Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi

Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (), aynı zamanda Deniz Hukuku Sözleşmesi veya Deniz Hukuku Antlaşması olarak da adlandırılır. Sözleşme 10 Aralık 1982 tarihinde Jamaika'nın Montego Bay kentinde imzalanmış olup 16 Kasım 1994 tarihinde yürürlüğe girmiştir. 

UNCLOS, tüm deniz ve denizcilik faaliyetleri için hukuki bir çerçeve oluşturan uluslararası bir antlaşmadır. Ekim 2024 itibarıyla 169 egemen devlet ve Avrupa Birliği taraf olmuştur. Amerika Birleşik Devletleri, İsrail ve Türkiye'nin de aralarında bulunduğu ülkeler bu anlaşmaya imza atmamıştır. Buna karşın bu ülkeler dışında bulunan ve büyük güç olarak nitelendirilebilecek ülke bu sözleşmenin imzacısı ve tarafı olmuşlardır.
küçükresim|BM Deniz Hukuku Sözleşmesi Logosu
Sözleşme, 1973–1982 yılları arasında gerçekleştirilen Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Üçüncü Konferansı'ndan (UNCLOS III) doğmuştur. UNCLOS, 1958 Yüksek Denizler Sözleşmesi'ne ilişkin dört antlaşmanın yerini almıştır. UNCLOS, Guyana'nın antlaşmayı onaylayan 60. ülke olmasından bir yıl sonra, 1994'te, gerekli olan 60 ülkelik onay kotasının uluslararası düzeyde tamamlanmasıyla resmen yürürlüğe girmiştir. 2023 yılında, uluslararası sularda deniz yaşamını korumaya yönelik olarak sözleşmeye ek bir araç olarak Yüksek Denizler Antlaşması üzerinde mutabakat sağlanmıştır. Bu, Deniz Koruma Alanları ve çevresel etki değerlendirmeleri gibi önlemleri içermektedir.

Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri, onay ve katılım belgelerini kabul etmektedir. Sözleşmeye taraf devletlerin toplantılarına ise Birleşmiş Milletler tarafından destek sağlanmaktadır. Buna karşılık, Birleşmiş Milletler Sekretaryası sözleşmenin uygulanmasında doğrudan bir operasyonel rol üstlenmemektedir. Bununla birlikte, Birleşmiş Milletler'e bağlı uzman bir kuruluş olan Uluslararası Denizcilik Örgütü bir rol oynamakta, ayrıca Uluslararası Balina Avlama Komisyonu ve sözleşme tarafından kurulmuş olan Uluslararası Deniz Tabanı Otoritesi (ISA) gibi diğer organlar da görev yapmaktadır.

 Arka plan 
Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi, kökeni 17. yüzyıla uzanan eski “denizlerin serbestliği” kavramının yerini almıştır. Bu kavrama göre, ulusal haklar bir devletin kıyılarından itibaren uzanan belirli bir su kuşağıyla sınırlıydı. Hollandalı hukukçu Cornelius van Bynkershoek tarafından geliştirilen “top atışı” kuralına göre bu kuşak genellikle 3 deniz mili (5,6 km; 3,5 mil) (üç millik sınır) olarak kabul edilmekteydi. Ulusal sınırların ötesindeki tüm sular uluslararası sular sayılırdı. Buna göre uluslararası sular, Hugo Grotius'un ileri sürdüğü "mare liberum" (denizlerin serbestliği) ilkesine uygun olarak tüm devletlerin kullanımına açık, ancak hiçbirine ait olmayan sular olarak tabir edilmiştir.

20. yüzyılın başlarında bazı devletler, maden kaynaklarını kapsamak, balık stoklarını korumak ve kirlilik denetimlerini uygulayabilmek amacıyla ulusal iddialarını genişletme arzusunu dile getirdiler. Milletler Cemiyeti 1930'da Lahey'de bir konferans topladı ancak herhangi bir anlaşmaya varılamadı. Bir devletin doğal kaynaklarını koruma hakkına ilişkin teamül hukuku ilkesine dayanarak Harry S. Truman, 1945'te Amerika Birleşik Devletleri'nin kontrolünü kıta sahanlığındaki tüm doğal kaynakları kapsayacak şekilde genişletti. Diğer devletler de kısa sürede bunu izledi. 1946 ile 1950 yılları arasında Şili, Peru ve Ekvador, Humboldt Akıntısı balıkçılık sahalarını kapsamak üzere haklarını 200 deniz miline (370 km; 230 mil) kadar genişlettiler. Diğer devletler ise karasularını 12 deniz miline (22 km; 14 mil) çıkardı.Marley, David (2011). Modern piracy : a reference handbook. Santa Barbara, Calif.: ABC-CLIO. ISBN 978-1-59884-434-4. OCLC 699488885

1967 yılına gelindiğinde yalnızca 25 devlet hala eski üç deniz mili sınırını kullanırken, 66 devlet 12 deniz mili (22 km) karasuları sınırı belirlemişti ve sekiz devlet 200 deniz mili (370 km) sınır kabul etmişti. 15 Temmuz 2011 itibarıyla yalnızca Ürdün 3 millik (4,8 km) sınırı kullanmaya devam etmektedir.[11] Bu sınır ayrıca bazı Avustralya adalarında, Belize'nin bir bölgesinde, bazı Japon boğazlarında, Papua Yeni Gine'nin belirli alanlarında ve Cebelitarık gibi birkaç Britanya Denizaşırı Toprağı'nda da uygulanmaktadır.Alexander, Lewis M. (2017). "transit regions of the world". In Roach, J. Ashley (ed.). Navigational Restrictions within the New LOS Context. pp. 143–173. doi:10.1163/9789004327115_006. ISBN 9789004327108. Archived from the original on 17 April 2021. Retrieved 25 September 2020.

UNCLOS, toprak anlaşmazlıklarıyla ilgili konuları ele almaz veya egemenlik meselelerini çözmeyi amaçlamaz. Zira bu alan, toprak kazanımı ve kaybına ilişkin teamül hukuku kuralları tarafından düzenlenmektedir.

Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları'nın 14'üncü hedefi, UNCLOS'un hukuki çerçevesiyle uyumlu olarak okyanusların ve kaynaklarının korunmasına ve sürdürülebilir kullanımına ilişkin bir hedef içermektedir.

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 

 Text of the treaty (pdf)
 List of countries that have ratified Law of the Sea Conventions
 International Tribunal for the Law of the Sea

Deniz Hukuku Sözleşmesi
Kategori:Denizcilik antlaşmaları
Kategori:Su ve çevre
Kategori:1982'de antlaşmalar