Zaza-Gorani dilleri

Zazaca ve Goranice, İran dillerinin kuzeybatı İran koluna ait iki dildir.Joyce Blau (1989), « Gûranî et zâzâ » in R. Schmitt (ed.), Compendium Linguarum Iranicarum, Wiesbaden, Reichert, p. 336. Her iki dilin de arkaik özellikler taşımasına bağlı olarak bazı araştırmacılar iki dili birlikte, Zaza-Gorani biçiminde, değerlendirmiştir.Joyce Blau (1989), « Gûranî et zâzâ » in R. Schmitt (ed.), Compendium Linguarum Iranicarum, Wiesbaden, Reichert, p. 336. Varsayımsal Zaza–Gorani grubuna bağlı diller Zazaca and Goranicedir. Türkiye'de konuşulan Zaza dili, Güney Zazaca ve Kuzey Zazaca olmak üzere iki ana Zaza dilinden oluşmaktadır. İran ve Irak'ta konuşulan Gorani dili ise Hawraman, Kakai, Gawhara,  Kandula, Zardayana, Shabaki, Ṣārlī, Bāǰalāni (Bēǰwān) ve Gawrajuyi diyalektlerinden oluşmaktadır ve Kürt dillerinden farklıdır.

 Diller 
Ethnologue'da Goranice Bajelani [bjm], Gurani [hac], Kakayi [sdf] ve Shabak [sdb] dillerine; Zazaca ise Kuzey Zazaca (Zazaki, Northern [kiu]) ve Güney Zazaca (Zazaki, Southern [diq]) olmak üzere iki dile ayrılmıştır. Zaza-Gorani dillerini dilbilimde Kürtçeden ayrı olarak başlı başına İran dilleri grubu olarak kabul edilmektedir.Building a corpus for the zaza–gorani language family - ACL anthology. (n.d.). https://aclanthology.org/2020.vardial-1.7.pdf  Paris Kürt Enstitüsü başkanı, dilbilimci Prof. Dr. Joyce Blau ile yapılan röportajda bu diller hakkında şunları söylemiştir: "Bugün Gorani'nin fazlasıyla Sorani dili etkisinde olduğu biliniyor ve Goranların çoğu Kürtçe (Sorani lehçesi) konuşuyor. Gorani İran'ın güney kesiminde, Kermanşah'in kuzeyinde konuşuluyor. Zazalar ise göç ettirildiler ve şimdi Anadolu'nun ortasında bir üçgende yaşıyorlar." ifadelerini kullanmıştır. Ayrıca Blau: "Muhtemelen Gorani ve Zazaca'nın mazisi Kürtçe'ninkinden daha eskidir. Kürtler; Zazalar'ın ve Goranların çoğunu asimile ettiler fakat hepsini edemediler." deyip bu dillerin Kürtçeden daha eski olduğunu vurgulamıştır.Zaza-Gorani Dil hakkında Prof.Dr.Joyce Blau nun görüşleri Buna karşılık bu dillerin konuşanlarının kendilerini etnik olarak Kürt kimliği altında gördükleri de iddia edilmekle birlikte bu diller bazı ilk dönem araştırmacıları tarafından Kürt dilleri ile birlikte değerlendirilmiştir.Erik Anonby, Atlas of the Languages of Iran: A working classification  (erişim: 29.04.2023)Yusupova Z. A; The Gorani Dialect of Kurdish as Represented in the Literary Monuments from the 18th to 19th Centuries Курдский диалект горани по литературным памятникам XVIII—XIX вв. . St Petersburg, Nauka Publishers 1998.Ayyoubi, Kerim Rakhmanovich  & Smirnova, Iraida Anatolʹevna / Ed. Yusupova, Zare Aliyevna (1998), The zaza dialect of the Kurdish Language (Dersim), Moscow: Center for Kurdish Studies, 102 sayfa. (И.А.Смирнова, К.Р.Эйюби. Курдский диалект заза /Отв. ред. З. А. Юсупова. М.: Центр курдских исследований, 1998. 102 с. ), s. 94: "In this work ("introduction") the ivalidness of an approach to Zaza dialect as to the independent language (as it represented in some works) is shown, and its Kurdish nature is proved ("Conclusion")."Müller, Friedrich (1865) Beiträge zur Kenntniss der neupersischen Dialekte: Zaza-Dialekt der Kurdensprache (Aus dem November-Hefte des Jahrganges 1864 der Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften, XLVIII. Bd., besonders abgedruckt), cîld: 3

 Eleştiri 
Bazı benzerliklere rağmen, Zaza ve Gorani dilleri arasında önemli dilbilimsel farklılıklar bulunmaktadır. Bu farklılıklar nedeniyle, Zazaca ve Goranicenin diğer Kuzeybatı İran dilllerinden ayrı olarak, kendi aralarnda bir Zaza-Gorani grubu oluşturduğuna dair genel kabul görmüş bir görüş yoktur. Zazaca ve Goranice arasındaki belirgin farklılıklar, Zaza dilinin ilk araştırmacılarından Karl Hadank tarafından da tespit edilmiştir. Hadank, Zazacanın dilbilimsel olarak ilk kez incelendiği "Mundarten der Zâzâ"' adlı eserinin "Zâzâ und Gûrânî" bölümünde, bazı benzerliklere rağmen Zaza ve Goran dilleri arasında; fonolojik farklılıklar, zaman yapılarındaki farklılıklar ve ayrılıklar, fiil çekimleri, şahıs ekleri, temel söz dağarcığı ve gramatik cinsiyet farklılıkları (Zaza dilinde, fiil çekimleri de dahil olmak üzere, cinsiyet çekiminin son derece açık olmasına karşılık Gorani dilinde ise cinsiyetin neredeyse tamamen ölmesi), öneklerde ve soneklerdeki farklılıklar (Zaza dilinde tanımlık bulunmamasına karşılık Gorani dilininde tanımlıkların belirgin biçimde kullanılması) ve Gorani dilinin Zaza dilinde bulunmayan karakteristik edatları gibi ciddi farklılıklar olduğunu tespit etmiştir.Hadank, Karl (1932). Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor (in German). Walter de Gruyter. ss. 4-26. Zaza ve Gorani dillerini birleştirdiği varsayılan dilsel özellikler, Simnanca, Sengserce, Tatça, Beluçça, Talışça ve Gilekçe gibi dillerde ve lehçelerde de bulunmaktadır. Zazaca, Hazar dilleri (Hazar bölgesinde konuşulan İran dilleri) ile, Goranicede bulunmayan, belirgin paralellikler göstermektedir. Bunlara bağlı olarak, sıklıkla varsayıldığı gibi Zaza-Gorani grubunu destekleyecek yeterli kanıt bulunmadığı, mevcut benzerliklerin Zaza ve Gorani dillerinin tarihsel birliktelik oluşturduğunu desteklemediği ve Zaza-Gorani grubunun, diğer Kuzeybatı dil gruplarının aksine, kendi başlarına bir grup oluşturduklarını gösteren herhangi bir birleştirici özellik bulunmadığı belirtilmiştir.Haig, G., & Öpengin, E. (2024). Introduction to Special Issue Kurdish: A critical research overview. Kurdish Studies Archive, 107-110.

Aynı şekilde Zaza dili ve Gorani dilleri arasında, diğer Kuzeybatı dil gruplarından ayrı bir Zaza-Gorani grubu oluşturduklarını gösterecek herhangi bir birleştirici özellik bulunamamıştır. Zaza dili, Talışça, Tatça, Gilekçe ve diğer Hazar dilleri ile Gorancada bulunmayan birçok ortak özellik paylaşmaktadır. Bu noktada dilbilimciler Jost Gippert ve LeCoq Beluçça ve Sengserceyi de aynı alt gruba ait saymış ve bu Zaza-Gorani dilleriyle birlikte bu gruba tarihi Hyrkania bölgesini anımsatan Hyrkan dilleri (Gurgan, Cürcan) grubu adını vermiştir. Dilbilimci Ludwig Paul'a göre ise bu diller Kürtçeden ayrı olup ölü bir İran dili olan Eski AzericeninLutwig Paul, "Zazaki", Gernot Windfuhr, Iranian Languages, Routledge, 2012, ISBN 978-0-7007-1131-4, Chapter Nine. yanı sıra Talişçeye de daha yakındırlar. Hazar Denizi kıyısında konuşulan Kuzeybatı İran dilleri ile aralarında da dilbilgisi ve sözcük dağarcığı bakımından önemli benzerlikler bulunur.

 Köken 
Kuzeybatı İran dilleri, 11. yüzyılda bölgeyi istila etmiş ve sonrasında Eski Azerice olarak adlandırılacak olan Türk dilleri tarafından büyük ölçüde asimile edilmiştir. 16. yüzyıla gelindiğinde bu diller, Hazar'ın çevre bölgeleri dışında yerli bir dil olmaktan çıkmıştır. Bununla birlikte bu kuzeybatı lehçelerinden Zazaca ve Goranice bu alanın dışında hayatta kalmış iki dili oluşturmaktadır. Bölgenin güneyine yayılmış Goranice günümüzde sadece Kirmanşah şehrinin bazı mahallelerinde hayatta kalmıştır.

Ehl-i Hak'ın dili olarak Goranice, önemli bir edebiyata sahiptir. Türkiye'nin doğusunda, Kürtlere bitişik yaşayan Zazaların Hazar'ın güney kıyısından gelmiş Deylem göçmenlerinin soyundan geldiği bazıları tarafından düşünülmektedir. Türkiye Zazaları, ataları gibi dilin Dimli olarak adlandıran güney lehçesinin konuşurlar.

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 

 www.zazaki.de
 www.zazaki.net (Kırmanc, Zaza, Kırd, Dimli) 
 Radyo Zaza

Kategori:Kuzeybatı İran dilleri
Kategori:Zazaca