. 1579 yılında Sultan'ın emriyle Samtskhe-Saatabago'nun farklı zamanlarda fethedilen toprakları birleştirildi ve Ahıska Paşalığı kuruldu. IV. Kvarkvare (1574 - 1581 ) ve kardeşi II. Manuçar, Sultan'ın politikasına şiddetle karşı çıktı ancak sonuç alamadı. Manuçar İslam'a geçmek zorunda kaldı. Ona Mustafa adı verildi ve Sultan onu Ahıska Paşası olarak atadı. Fatihler bu tarafı kolonileştirmeye başladı. II. Manuçar, Kartli Kralı I. Simon ile gizli bir ittifak kurarak Osmanlılara karşı mücadelede ona yardım etti.

1582 Mesheti'de Manuçar önderliğinde büyük bir isyan başladı. Gürcüler Ahaltsihe ve çevre yerleşkelerini kurtardı. Manuçar İslam'ı reddetti ve keşiş oldu. 1587 Osmanlılar Mesheti'deki isyanı bastırıp Ahaltsihe'yi yeniden ele geçirmeyi başardılar. 1595 yılında Osmanlı hükûmeti Mesheti'de nüfus sayımı yaptı Gürcistan Vilayeti'nin tahrir defteri yazıldı. 1607'de İranlılar, Gürcülerin aktif yardımıyla Osmanlıları Ahaltsihe'den kovdu. Şah Abbas, II. Manuçar'ın 15 yaşındaki oğlu III. Manuçar'ı Ahaltsihe'ye vali olarak atadı ancak 1608'de Osmanlılar Ahaltsihe'yi yeniden ele geçirdi. 1612 yılında İran-Osmanlı barışı ile Ahaltsihe Osmanlılara bırakıldı. Osmanlılar, III. Manuçar'ın din değiştirmiş Meshi feodal beylerine karşı çıktı ve bu Cakeli hanedanının üyeleri arasında bir anlaşmazlığa neden oldu. 1625 Sultan, III. Manuçar'ın amcası III. Beka'yı (Sefer Paşa) Ahıska Beylerbeyi olarak atadı. O andan itibaren Mesheti Prensliği siyasi olarak sona erdi.

Ahıska Paşalığı'nın siyasi teşkilatı diğer Osmanlı vilayetlerinden farklı birçok özelliğini korusa da Osmanlı esasına göre örgütlenmiştir. Ahıska Paşası sıradan bir Osmanlı yetkilisi tarafından değil Cakeli ailesinin Müslümanlaştırılmış bir temsilcisi tarafından yönetiliyordu. Ahıska Paşalığı eski Samtshe-Saatabago (Mesheti) bölgesini tamamen kapsamıyordu. Bir kısmı (İspir, Tortum, Küçük Artaan, Nameravan) Osmanlılar tarafından başka eyaletlere dahil edilmiştir. Osmanlılar Sefer Paşa döneminde Ahıska Paşalığı'nı yeniden tanımladılar Osmanlı toprak mülkiyeti ve arazi kullanımı kurallarını, vergi sistemini getirdiler ama yine de Gürcü kurallarını tamamen ortadan kaldıramadılar.

Ahıska Paşalığı'nın dört sancağı valilere (İslam'a geçen beyler) miras yoluyla sahip olunan "Yurtluk" ve "Ojaklık" tarzında özel mülk olarak verildi. Bu sancaklar "Davtar"da birleşmemişlerdi, Osmanlı vergi sistemine tabi değillerdi ve gelirleri beylere aitti; sancak beyleri ise idari bağımsızlığa ve yargı hakkına sahipti.

Mesheti'de Osmanlılar İslam'ı yaymaya başladı. Gürcü feodal beylerin bir kısmı din değiştirdi. Yalnızca köylülük Hristiyan inancını, ana dilini, ahlakını ve ulusal geleneklerini uzun süre korudu. Ahıska Kalesi, Osmanlılar için bir yandan Batı Gürcistan'ı gözetlemek, diğer yandan Kartli-Kaheti'ye karşı Kafkasya'nın dağlık bölgelerine ulaşabilmek için uygun bir sıçrama tahtasıydı. Ahıska Paşalığı, köle satın alma merkezi ve dağ soyguncuları için bir saklanma yeri haline geldi haydut çeteleri buradan iki yüzyıl boyunca Batı ve Doğu Gürcistan'ın nüfusuna sürekli saldırıp onları soydu.

 Rus Hegemonyası ve Sürgün 

1828-1829 yıllarında cereyan eden Osmanlı-Rusya savaşı sonrası Edirne Antlaşmasına göre Rusya Akhaltsikhe (Ahıska) ve Akhalkalaki (Ahılkelek) ile çevresini (Samtskhe Cavakheti, Posof, Palakatsio) almış, antlaşmanın 13. Maddesine göre her iki tarafın sınır bölgelerinde yaşayan halka 18 ay içinde diğer tarafa göç etme hakkı verilmiştir (Vardmanidze, 2013:38). Yaklaşık 75 bin Gürcü Müslüman göç etmiştir. Muhacirliğin bu dalgasının izlerine günümüz Türkiye'sinde güçlükle rastlanmaktadır. Görüldüğü kadarıyla Ahıska Bölgesinden (Samtskhe-Cavakheti) göç edenlerin bir kısmı Osmanlı İmparatorluğunun iç bölgeleri haricinde yakın illere yerleştiler. XIX. yüzyılın otuzlu yıllarında Açara-Kobuleti'de ve genel olarak Çoruh Havzası halkı arasında resmi olarak “Akhaltsikheli Muhaciri” yani Ahıska Muhaciri diye hitap edilen bir kesimin varlığının onaylanmış olması da bu görüşü desteklemektedir. Özellikle 1835 yılında yapılan nüfus sayımı kayıtlarında “Ahıska Muhaciri” olarak adlandırılmışlardır.

Açıktır ki bölge halkının o zamanki etnik yapısından dolayı Samtskhe-Cavakheti'den (Ahıska Bölgesi) göç edenlerin çoğunluğu Gürcü Müslümanlardı. Gürcü çevresinde yerleşenler Gürcü kimliklerini koruyorlar, fakat görüldüğü kadarıyla farklı çevrelere yerleşen, kendi topraklarından ve köklerinden kopan Meskhi'ler ataları ile bağlarını tamamen koparıyor ve asimilasyona maruz kalıyorlardı. Yukarıda ifade ettiğimiz gibi günümüz Türkiye'sinde Meskhi Muhacirlerin izlerine çok zor rastlanmasının temel sebebi herhalde budur. Ancak, Şavşat-Klarceti (Artvin) halkı arasında kendini “Ahıskadan gelmiş”, “Ahıska Türkü” olarak tanımlayan kesimin en azında bir kısmının, net olarak asimile olmuş Gürcülerin soyu olduğunu düşünecek dayanağımız var (Çokharadze, 2013:39).

Yaklaşık 75.000 Gürcü Müslüman Osmanlı'ya göç etti. Bunların yerine Osmanlı idaresinden kaçan 30 binden fazla Ermeni, Ahaltsihe ve Ahalkalaki'ye yerleştirildi. Rus hükûmeti Ermenilere 25 manat tahsis etti ve onları 6 yıl süreyle vergiden muaf tuttu.

 Modern Tarih 

I. Dünya Savaşı sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından 1918-1921 arasında bağımsız olan Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti sınırları içinde yer aldı. 7 Mayıs 1920'de yapılan Moskova Antlaşması'yla Sovyet Rusya, Artvin ve Ardahan bölgelerini Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti'nin bir parçası olarak tanıdı. 1921'de Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Ankara Hükûmeti'nin Gürcistan hükûmetine 23 Şubat 1921'de verdiği nota doğrultusunda Gürcü birlikleri bölgeden çekildi. Türk birlikleri genel bir harekâtla Tao-Klarceti bölgesinin büyük kısmını (Artvin ve Ardahan) ile Batum'u ele geçirdi.Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt, s. 41. Ancak Türk birlikleri Giorgi Mazniaşvili komutasındaki Gürcü ordusu tarafından Batum'dan çıkarıldı ve tarihi Mesheti'nin büyük kısmı Türkiye sınırlarına dahil olurken küçük bir kısmı Gürcistan'da kaldı.

 Ünlü Meshiler 

 Şota Rustaveli (y. 1160— y. 1220)
 İberyalı Antimoz (1650-1716)
 Michel Tamarati
 Vano Merabişvili

 Ayrıca bakınız 
 Ahıska Türkleri
 Samtshe-Cavaheti
 Mesheti

 Kaynakça 

Kategori:Meshetililer