Wayang

Wayang, Malezya, Endonezya'da ve Güneydoğu Asya'nın diğer bölgelerinde oynatılan geleneksel kukla tiyatrosuna ve oynatılan kuklalara verilen isim.

Kukla ustasının oynattığı, deriden (wayang kulit), düz tahtadan (wayang klitik) veya üç boyutlu tahtadan (wayang golek) yapılmış kuklaların yarı saydam bir zemine yansıtılan gölgeleri ile ve bazen oyuna insan karakterlerin de katılması ile dramatik bir hikâye anlatılır.

Bu oyun, UNESCO tarafından İnsanlığa Sözlü ve Maddi Olmayan Mirasın Başyapıtı olarak belirlenmiş bir kültürel gelenektir. Güneydoğu Asya coğrafyası boyunca; özellikle de Endonezya adaları, Malay yarımadası ve Borneo’da halen sürdürülmektedir.

 Adlandırma ve terimler 
küçükresim|upright=1.18|Wayang kulit temsili ve gamelan orkestrası
Wayang, Endonezya diline "gölge" anlamına gelir, tiyatro temsili anlamında da kullanılır. Hem kukla tiyatrosunun kendisine hem de oynatılan kuklalara "wayang" denilmektedir. Kuklalar deriden yapılmışsa ise oyun, "wayang kulit" olarak adlandırılır; kulit, "deri" demektir.

Bütün karakterlerin konuşmalarını seslendiren ve kuklaları oynatan tek bir kuklacı vardır. Wayang oynatan kuklacıya dalang denilir. Dalang, temsillerde insan ruhunun tüm hallerini kuklalar yoluyla perdeye aktarır. Temsil sırasında dalang hiçbir metine bakmadan hikâye anlatır, hem oyunu hem de müzisyenleri yönlendirir. Temsilde dalang, ulu güçleri ve tanrıları simgelemektedir. Kuklalar ruhları, sahne, dünyayı; sahneye yansıtılan hindistan cevizinden yapılmış ışık ise güneşi simgeler. İzleyicilerin bir kısmı figürleri perdeye düşen gölgeler olarak izlerken bir kısmın dalangın arkasına oturarak oyunu izler.

Wayang temsili sırasında perde arkasında ağırlıklı olarak vurmalı çalgılardan oluşa bir saz grubu müzik icra eder. Gölge oyununda müzisyenlik yapanlara gamelan adı verilir.

 Geçmişi 
Wayang'ın kökeni hakkında farklı görüşler vardır. Bir görüşe göre bu gölge oyununun kökeni, Güney Hindistan'dan MÖ 3. yüzyılda ortaya çıkmış, tholu bommalata adı verilen deri tabanlı kukla sanatlarına dayanır. Bu görüşe göre tholu bommalata, tholpavakoothu, rabana chhaya gibi adları olan deri tabanlı kukla sanatı gelenekleri Hindistan'ın doğu kıyı bölgelerinden Endonezya adalarına gelmiş ve Orta Çağ döneminde adalarda Hinduizm'in yayılması ile birlikte yayılmıştır.

Bir başka görüşe göre gölge oyunları ilk kez Çin'de ortaya çıkmıştır. Rivayete göre, Han Hanedanı'ndan yedinci imparator Wu Ti, MÖ 121 yılında çok sevdiği karısını kaybedince bir saray sanatçısı çok üzülen imparatoru teselli için karısının hayalini bir perde arkasından göstererek ilk gölge oyunu gösterisini sunmuştur. Saraylarda gösterilen ve aristokrasinin betimlendiği ilk Çin gölge oyunları zamanla halka mal olmuş ve yayılmıştır.

Üçüncü bir görüşe göre wayang kuklaları, Asya anakarasındaki herhangi bir gölge kuklası türünden türetilmemiştir, Cava'ya özgüdür. Cava ve Bali'deki wayang kulit'te kullanılan bazı teknik terimler, Budist veya Hindu mitolojileriyle örtüşse bile yerel dillere dayanmaktadır.James R. Brandon (2009). Theatre in Southeast Asia. Harvard University Press. pp. 143–145, 352–353. ISBN 978-0-674-02874-6.

Wayang geleneği Güneydoğu Asya coğrafyası boyunca; özellikle de Endonezya adaları, Malay yarımadası ve Borneo'da halen sürdürülmektedir. Wayang, Kasım 2003'te UNESCO tarafından İnsanlığa Sözlü ve Maddi Olmayan Mirasın Başyapıtı olarak ilan edilmiştir.

 Kukla yapım süreci 
küçükresim|upright=1.18|Bali'de Sukawati yöresinde wayang kuklası yapımı
Deriden kuklaların üretim sürecine Tatah Sungging denilir. Islatıldıktan sonra gerilerek kurutulmuş bizon derisinin özel çivilerle, tahta tokmaklar yardımıyla minik minik delinerek biçimlendirilmesi, üstüne karakterin vücut hatları ve kostümlerinin çizilmesi, birkaç aşamadan oluşan boyama ve üzerine batik desenlerinin işlenmesi gibi adımları içerir. Her bir karakteri yapmak haftalar, aylar alabilmektedir.

Bir temsilde 200 civarında karakter rol alır. Tüm wayangların ana rengi altın rengidir; kötü karakterler pembe, iyiler siyah renkte boyanır. Temsil sırasında iyi ve soylu karakterler sağda, kötü karakterler sol tarafta yer alır.

 Bazı wayang türleri 

 Malezya 
Malezya'da birbirlerinden çok küçük farklarla ayrılan dört wayang kulit tarzı vardır:

Wayang Kulit Jawa ya da Wayang Kulit Purwa, Endonezya'nın Cava adasında ortaya çıkmış bir türdür. Malezya'nın Selangor ve Johor bölgelerinde oynatılır. Mahabarata ve Ramayana destanlarındaki iyi ve kötü arasındaki savaş anlatılır.

Wayang Kulit Gedek, Malezya'nın Kedah bölgesinde, yörenin aksanı ile oynatılan bir tarzdır. Ana karakterler Etong ve Etaudur. Güncel toplumsal olaylar canlandırılır. Tasvirler profilden değil, karşıdan göründüğü gibi yapılmıştır.Wayang Kulit Kelantan ya da Wayang Kulit Siyam, Malezya'nın Kelantan bölgesinin sınır komşusu Tayland'da ortaya çıkmış bir türdür. Ramayana destanındaki öyküleri işler. Kelantan ve Terengganu eyaletlerinde yaygın idi ancak 1990'larda bu eyaletlere Malezya İslam Partisi'nin iktidar olmasından sonra dinî gerekçelerle yasaklandı. Sadece turistler için gösteri yapılmasına izin verildiğinden bu sanat yaygınlığını yitirdiWayang Kulit Malaya, Ramayana ve Mahabarata ile birlikte Panji öykülerinin de anlatıldığı bir türdür.

 Endonezya 
Endonezya'da 1960'lı yıllarda Hristiyanlığı yaymayı amaçlyan Timotheus L Wignyosubroto, İncil'den aldığı öyküleri wayang ile halka sunarak wayang ile farklı bir kültürü birleştirme fikrine öncülük etmiştir. 1985'te ise dalang Suryadi Warnosuhardjo İslamî öğelerle wayang kuilti birleştirerek Wayang Sadat' denilen yeni bir tarz oluşturmuştur. Warnosuhardjo, babasının Endonezyalı Müslüman halkın Wayang Kulit'i Hindu geleneklere göre değil de İslâmî öğretilere göre sürdürmesi gerektiği fikrini hayata geçirmişti.

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 

 Historical Development of Puppetry: Scenic Shades (includes informations about wayang beber, kulit, klitik and golek) 
 Seleh Notes article on identifying Central Javanese wayang kulit
 Wayang Orang (wayang wong) traditional dance, from Indonesia Tourism
 Wayang Klitik: a permanent exhibit of Puppetry Arts Museum
 Wayang Golek Photo Gallery, includes description, history and photographs of individual puppets by Walter O. Koenig 

Kategori:Endonezya'da kültür
Kategori:Malezya'da kültür
Kategori:Kuklacılık
Kategori:Somut olmayan kültürel miras