Erivan Vilayeti (Safevî Devleti)

Erivan Vilayeti () veya diğer ismiyle Çukur Saad (), Safevi İmparatorluğu'nun günümüz Ermenistan toprakları merkezli bir vilayetiydi. Bölgenin başkenti, Safevî valilerinin bulunduğu şehir olan Erivan'dı.

Safevi döneminin sonunda vilayet, Beyazıt, Mağazbert, Maku, Nahçıvan, Sederek, Şadidlu, Zaruzbil ve aşiret bölgesi Dunbuliler olarak çeşitli alt idari bölgelere sahipti.

Erivan ve Karabağ illeri, İran Ermenistanını oluşturan iki idari bölge idi.

 Tarih 
İlin alternatif adı Çukur Saad, on dördüncü yüzyıldan beri kullanılan bir isimdir. Adın kökeni, Timur’a Orta Asya'da eşlik eden Türk Saadlu kabilesinin lideri olan Amir Saad'a dayanmaktadır. Saadlu halkı, liderleri Amir Saad altında öne çıkmış ve Amir Saad'ın valisi olduğu Erivan'a yerleşmiştir. Çukur Saad, "Saad Vadisi" anlamına gelmektedir.

Erivan Vilayeti topraklarını da içermiş tarihi Ermenistan Krallığı, Safevî İmparatorluğu'nun en eski günlerinden beri bu devletin bir parçası olmuştur. 1502 yılında, Erivan'a ilk vali ataması Şah I. İsmail (1501-1524) tarafından gerçekleştirilmiştir ve Safevi kraliyet kaynaklarında ilden 1505 ve 1506 gibi erken bir tarihte de söz edilmektedir. 1555 Amasya Barış Anlaşması sonucunda Safeviler'in kralı I. Tahmasb (1524-1576), Ermenistan'ın batı kısmını genişlemekte olan Osmanlı Devleti'ne devretmek zorunda kalmıştır.

1578'de, Osmanlılar Safevi İmparatorluğunu işgal etti ve 1583'te Erivan eyaletine el koydu. 1604'te ise Safevi Kralı I. Abbas (1588-1629) bölgede Safevi egemenliğini yeniden kurmuştur.

Aynı yıllarda, eyaletin güvenlik açıklarına sahip olduğunun fark eden Kral Abbas, Ermenilerin topluca Erivan Eyaletini de içeren Ermenistan topraklarından İran'ın iç kısımlarına tehcir edilmelerini emretmiştir.

On yedinci yüzyılın başlarında, 19.000 adet Katolik Ermeni, Nahçıvan, Ernjak ve Jahuk bölgelerinde üç kasaba ve on iki köyde yaşamaktaydılar ve hizmetlerinde  on Katolik kilisesi bulunuyordu. Safevi İmparatorluğu'nun çökmeye başladığı 17. yüzyılın ikinci yarısında, I. Süleyman döneminde (1666-1694), Nahçıvanlı Katolik Ermenilerin durumu kötüleşti. Devlet görevlileri tarafından artan dinsel hoşgörüsüzlük ve suistimalin sonucu olarak, Nahçıvan Ermeni Katoliklerinin büyük çoğunluğu müslüman olmak zorunda bırakılmıştır. Geri kalan azınlık Ermeni Apostolik Kilisesi'ne geri dönmüş veya İzmir, İstanbul ve Bursa gibi Osmanlı İmparatorluğu'ndaki diğer şehirlere göç etmiştir.  
sağ|küçükresim| Sultan Hüseyin'in (1694-1722) 1702 tarihli Erivan darphanesinde basılmış sikkesi 
1639'da Safeviler ve Osmanlılar, Zuhab Antlaşması sonucunda Doğu Ermenistan'ın bir İran, Batı Ermenistan ise bir Osmanlı toprağı olduğunu kabul etmişlerdir. 1639'dan sonraki bu dönem, ilde barış ve refaha sebep olmuştur. On yedinci yüzyılın sonunda ise Erivan Eyaleti, imparatorluktaki Katolik misyonerliklerin merkezi haline gelmiştir. 

1679 yılında, il çok sayıda kayda değer yapının yıkılmasına ve hasar görmesine neden olan bir depremin merkez üssü idi.

1714 yılında, vilayetin başkenti Erivan'ın belediye başkanı Muhammed Rıza Bey Fransa'nın yeni Safevi büyükelçisi olarak atanmıştır.

1724'te Osmanlı ve Rus güçleri çökmekte olan imparatorluğu istila etmiş ve İstanbul Antlaşması (1724) ile fethedilen bölgeleri aralarında bölmeyi kabul etmişlerdir. Anlaşma uyarınca, Osmanlılar Erivan eyaletinin topraklarını kazanmıştır.

1735'te Nadirkulu Bey (daha sonra Nadir Şah olarak bilinecektir) Erivan Eyaleti de dahil olmak üzere, Kafkasya üzerindeki Safevi kontrolünü restore etmiştir. 1736'da ise Safevîleri sınır dışı edip Afşar Hanedanlığını kurarak kendisi kral olmuştur.

 Safevi kuvvetleri 
Erivan Vilayeti, kısmen Osmanlı İmparatorluğu'yu sınır olması nedeniyle Safeviler için büyük öneme sahipti. Kral Süleyman'ın saltanatının (1666-1694) ikinci döneminde Safevî İmparatorluğu'na seyahat etmiş Fransız misyoner ve gezgin Père Sanson, Erivan eyaletinde 12.000 Safevi askerinin görevlendirildiğini yazmıştır. 

 Dini ve etnik ilişki 
İldeki çoğunluğu Müslümanlar oluştururken, etnik Ermeniler azınlıktı, ancak on dördüncü yüzyılın ortasına kadar Ermeniler Doğu Ermenistan'da çoğunluğu oluşturmuştur. On dördüncü yüzyılın sonunda, Timur'un kampanyaları ve takip eden egemen devletlerin Ermeni halka karşı yürüttüğü tehcirler sonucunda, İslam egemen inanç olmuş ve Ermeniler Doğu Ermenistan'da azınlık konumuna gelmişlerdir.

 Valilerin listesi 
 tarih  Vali  1502-?  Karaçe-Elyas Beybordlu  1509-?  Amir Bey Movsellu Torkman  1514-?  Hüseyin Bey Lale Ustaclu'nun oğlu Hamza Bey  1516-1527  Rumlu Div Sultan   1527  Süleyman Bey Rumlu  1549-1550  Hüseyin Han Sultan Rumlu  1551-1568  Şahkulu Sultan Ustaclu, Hamza Sultan Kazak'ın oğlu  1568-1575  Tokmak Han Ustaclı  1575-1576  Ebu Torab Sultan  1576-1577  Halil Han Afşar  1578-1583  Tokmak Han Ustaclı  1583-1604  Osmanlı işgali  1604-1625  Amir Güne Han Agçe-Koyunlu Kacar (Saru Aslan)  1625-1635  Tahmasp Ali Han Agçe-Koyunlu Kacar (Şir-bace)  1635-1636  Osmanlı işgali  1636-1639  Kalb Ali Han Afşar  1639-1648  Çağatay Kotuk Muhammed Han  1648-1653  Kaykhosrow Han Çerkes  1654-1656  Muhammedkulu Hanı  1656-1663  Necefkulu Han Çerkes  1663-1666  Abbaskulu Han Kacar (Amir Gune Han'ın oğlu)  1666-1674  Safi Han Lezgi  1674  Saru Han Bey (geçici vali)  1674-1679  Safikulu Han  1679-1688  Zal Han  1690-1693  Muhammedkulu Han  1693  Farz Ali Han  1695-1698  Allahkulu Han  1700  Farz Ali Han  1704  Muhammed Han  1705  Abdül-Mesut Han  ? -1716  Muhammed Ali Han  1716-?  Selefin isimsiz oğlu  1719-1723  Mehr-Ali Han  1723  Mahmudkulu Han  1724-1735  Osmanlı işgali  1735-1736   Nadirkulu Bey (Nadir Şah) 

Ayrıca bakınız
Revan Hanlığı

Kaynakça

 Kaynakça 














Kategori:Batı Azerbaycan Eyaleti tarihi
Kategori:İran Ermenileri
Kategori:17. yüzyılda Ermenistan
Kategori:Safevîler
Kategori:İncelenmemiş çeviri içeren sayfalar