Galataport

Galataport, İstanbul Karaköy'de yer alan  kruvaziyer limanı ve karma kullanımlı tesis niteliği taşıyan bir yapıdır. Konum olarak  İstanbul Boğazı'nın Avrupa yakasında, Haliç ile birleştiği noktada yer almaktadır.  Proje, Doğuş Grubu ve Bilgili Holding ortak girişimidir. Her iki grup da projeye 1,8 milyar ABD dolarının üzerinde yatırım yapmıştır. Tesis, Boğaz kenarında 1.2 km'ye sahip sahil şeridinde yer alır. Otel, kafe, restoran, butik mağazaları, ofisleri ve iki sanat müzesini bünyesinde barındırır. Proje, kamunun kıyıya erişimini zorlaştırması, inşaat calışmalarının tescilli kültür varlıklarının yıkımına ve bölgedeki yapılarda hasara yol açması nedeniyle kamuoyunda tartışma konusu olmuştur.

Tarihçe
1900'lu yıllardan itibaren İstanbul'un en önemli endüstriyel ulaşım ve taşıma alanı olan bu bölgede 1958 yılında Sedat Hakkı Eldem tarafından tasarlanan antrepolar inşa edildi. 1982 yılında bölge, turizm merkezi ilan edildi. 1987 yılında yük gemisi girişlerine ve 1988 yılında tırların girişlerine kapatılması nedeniyle antrepolar ve gümrük limanı işlevlerini yitirmeye başladı. 1993 yılında Koruma Kurulu bu bölgeyi Kentsel Sit Alanı yaptı. 2000'li yılların başından itibaren antrepolar kiralanmaya başlandı. 2004 yılında İstanbul Modern açıldı. İstanbul 2 No'lu Koruma Kurulu Antrepo 4'ün İstanbul Modern ve Antrepo 5'in M.S.G.S.Ü. İstanbul Resim Heykel Müzesi olarak korunmasına karar verdi. İnşaatın başladığı Şubat 2015'e kadar bu alandan gemilerden yükleme, depolama ve boşaltma işlemleri devam etti. Dört antrepodan oluşan, 30.175 metrekare açık alan ve 78.810 metrekare kapalı alana sahip olan limanın uzunluğu ise 1750 metreydi. Burası İstanbul'da kruvaziyer yolcu gemilerinin demirlediği tek nokta idi. İnşaat başladığından beri İstanbul'da kruvaziyer yolcu gemilerinin demirleyebileceği herhangi bir liman yoktu.

Galataport İstanbul projesinin ilk ihalesini Türkiye Denizcilik İşletmeleri Eylül 2005'te gerçekleştirdi. Bu ihaleyi Sami Ofer'in ortak olduğu Royal Caribbean Cruises konsorsiyum kazandı. İhale bedeli olarak 3 milyar 538 milyon avro önerildi. İstanbul Şehir Plancıları Odası Galataport projesinin inşa edilmesine imkân verecek imar değişikliğinin iptali için dava açtı. Danıştay 6. Dairesi bu imar değişikliğini onaylayan Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın kararının yürürlüğünü oybirliğiyle durdurdu.

İkinci ihale Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından gerçekleştirildi. 16 Mayıs 2013 tarihinde yapılan ihaleyi Doğuş Holding 702 milyon dolarlık teklif ile kazandı.

Ocak 2014'te Doğuş Grubu ile Bilgili Holding'e bağlı BLG Capital  ortaklığı ile Salıpazarı Liman İşletmeciliği ve Yatırımları kuruldu. Şubat 2014'ten beri bu şirket Galaport projesi kapsamında faaliyetlerine başladı. Bilgili Holding Yönetim Kurulu Başkanı Serdar Bilgili projenin Şubat 2015'te başlayacağını duyurdu.

 İhale 
Salıpazarı Limanı'nın özelleştirilmesine ilişkin ihale, 16 Mayıs 2013 tarihinde Özelleştirme İdaresi tarafından gerçekleştirilmiş olup, ihaleyi 702 milyon Amerikan doları teklif ile Doğuş Grubu kazanmıştır. 2014 yılının Ocak ayında Doğuş Grubu ile Bilgili Holding'e bağlı BLG Capital arasında bir ortaklık kurulmuş ve bu ortaklık kapsamında limanın geliştirilmesi ile işletilmesinden sorumlu Salıpazarı Liman İşletmeciliği ve Yatırımları A.Ş. adlı şirket oluşturulmuştur. Türkiye Denizcilik İşletmeleri A.Ş. ile yapılan devir sözleşmesi doğrultusunda, Şubat 2014 tarihinde liman sahasının devri tamamlanmış ve şirket faaliyete geçmiştir. 14 Şubat 2018 tarihinde şirketin unvanı Galataport İstanbul Liman İşletmeciliği ve Yatırımları A.Ş. olarak değiştirilmiştir.

 İnşaat 
Şubat 2015'te başlayan projenin 2018 yılının son çeyreğinde tamamlanması hedeflendiği yetkililer tarafından açıklandı. Temmuz 2016'da Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu izni çıktı. Ağustos 2016'da projenin finansmanı için 6 Türkiye kökenli banka ile toplam 3.3 milyar TL kredi anlaşmaları yapıldı. Bu anlaşmalara göre Yapı Kredi Bankası 275 milyon avro, Garanti Bankası 255 milyon avro, Türkiye İş Bankası 150 milyon avro, Ziraat Bankası 130 milyon avro, Türkiye Sınai Kalkınma Bankası 110 milyon avro ve Finansbank 100 milyon avro kredi sağlamayı taahhüt etti.

16 Şubat 2017 tarihinde tescilli bir kültür varlığı olan Karaköy Yolcu Salonu yıkıldı. 1 Mart 2017 tarihinde ise, yıkmadan güçlendime kararına rağmen tarihi Paket Postanesi'nin denize bakan ön cephe duvarı ile kısa yan duvarları ayakta bırakılarak, kalan kısmı yıkıldı.

Proje kapsamı ve yapılar
Projenin ana fonksiyonu kruvaziyer terminali veya ona hizmet eden bekleme alanları ve biletleme kontuarlarıdır. Bu fonksiyonlara yardım amacıyla devlet otoriteleri için kullanım alanları, duty free dükkânları, teknik alanlar, otel, restoran ve diğer ticari işletmeler de bulunmaktadır. Bu işlevlerin yanı sıra konaklama, yeme-içme, çalışma alanları yer almaktadır.

 Paket Postanesi (1907-1911) 

Karaköy rıhtımı üzerinde yolcu salonu olarak inşa edilen ilk yapı, daha sonra Türkiye Denizcilik Bankası A.Ş. Hastanesi ve Paket Postanesi olarak da kullanılmıştır. Günümüzde hâlen Paket Postanesi olarak anılan ve Galata Rüsumat (Gümrük) Binası adıyla da bilinen bu yapının mimarına ilişkin kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Yapının ilk inşa edildiği dönemde zemin katı yolcu salonu işlevi görmüş; üst katlarında ise Fransızlara ait İstanbul Rıhtım, Dok ve Antrepo Şirketi'nin idare merkezi ile gümrük binası gibi idari birimler yer almıştır.

 Çinili Han (1910-1911) 
Çinili Han, 1910–1911 yılları arasında denizin toprakla doldurulmasıyla oluşturulan rıhtım alanı üzerine inşa edilmiştir. İlk olarak yolcu salonu olarak kullanılan yapı, 1940 yılından itibaren yeni yolcu salonunun inşa edilmesini takiben Türkiye Posta Telgraf Teşkilatı (PTT) tarafından Posta Merkezi olarak değerlendirilmiştir. 2013 yılında Özelleştirme İdaresi tarafından düzenlenen ihale kapsamında liman sahasının devri sürecinde ise yapı, Gümrük Bölge Müdürlüğü tarafından kullanılmıştır. Çinili Han, günümüzde hâlen ayakta olan ve Karaköy'ün liman geçmişine tanıklık eden önemli yapılardan biridir.

 Merkez Han (1912-1914) 
Rıhtım Şirketi, 1910–1914 yılları arasında Karaköy'de, rıhtım üzerinde iki büyük yapı inşa etmiştir. Bu yapılardan daha büyük olanı, günümüzde Karaköy Yolcu Salonu'nun hemen yanında yer alan Merkez Han'dır. Rıhtım Caddesi üzerinde, 1912–1914 yılları arasında inşa edilen Merkez Han, uzun yıllar boyunca Türkiye Denizcilik İşletmeleri A.Ş.'nin Genel Müdürlük binası olarak kullanılmıştır. Yapı, T.C. Başbakanlık Özelleştirme İdaresi tarafından Mayıs 2013'te düzenlenen Salıpazarı Limanı ihalesine kadar bu işlevini sürdürmüştür.

 Karaköy Yolcu Salonu (1937-1940) 

1930'lu yılların başında İstanbul limanına gelen gemi sayısı çoğalması, beraberinde yolcu ve yük sayısında önemli ölçüde artış getirmiş; rıhtımlar ve mevcut salonların kapasiteleri, bu artışa cevap veremez duruma gelmiştir. Bu sıkışıklığın giderilmesi amacıyla, Tophane rıhtımı üzerinde yeni düzenlemelere gidildi. Limanın yolcu salonu inşası için, Ticaret Bakanlığı ve İstanbul Liman İşleri Umum Müdürlüğü tarafından 1936 yılında mimari bir yarışma düzenlendi; jüri, Mimar Rebii Gorbon'un eserini birinci seçildi. Çinili Han ile Merkez Han arasında bulunan Küçük Rıhtım Han, Panorama Han, Orta Han ve Maritime Han'ın yıkılması ile elde edilen arsa üzerine inşa edilen Yolcu Salonu, 1 Temmuz 1940 tarihinde hizmete açılmıştır. Yapının kulesindeki saat, II. Abdülhamid'in saatçisi Mustafa Şem'i tarafından yapıldı. Karaköy Yolcu Salonu, Mayıs 2014 tarihine kadar hizmet vermiştir. Galataport İstanbul projesi kapsamında Merkez Han, Karaköy Yolcu Salonu ve Çinili Han ile birlikte eski bir antrepo alanı, uluslararası bir otel zinciri tarafından otel olarak işletilmektedir.

 Tophane Saat Kulesi 

Tophane Saat Kulesi, diğer bilinen adıyla Nusretiye Saat Kulesi, İstanbul'un Tophane semtinde Nusretiye Cami'nin yanında yer alır. 19. yy ikinci yarısında Sultan Abdülmecid tarafından yaptırılan saat kulesi, yukarı doğru kademeli olarak daralan, saatli bölümüyle beraber dört katlı bir yapıdır. Dört cephesi birbirine eş olarak tasarlanan kulenin denize bakan cephedeki kapısının üstünde, Abdülmecid'e ait tuğra yer alır.
 Çevre tarihi yapılar 

 Kılıç Ali Paşa Camii ve Külliyesi 
Tophane'de bulunan Kaptanı-derya Kılıç Ali Paşa Camii ve Külliyesi, 16. yüzyıl sonlarında Mimar Sinan tarafından yapılır. Kılıç Ali Paşa, Barbaros Hayrettin Paşa'nın maiyetindendir. Denizciliği ondan öğrenir. Kılıç Ali Paşa, Kıbrıs'ın Fethi savaşına katılır, bilahare Kaptan-ı Derya olur. Kaptan Paşa'yken Akdeniz'e açılarak birçok sefer yapar ve pek çok başarı gösterir. İşte Kılıç Ali Paşa, Tophane'de bir cami yaptırmak ister ve inşaatı da Mimar Sinan gerçekleştirir. Cami ve Külliye, yapıldığı dönemde deniz kıyısında ve limandaki gemilerden Beyoğlu tarafına çıkışı sağlayan en önemli iskelenin başında bulunur. 1745 yılında ve sonrasında çeşitli dönemlerde denizin doldurulmasıyla içeride kalır. Kılıç Ali Paşa Külliyesi, dış avlu duvarıyla çevrili bir cami ile yanındaki büyük bir medrese ve tek hamamdan oluşur. Kılıç Ali Paşa külliyesi içinde, caminin güney dış duvarı önündeki hazirede Kılıç Ali Paşa Türbesi yer alır. Türbenin, caminin inşa edildiği 1580-1581'de yapıldığı anlaşılır. Kılıç Ali Paşa külliyesinin bir parçası olarak Kılıç Ali Paşa Medresesi'nin girişi, kuzey yönündedir.

 Nusretiye Camii 

Nusretiye Camii, 1826 yılında II. Mahmud tarafından yaptırılır. Cami, Meclis-i Mebusan Caddesi üzerindedir ve Tophane Camii olarak da bilinir. Caminin bulunduğu yerde daha önce III. Selim tarafından yaptırılmış Tophane-i Amire Arabacılar Kışlası Camii vardı. Bu yapının 1823 Firuzağa yangınında diğer kırk sekiz bina ile yanması sonrasında, Nusretiye Camii, II. Mahmud tarafından aynı yere Mimar Kirkor Balyan'a yaptırılır.

 Tophane Kasrı 

16. yüzyıldan itibaren başlayan bir gelenek uyarınca zaman zaman padişahlar, sadrazamlar veya üst düzey devlet görevlileri top dökümünü izlemek üzere Tophane'ye gelirler. Bu gibi durumlarda padişahlar ve diğerlerinin dinlenmeleri ve yemek yemeleri için özel bir mekân ihtiyacı oluşması sebebiyle Tophane Kasrı yaptırılır. Günümüzde mevcudiyetini sürdüren Tophane Kasrı, Sultan Abdülmecid döneminde İngiliz Mimar William James Smith tarafından 1852 yılında yapılır. Kasr, Nusretiye Camii ile Tophane Çeşmesi arasında yer alır. Denize paralel olan kasr, 10 metre en ve 22 metre boyutlarında olup kâgir ve iki katlıdır. Tophane Kasrı, önemli tarihi olaylara da ev sahipliği yapar. Sultan Abdülmecid, 1858 yılında Rus Çarı'nın kardeşi Grandük Konstantin Nikoloviç'i burada kabul eder. 1897 yılında meydana gelen Osmanlı-Yunan savaşı neticesi yapılan barış anlaşması da, büyük devletlerin sefirlerinin de katılımıyla, Tophane Kasrı'nda imzalanır.

 Tophane-i Âmire 

Kanuni Sultan Süleyman, Fatih'in kurup II. Beyazıt'ın büyüttüğü dökümhane tesislerini yıktırıp yerine yenisini ve daha büyüğünü inşa ettirir. Tophane-i Amire, deniz kenarından yüz adım kadar içeride, Cihangir tepesinin hemen altında yer alır. Sultan Süleyman tarafından, top dökümhanesinden ayrı olarak, top dökücüleri için deniz kenarında bir Topçular Kışlası yaptırılır. Tophane-i Amire ve Tophane semti, Kanuni Sultan Süleyman döneminde genişler ve bir askeri merkez olmasının yanında, özellikle sahilde saray ve yalı tarzında sivil yapılaşmalar meydana gelir. Kanuni'nin yaptırdığı Tophane binası 1720 yılında yanar, 1730-1740 yılları arasında bugünkü haliyle beş büyük kubbeden oluşan şekliyle yeniden yaptırılır. Yeni dökümhane ile birlikte Sultan için bir köşk ve büyük bir sarnıç da yaptırılır. Sarnıç için su, Sultan I. Mahmud zamanında, 1730'da inşa edilen Taksim su boru hattı sayesinde temin edilir. 1732 yılında, Tophane (I. Mahmud) Çeşmesi yaptırılır. Tophane Meydanı'nda yer alan çeşme, dört cepheli abideyi andıran bir eserdir. Cephesindeki mermer işleme ve süslemeleriyle, Türk rokoko sanatının en önemli örneklerindendir. Çeşmenin dört cephesini dolaşan bir yazı şeklinde üç ayrı kitabesi vardır. Sonraki senelerde, 1745 yılında, tüm Tophane yapıları, topçubaşı ve aynı zamanda mimar olan Mustafa Ağa'nın yaptığı proje ile, onun nezaretinde olarak binalar tamir edilir. Bu sırada, Tophane Meydanı denize doğru elli metre kadar doldurulur. III. Mustafa (1757-1774) döneminde, topçuluğun modernleştirilmesi amacıyla Baron dö Tot getirtilerek hizmetinden faydalanılır. Sultan III. Selim zamanında, 1793'te, civardaki birçok arsanın satın alınmasıyla yeni top imalathaneleri kurulur. III. Selim, Fransa'dan subaylar ve top dökümcüleri getirtir ve yeni hareketli toplar imal edilir. Topçuluk eğitimine de ayrı bir önem verildiğinden talim alanına gerek duyulur ve Tophane Meydanı'nda dizili toplar kaldırılıp, meydandaki ağaçlar da kesilerek bir talimgâh yaptırılır. III. Selim ayrıca, Ahırkapı'daki top arabacılarının kışlalarını Tophane'ye taşır ve deniz kenarında üç ayrı binadan oluşan büyük bir topçu kışlası yaptırır. 1823 yılında çıkan Firuzağa yangını, III. Selim'in yaptırdığı binalardan birçoğunun zarar görmesine yol açar. II. Mahmud, Topçubaşı'na mahsus olmak üzere yeni ve süslü bir bina yaptırır. Topçu Kışlası olarak inşa edilen bina, 1823-1825 arası yaptırılır ve bu bina daha sonra Topçu Ocağı yerine kurulan ve topçu askerinin komutanlığı görevini yürüten Tophane Müşirliği'nin binası olarak kullanılır. Kışla, sevkiyat kolaylığı açısından denize yakın inşa edilir. Günümüzde bu alanda hala varlığını sürdüren Tophane Saat Kulesi ise 1847-1848 tarihlerinde inşa edilir.

Eleştiriler
Galataport projesi, kamunun kıyıya erişiminin engellenmesi, tescilli kültür varlıklarının yıkılması, yıkımların çevre yapılara hasar vermesi gibi nedenlerle kamuoyunda eleştirilerin ve yasal süreçlerin konusu oldu.

Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi bölgenin ulaşım altyapısı ve yerleşim dokusunun olumsuz etkileneceği, hakkında güçlendirme kararları olan tescilli kültür varlıklarının (Paket Postanesi, Karaköy Yolcu Salonu) yıkılacağı, yeşil alan olması gereken yerlerin otoparka çevrildiği, kıyıların kamuya kapatılacağı ve kamu yararına olmayan kullanımlar gerekçeleriyle projeye olumsuz eleştirilerde bulundu ve yasal süreç başlattı.

Şehir Plancıları Odası, Mimarlar Odası ve İnşaat Mühendisleri Odası İstanbul Şubelerinin Türkiye Denizcilik İşletmeleri'ne ait 2012 yılına ait Nazım planı kararına karşı Danıştay 6. Dairesi'nde açtığı davanın bilirkişi raporunda Nazım İmar ve Uygulama Planları'nın, Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'na uygun hazırlanmadığı, kıyının tümüyle kamuya kapalı hale getirilmiş olduğu, İstanbul II Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun kararında tanımlanan 'tarihi Tophane Meydanı' düzenlemesi için yasal zemin oluşmadığı gibi eleştiriler yer aldı.

Salıpazarı Limanı İhalesi'ni kazanan Doğuş Grubu web sitelerinde yaptığı açıklamada bu projenin bir şehir projesi olduğunu ve bölgenin mahalle dokusuna uyumlu bir yerleşim planına sahip olduğu belirtti. Tophane Meydanı, yanındaki park ve İstanbul Boğazı'na inen kollarıyla birlikte 30 dönüme yakın alanın bir meydan olarak kazandırılacağını; ek olarak bu proje alanında yer alan tescilli binaların restorasyonu ile bu tarihi binaların halka geri kazandırılması gibi olumlu unsurların bulunduğunu da ekledi. Diğer bir olumlu gelişme olarak İstanbul Modern'in yeniden restore edilmesi ve yeni bir çağdaş sanatlar müzesinin açılmasını belirtilerek; bu vesileyle burasının İstanbul'un yeni bir kültür ve sanat merkezi olacağı açıklamasında bulundu.

2021 yılında TMMOB Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi, proje inşaatının civardaki binalarda hasara yol açtığı gerekçesiyle tazminat davası açtı.

Ayrıca bakınız
 Galata Rıhtımı
 Galata Yolcu Salonu
 İstanbul Modern
 İstanbul Limanı
 Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi
 Paket Postanesi
 Salıpazarı Liman İşletmeciliği ve Yatırımları

 Dış bağlantılar 
 Galataport projesinin zaman çizelgesi 

Kaynakça

Kategori:Galataport
Kategori:Tophane, Beyoğlu
Kategori:Kılıçali Paşa